Xilli Soomaaliya ay wajahayso hoos u dhac ku yimid taageerada dibadda, cadaadis maaliyadeed oo sii kordhaya iyo baahiyo bani’aadannimo oo isa soo taraya, dalku ma awoodi karo in ka badan hal bilyan oo dollar oo horay loogu qoondeeyay mashaariic horumarineed ay weli hakad ku sii jirto.
Sida lagu sheegay dib-u-eegistii ugu dambeysay ee mashaariicda, Soomaaliya waxay Bankiga Adduunka ku leedahay mashaariic socda oo qiimahoodu gaarayo qiyaastii 3.07 bilyan oo dollar.
Lacagtaas, qiyaastii 1.07 bilyan oo dollar — oo u dhiganta ku dhowaad 35 boqolkiiba wadarta guud — ayaan weli la bixin.
Inkastoo ay caadi tahay in mashaariicda dhowaan la ansixiyay ay waqti qaataan ka hor inta aan fulintoodu billaaban, haddana kuwo badan ayaa muddo dheer dib u dhacayay, iyadoo baahida horumarineed ee dalka ay tahay mid degdeg ah.
Waxqabadka waaxyaha kala duwan aad ayuu u kala fog yahay. Caafimaadka ayaa noqday waaxda ugu waxqabadka wanaagsan, halka dhowr waaxood oo muhiim u ah kobaca dhaqaalaha ay si weyn uga dambeeyaan.
Waaxda caafimaadka waxay isticmaashay 80.2 boqolkiiba lacagihii loo qoondeeyay. Waxaa ku xiga ilaalinta bulshada iyo shaqada oo gaartay 78.3 boqolkiiba, iyo maalgelinta siyaasadaha horumarinta oo gaartay 73.4 boqolkiiba. Tirooyinkan waxay muujinayaan in fulinta mashaariicda waaxyahaas ay si wanaagsan u socotay.
Biyaha iyo adkeysiga waxay gaareen 51.4 boqolkiiba, beeraha iyo nidaamyada cuntada 48.7 boqolkiiba, halka howlaha guud iyo kaabayaasha dhaqaalaha ay gaareen 37.2 boqolkiiba.
Hase yeeshee, waaxyaha muhiimka u ah isbeddelka dhaqaale ee muddada fog ayaa si liidata u shaqeynaya.
Waxbarashadu waxay isticmaashay oo keliya 30.8 boqolkiiba lacagihii loo ansixiyay. Tamartu waxay gaartay 24.2 boqolkiiba, kalluumeysigu 17.4 boqolkiiba, halka teknoolajiyadda dijitaalka ahi ay isticmaashay 13.9 boqolkiiba oo keliya.
Qaabkan wuxuu muujinayaa in Soomaaliya ay horumar wanaagsan ka sameysay adeegyada bulshada iyo barnaamijyada taageerada dadka nugul, balse fulinta mashaariicda kaabayaasha iyo wax-soo-saarka ee muhiimka u ah kobaca dhaqaalaha, shaqo-abuurka iyo horumarinta ganacsiga gaarka loo leeyahay ay aad uga gaabis badan tahay.
Maxaa fulinta mashaariicda hortaagan?
Dib-u-eegista mashaariicdu waxay tilmaantay in nidaamka wax-iibsiga dowladdu yahay caqabadda ugu weyn ee hortaagan fulinta.
Sida warbixintu sheegtay, wax-iibsigu wuxuu noqday “arrinta ugu murugsan” ee saameyneysa barnaamijyada Bankiga Adduunka iyo Bankiga Horumarinta Afrika.
Warbixintu waxay sheegtay in mas’uuliyiinta dowladda ay marar badan dano gaar ah ka yeeshaan cidda la siinayo qandaraasyada, iyadoo sidoo kale lagu eedeeyo inay dalbadaan laaluush iyo lacago sharci-darro ah si qandaraasyada loo siiyo shirkado aan u qalmin.
Dhaqannada noocaas ahi ma aha oo keliya inay dib u dhigaan habraacyada wax-iibsiga, balse waxay sidoo kale dhaawacaan tayada mashaariicda la fulinayo.
Dib-u-eegistu waxay intaas ku dartay in awoodda hoggaamineed ee kooban ee ka dhex jirta wasaaradaha, waaxyaha, hay’adaha dowladda iyo unugyada fulinta mashaariicda ay caqabad ku tahay maamulidda barnaamijyada.
