Addis Ababa (Caasimada Online) – Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya, Abiy Axmed ayaa damacsan inuu noqdo madaxweynihii ugu horreeyay ee Itoobiya ee leh awood buuxda, taas oo qeyb ka ah qorshe ballaaran oo lagu doonayo in wax looga beddelo nidaamka siyaasadeed ee dalka.
Qorshaha Abiy ayaa ah in dastuurka Itoobiya lagu daro qodob dhigaya in madaxweynaha dalka la dooran karo laba jeer oo min lix sano ah. Arrintan ayaa qeyb ka ah qorshaha wax-ka-beddelka dastuurka Itoobiya.
Sidoo kale, qorshahan waxaa ka mid ah in wax laga beddelo awoodda baarlamaanka ee magacaabista ra’iisul wasaaraha, maadaama nidaamka hadda jira uu siinayo ra’iisul wasaaraha awoodda ugu badan ee fulinta, halka madaxweynuhu leeyahay awood xaddidan.
Sida xoguhu tilmaamayaan, Abiy ayaa doonaya in Itoobiya ay ka gudubto nidaamka baarlamaaniga ah ee hadda jira, laguna beddelo nidaam madaxweyne oo siinaya madaxtooyada awood ballaaran, sida ka jira dalal badan oo caalamka ah.
Haddii qorshahan hirgalo, wuxuu isbeddel weyn ku keeni karaa qaabka awoodda siyaasadeed loogu kala qeybsan yahay Itoobiya, iyadoo madaxtooyadu yeelan doonto awood ka ballaaran tan ay hadda leedahay.
Dhanka kale, waxaa la sheegay in dowladda Itoobiya ay qaaday tallaabooyin lagu xakameynayo doodaha iyo mucaaradka ka dhalan kara dib-u-eegista dastuurka.
Tallaabooyinkaas waxaa ka mid ah in wax laga beddelo awoodaha ismaamullada, gaar ahaan kuwa la xiriira awoodda ay u leeyihiin inay go’aan ka gaaraan xiriirka ay la leeyihiin dowladda federaalka.
Maxaa isbeddelaya?
Nidaamka hadda jira, awoodda fulinta Itoobiya waxay inta badan ku urursan tahay ra’iisul wasaaraha, halka madaxweynaha uu leeyahay door u badan matalaad iyo astaan qaran. Qorshaha cusub ayaa meesha ka saari doona qaabkan, iyadoo madaxweynaha loo wareejinayo awood fulineed oo ballaaran.
Haddii madaxweynaha uu yeesho awoodda magacaabista xukuumadda iyo jihaynta siyaasadda fulinta, Itoobiya waxay ka guureysaa nidaamkii baarlamaaniga ahaa ee muddo dheer lagu yaqaanay.
Tani waxay beddeli kartaa xiriirka u dhexeeya madaxweynaha, baarlamaanka, xisbiyada siyaasadeed iyo dowlad-goboleedyada. Waxa kale oo ay dhalin kartaa in doorashada madaxtinimadu noqoto tartanka siyaasadeed ee ugu weyn dalka.
Baarlamaanka oo luminaya awoodda?
Mid ka mid ah qodobbada ugu xasaasiga ah waa kaalinta baarlamaanka. Haddii awoodda magacaabista ra’iisul wasaaraha ama qaabkii hore ee xukuumad-dhiska laga saaro, waa in la is weydiiyaa halka ay ku dambeyn doonto awoodda sharci-dejinta ee baarlamaanka.
Nidaam madaxweyne oo caafimaad qaba wuxuu u baahan yahay kala-sarrayn cad oo u dhexeysa awoodaha fulinta, sharci-dejinta iyo garsoorka. Haddii madaxweynaha uu helo awood ballaaran, baarlamaanku waa inuu yeeshaa awood dhab ah oo uu ku kormeero xukuumadda iyo miisaaniyadda, halka garsoorkuna uu ahaado mid madax-bannaan.
Haddii awoodda lagu ururiyo madaxtooyada iyadoo hay’adihii kale la daciifinayo, isbeddelka dastuurku wuxuu noqon karaa mid dhalinaya awood-maroorsi, halkii uu ka abuuri lahaa nidaam hay’adeed oo dheellitiran.
Federaalka Itoobiya oo wajahaya imtixaan
Qodobka kale ee xasaasiga ah waa xiriirka u dhexeeya dowladda dhexe iyo ismaamullada Itoobiya. Dalka wuxuu leeyahay nidaam federaal ah oo awood gaar ah siiya maamul-goboleedyada, iyadoo arrimaha qowmiyadaha iyo ismaamulku ay yihiin qayb muhiim ah oo ka mid ah qaab-dhismeedka siyaasadeed.
Haddii isbeddelka cusub uu xaddido awoodihii dastuuriga ahaa ee ismaamullada, waxaa dhalan kara dood ku saabsan mustaqbalka federaalka Itoobiya.
Tani waxay noqon kartaa arrin ka culus magaca madaxweynaha ama ra’iisul wasaaraha, sababtoo ah waxay taabaneysaa sida awoodda loogu qeybinayo Addis Ababa iyo gobollada.
Itoobiya waa dal leh kala duwanaansho qowmiyadeed iyo siyaasadeed oo aad u weyn. Sidaas darteed, isbeddel kasta oo awoodda dhexe xoojinaya wuxuu u baahan yahay wadatashi ballaaran si uusan u dhalin dareen ah in xarunta dhexe ay awood ka qaadaneyso maamul-goboleedyada.