Washington (Caasimada Online) — Dagaalka Mareykanka iyo Israel ay la galeen Iran wuxuu astaan u noqon karaa dhammaadka nidaam siyaasadeed iyo amni oo Washington ay muddo ka badan 30 sano ku maamulaysay Bariga Dhexe, sida uu qabo falanqeeyaha caanka ah ee siyaasadda gobolka Marc Lynch.
Lynch, oo ah professor ka tirsan Jaamacadda George Washington, ayaa maqaal dheer oo uu ku qoray Foreign Affairs ku doodaya in dagaalka Iran uusan ahayn oo keliya colaad kale oo gobolka ka qaraxday, balse uu bannaanka soo dhigay daciifnimo muddo dheer ku soo urureysay siyaasadda Mareykanka ee Bariga Dhexe.
Nidaamkaas wuxuu si weyn u soo xoogaystay kaddib Dagaalkii Khaliijka ee 1991, markaas oo Mareykanku noqday awoodda dibadda ee ugu weyn gobolka.
Washington waxay dhistay saldhigyo ciidan oo waaweyn, waxay xoojisay xiriirka ay la leedahay dalalka Khaliijka, waxay difaac xooggan siisay Israel, iyadoo isla markaasna isku dayaysay inay xakameyso Iran iyo awoodaha kale ee kasoo horjeeda nidaamka ay hoggaamineysay.
Muddo dheer, qaabkaas wuxuu Mareykanka siiyay saameyn aan cid kale kula tartami karin gobolka.
Laakiin Lynch wuxuu aaminsan yahay in dagaalkii ugu dambeeyay ee Iran uu dhaawac weyn u geystay tiirarkii uu nidaamkaasi ku taagnaa.
Dammaanaddii amniga oo su’aal gashay
Muddo tobanaan sano ah, mid ka mid ah sababaha ugu waaweyn ee dowladaha Khaliijka xiriirka dhow ula lahaayeen Mareykanka waxay ahayd dammaanadda Washington ee ah inay ilaalin karto ammaankooda, marin-biyoodka gobolka iyo dhaqaalaha tamarta.
Dagaalka Iran ayaa dammaanaddaas geliyay imtixaankii ugu adkaa.
Iran waxay awood u yeelatay inay weerarro ka fuliso gobolka, halka Mareykankuna uusan si buuxda u xaqiijin karin ammaanka xulafadiisa ama joogteynta marin-biyoodka muhiimka u ah ganacsiga iyo shidaalka dunida.
Lynch wuxuu ku doodaya in arrintaasi dhaawacday fikraddii muddada dheer jirtay ee ahayd in joogitaanka ciidamada Mareykanka iyo saldhigyadiisa gobolka ay yihiin dammaanad buuxda oo amni.
Taasi macnaheedu ma aha in Sacuudiga, Imaaraadka, Qatar ama dowladaha kale ee gobolka ay xiriirka u jarayaan Washington.
Mareykanka weli wuxuu leeyahay awood ciidan oo aan dal kale oo dibadda ahi kula tartami karin gobolka, xiriir dhaqaale oo qoto dheer iyo iskaashi difaac oo tobanaan sano soo jiray.
Hase yeeshee, Lynch wuxuu qabaa in dowladahaas ay sii yaraaneyso diyaar u ahaanshahooda inay siyaasaddooda dibadda si buuxda ula jaanqaadaan Washington.
Taa beddelkeeda, waxay doonayaan inay albaabada u furnaadaan dhinacyo kala duwan — Mareykanka, Shiinaha, Ruushka iyo quwado kale — iyagoo arrin kasta ku eegaya danahooda gaarka ah.
Waa isbeddel si tartiib ah usoo socday sannado badan, balse dagaalka Iran ayaa ka dhigay mid si cad loo arki karo.
Xadgudubka Israel iyo dhibaatada Falastiin
Qodob kale oo muhiim u ah doodda Lynch waa xiriirka Mareykanka iyo Israel.
Washington waxay sanado badan isku dayaysay inay Israel iyo dowladaha Carabta u dhisto iskaashi siyaasadeed iyo mid amni, iyadoo heshiisyadii Abraham Accords ay qayb muhiim ah ka ahaayeen qorshahaas.
Ujeeddadu waxay ahayd in la abuuro nidaam goboleed ay Israel iyo dowladaha Carabta si dhow uga wada shaqeeyaan amniga, iyadoo Iran loo arko khatarta ugu weyn ee wadajirka ah.