Sidoo kale, isku-duwid la’aanta xooggan ee Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha ayaa u oggolaaneysa hay’ado badan oo mashaariicda fuliya inay ka leexdaan kormeerka dhexe.
Arrintaas waxay wiiqeysaa awoodda dowladda ee la socodka horumarka mashaariicda iyo xalinta caqabadaha dib u dhigaya fulintooda.
Warbixintu waxay sidoo kale muujisay daciifnimo ka jirta fulinta mashaariicda iyo isku-duwidda siyaasadeed.
Waxay sheegtay in qandaraasyada si joogto ah loo siiyo shirkado aan lahayn aqoonta farsamo iyo awoodda looga baahan yahay inay qabtaan howlaha loo igmaday.
Taas ayaa sababta dib u dhac, waxqabad liita iyo kharashka mashaariicda oo ka bata intii markii hore loo qorsheeyay.
Marka laga soo tago dhibaatooyinkan maamul, xiisadaha siyaasadeed ee u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada ayaa weli carqaladeynaya fulinta mashaariicda.
Maadaama mashaariic badan oo horumarineed laga hirgeliyo heer dowlad-goboleed, khilaafaadka ku saabsan awoodda siyaasadeed iyo xiriirka labada heer dowladeed ayaa sababay in mashaariic badan ay istaagaan ama ay la kulmaan dib u dhac weyn.
Daciifnimada wax-iibsiga, fashilka maamul, awoodda hay’adaha oo kooban, isku-duwid la’aanta, shirkadaha qandaraasyada qaata oo aan awood lahayn iyo khilaafaadka siyaasadeed ee dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada ma aha dhibaatooyin farsamo oo kala gooni ah.
Waa caqabado isku xiran oo midba midka kale sii xoojinayo, kuwaas oo abuuray dhibaato baahsan oo ka jirta fulinta mashaariicda horumarineed ee Soomaaliya.
Xaaladda maaliyadeed way is beddeshay
Intii badan ee tobankii sano ee lasoo dhaafay, Soomaaliya waxay ku tiirsanaan kartay taageero deeq-bixiyeyaal oo si joogto ah u kordheysay, taas oo lagu kabayay dakhliga gudaha oo kooban.
Xaaladdaas hadda ma sii jirto.
Gargaarka bani’aadannimo ee caalamka wuu sii yaraanayaa, xilli dhibaatooyin badan oo dunida ka jira ay ku tartamayaan dareenka iyo dhaqaalaha deeq-bixiyeyaasha.
Dagaallada Ukraine, Gaza, Sudan iyo meelo kale ayaa culays weyn saaray kheyraadka deeq-bixiyeyaasha.
Saaxiibada horumarinta ayaa sidoo kale wajahaya cadaadis miisaaniyadeed oo ka jira dalalkooda, iyadoo dhinaca kale ay dalbanayaan caddeymo xooggan oo muujinaya natiijooyinka laga gaaray lacagaha ay bixiyaan.
Dagaalkii dhowaan dhex maray Iran iyo Israel wuxuu sii muujiyay nuglaanta dhaqaalaha Soomaaliya.
Kororka kharashka maraakiibta caalamka ayaa carqaladeeyay ganacsiga, wuxuu yareeyay dhaqdhaqaaqii dekedaha sida Muqdisho, wuxuuna cadaadis dheeraad ah saaray dakhliga kastamka.
Isla waqtigaas, ilaha dakhliga gudaha ee Soomaaliya weli aad ayay u kooban yihiin, taas oo xaddideysa awoodda dowladda ay horumarinta kaga maalgelin karto dhaqaalaheeda.
Xaaladdan awgeed, dollar kasta oo loo qoondeeyay horumarinta wuxuu maanta leeyahay qiime ka badan sidii hore.
Lacag aan la isticmaalin ma aha oo keliya lacag xisaab ku jirta oo sugeysa in la bixiyo.
Waxay ka dhigan tahay waddooyin aan la dhisin, iskuullo aan la dhameystirin, nidaamyo waraab oo aysan beeraleydu helin, mashaariic koronto oo hakad ku sii jira iyo barnaamijyo taageero bulsho oo aan gaarin qoysaska nugul.
Kharashka kala qeybsanaanta siyaasadeed
Dib u dhaca fulinta mashaariicdu ma aha oo keliya dhibaato maamul. Sidoo kale waa dhibaato siyaasadeed.
Mashaariic badan oo heer qaran ah waxay ku xiran yihiin iskaashi dhex mara Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Khilaafaadka siyaasadeed ayaa inta badan dib u dhiga wax-iibsiga, fulinta, kormeerka iyo xulashada dadka ka faa’iideysanaya mashaariicda.
Maalgelinta horumarintu waa inaysan noqon dhibbane kale oo ku dhex luma loollanka siyaasadeed.
Iyadoo aan loo eegin khilaafaadka dastuuriga ah ama murannada doorashooyinka, dhammaan dhinacyada siyaasadda waxay dan wadajir ah ka leeyihiin in iskuullo la dhiso, waddooyin la dhameystiro, xarumaha caafimaadka la qalabeeyo, nolol-maalmeedka dadkana la xoojiyo.
Bil kasta oo mashaariicdu dib u dhacaan, dhibaatadu waxay ugu dambeyn saameysaa muwaadiniinta Soomaaliyeed, ee ma aha hay’adaha siyaasadda.
Dhaqaale raadinta ilaa dhaqaale isticmaalka
Muddo sannado ah, qorshaha horumarinta Soomaaliya wuxuu si weyn diiradda u saarayay helitaanka maalgelin dibadeed.
Horumar muuqda ayaa laga gaaray soo jiidashada maalgelin fudud oo laga helo hay’ado ay ka mid yihiin Bankiga Adduunka iyo Bankiga Horumarinta Afrika.
Hase yeeshee, caqabadda hadda way is beddeshay.
Su’aasha ugu weyn mar dambe ma aha in Soomaaliya ay heli karto maalgelin horumarineed iyo in kale.
Su’aashu waxay hadda tahay in Soomaaliya ay lacagtaas si wax-ku-ool ah oo waqtigeeda ku habboon u isticmaali karto iyo in kale.
Hagaajinta fulinta mashaariicdu mar walba uma baahna maalgelin cusub.
Waxay u baahan tahay nidaamyo wax-iibsi oo xooggan, maamul mashaariic oo wanaagsan, isla-xisaabtan dheeraad ah, isku-duwid wax-ku-ool ah oo uu hoggaamiyo Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha, go’aan-qaadasho degdeg ah iyo iskaashi dhow oo dhex mara hay’adaha federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Kuwani waa dib-u-habeyn dhinaca dowladnimada ah, mana aha dib-u-habeyn dhaqaale oo keliya.
Waajib qaran oo horumarineed
Caqabadaha horumarineed ee Soomaaliya weli waa kuwo aad u waaweyn.
Malaayiin qof ayaa u baahan taageero bulsho. Kaabayaasha dhaqaalaha oo liita ayaa caqabad ku ah kobaca dhaqaalaha.
Qiimaha korontada Soomaaliya wuxuu weli ka mid yahay kuwa ugu sarreeya Afrika.
Dhibaatooyinka cimiladu waxay sii halis gelinayaan nolol-maalmeedka dadka, halka shaqo la’aantu, gaar ahaan dhallinyarada, ay weli aad u sarreyso.
Xaaladahaas awgood, Soomaaliya ma awooddo inay iska oggolaato in ka badan hal bilyan oo dollar oo horay loogu qoondeeyay horumarinta ay weli hakad ku sii jirto.
Mashruuc kasta oo dib u dhaca wuxuu la macno yahay kobac dib u dhacay.
Maalgelin kasta oo dib loo dhigo waxay wiiqeysaa awoodda dalka uu ugu adkeysan karo dhibaatooyinka.
Caqabad kasta oo hortaagan fulinta mashaariicdu waxay yareyneysaa awoodda Soomaaliya ay ku wajihi karto qalalaasaha dhaqaale ee mustaqbalka.
Xaaladda maaliyadeed ee maanta jirta, fulinta wax-ku-oolka ah ee mashaariicdu mar dambe ma aha oo keliya maamul dowladeed oo wanaagsan — waa baahi dhaqaale oo lama huraan ah.
Mohamed Mukhtar Ibrahim waxaa lagala xiriiri karaa email-ka: [email protected].