Laakiin dagaalka Gaza iyo colaadaha kale ee Israel ka waddo gobolka ayaa qorshahaas si weyn u dhaawacay.
Lynch wuxuu aaminsan yahay in Mareykanku muddo dheer yareystay muhiimadda ay arrinta Falastiin weli ku leedahay bulshada iyo siyaasadda Carabta.
Taageerada ballaaran ee Washington ay siiso Israel ayaa sidoo kale dhaawacday kalsoonidii Mareykanka ee qaybo badan oo gobolka ah, gaar ahaan xilli ay sii kordhayeen dhimashada iyo burburka Gaza.
Dagaalka Iran ayaa markaas kusoo biiray xaalad horey u dhaawacnayd.
Halkii Washington ay abuuri lahayd nidaam ay Israel iyo dalalka Carabta si wadajir ah uga hortagaan Iran, gobolka wuxuu galay marxalad ay dowladuhu doonayaan inay iska ilaaliyaan dagaallo waaweyn oo ku khasba inay si buuxda dhinac ula safaan.
Ma Shiinaha ayaa beddelaya Mareykanka?
Si kastaba, dhammaadka nidaamkii uu Mareykanku hoggaaminayay macnaheedu ma aha in Shiinaha ama Ruushku si fudud booskiisa ula wareegayaan.
Lynch wuxuu sheegayaa in waxa soo baxaya ay u badan tahay xaalad ka duwan middaas.
Bariga Dhexe wuxuu u sii socdaa nidaam ay awooddu ku kala firdhisan tahay, dowladaha gobolkuna ay helayaan xorriyad dheeraad ah oo ay ku go’aansadaan cidda ay arrin kasta kala shaqeynayaan.
Mar waxay Washington la shaqeyn karaan, marna Beijing ama Moscow, halka arrimo kale ay si toos ah ugala xaajoon karaan Tehran ama dowladaha kale ee gobolka.
Taas waxaa tusaale u ah dadaallada dalalka Khaliijka ay sannadihii dambe ku doonayeen inay yareeyaan xiisadda Iran, iyagoo isla waqtigaas sii wada xiriirkooda difaac ee Mareykanka.
Sidaas darteed, gobolka cusub ma noqonayo mid Mareykanka laga saaray.
Wuxuu noqonayaa mid Mareykanku weli ku leeyahay awood iyo saameyn aad u weyn, balse aanu kaligiis dejin karin xeerarka siyaasadda gobolka.
Maxaa xiga?
Lynch wuxuu xaaladda maanta la barbar dhigaa qalalaasihii Suez ee 1956, kaas oo calaamad u noqday hoos u dhaca awooddii Britain iyo France ee Bariga Dhexe.
Boqortooyooyinkaas hal maalin kuma dhammaan, mana aysan lumin dhammaan saameyntooda isla markiiba.
Laakiin dhacdadii Suez waxay bannaanka soo dhigtay xaqiiqo cusub: awooddoodii hore uma sii jiri karin sidii ay ahayd.
Sidaas oo kale, Lynch wuxuu qabaa in dagaalka Iran laga yaabo inuu noqdo dhacdadii si cad u muujisay in nidaamkii Mareykanku gobolka ka dhisay aanu dib ugu laaban karin sidii hore.
Taasi weli waa dood, mana aha xaqiiqo la isla oggol yahay.
Mareykanku wuxuu weli haystaa saldhigyo, xulufo, awood dhaqaale iyo ciidan oo aad u ballaaran, mana muuqato quwad kale oo hadda diyaar u ah inay si buuxda u beddesho.
Laakiin su’aasha Lynch soo bandhigayo ma aha cidda beddeli doonta Mareykanka.
Waxay tahay in Washington ay aqbali karto Bariga Dhexe aysan iyadu maamulin.
Haddii aysan taas aqbalin, ayuu ku doodayaa, isku dayga lagu ilaalinayo nidaamkii hore wuxuu sii dhalin karaa dagaallo, kharash iyo xasillooni-darro cusub.
Haddii Washington ay aqbasho xaqiiqada cusub, Mareykanku wuxuu weli gobolka ku yeelan karaa saameyn weyn — laakiin isagoo ka mid ah quwado dhowr ah oo tartamaya, halkii uu ahaan lahaa awoodda keliya ee dejisa jihada Bariga Dhexe oo dhan.