Baydhaba (Caasimada Online) — Wareejinta saldhig ciidan oo ay ciidamada Itoobiya ku dhowaad 12 sano ku lahaayeen koonfurta Soomaaliya ayaa dhalisay su’aal ka weyn bixitaanka hal fariisin: maxaa Addis Ababa ku riixaya inay xilligan ka tanaasusho goobo ay muddo dheer gacanta ku haysay?
Ciidamada Itoobiya ayaa 8-dii Agoosto si rasmi ah saldhigga hore ee Buurhakaba, gobolka Bay, ugu wareejiyay qeybta 60-aad ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed, sida ay sheegtay Hawlgalka Taageerada iyo Xasillinta Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM).
Buurhakaba waxay ku taallaa waddada muhiimka ah ee isku xirta Muqdisho iyo Baydhaba, oo xarun u ah maamulka Koonfur Galbeed, waxaana hareeraheeda ku yaalla deegaanno ay Al-Shabaab weli saameyn xooggan ku leedahay.
Ciidamada Itoobiya waxay halkaas joogeen tan iyo 2014-kii.
Xog ay heshay Caasimada Online ayaa sheegaysa in fariisimo kale oo Itoobiyaanku ku leeyihiin gobolka Bay lagu wareejin karo ciidamada Soomaaliya, inkastoo Addis Ababa aysan shaacin qorshe guud oo ay ciidamadeeda dalka uga saareyso.
Sidaas darteed, ka bixitaanka Buurhakaba micnihiisu ma aha in Itoobiya ay Soomaaliya ka baxeyso.
Ciidamadeeda ayaa weli ku sugan deegaanno kale, gaar ahaan Bay iyo Bakool, Itoobiya ayaana weli qeyb ka ah howlgalka ballaaran ee Midowga Afrika.
Hase yeeshee, tallaabadan waxay ku soo aadeysaa xilli ay isku biireen dhowr cadaadis: qorshaha amniga dalka loogu wareejinayo ciidamada Soomaaliyeed, dhibaatada dhaqaale ee sii xoogeysaneysa ee AUSSOM iyo dib-u-eegis ay Itoobiya ku sameyneyso danaha istiraatiijiyadeed ee ay ka leedahay Soomaaliya kadib sannado xiriirka Muqdisho iyo Addis Ababa uu marba jiho u dhacayey.
Qorshaha kala-guurka amniga
Marka si toos ah loo eego, wareejinta Buurhakaba waxay qeyb ka tahay ujeeddadii AUSSOM loo dhisay.
Howlgalka ayaa bilowgii 2025 beddelay ATMIS, waxaana qorshaha saldhig u ah in ciidamada Soomaaliyeed ay si tartiib ah ula wareegaan masuuliyadda ugu weyn ee sugidda amniga dalka.
AUSSOM ayaa wareejinta Buurhakaba ku tilmaantay qeyb ka mid ah hannaankaas, halkii ay ka ahaan lahayd go’aan gaar ah oo Itoobiya kaligeed ku gaartay inay halkaas ka baxdo.
Laakiin waqtiga ay arrintani dhacday ayaa muhiim ah.
Kala-guurka amniga ayaa dardar ku socda xilli ay sii kordhayaan walaacyada la xiriira in AUSSOM iyo ciidamada Soomaaliyeed midkoodna uusan heli doonin dhaqaale ku filan oo lagu sii wado shabakadda saldhigyada iyo ciidamada hadda dalka ku kala sugan.
Dalalka Afrika ayaa bilihii dambe si isa soo taraysa uga hadlayay sida howlgalka Midowga Afrika uu ugu dambeyn Soomaaliya uga bixi karo, iyadoo taageerada dhaqaale ee caalamiga ah ay sii adkaaneyso in la helo.
Dooddaas waxay sii xoogeysatay kadib markii Mareykanku bishii Luulyo Midowga Afrika u sheegay inuusan wixii ka dambeeya 31-ka December taageeri doonin Xafiiska Qaramada Midoobay ee Taageerada Soomaaliya ee UNSOS.
UNSOS ayaa bixiya sahayda cuntada, shidaalka, duulimaadyada, daad-gureynta caafimaadka, gaadiidka iyo adeegyo kale oo suurageliya in ciidamada Midowga Afrika ay ka hawlgalaan saldhigyo ku kala yaalla koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya.
Haddii nidaamkaas taageerada ahi meesha ka baxo, joogteynta saldhigyada go’doonsan waxay noqon doontaa mid aad uga qaalisan kana adag sidii hore.
Cadaadis dhaqaale oo xooggan
Mareykanka ayaa sheegay inuusan diidi doonin in muddo kale loo kordhiyo AUSSOM, balse uu diidi doono kordhin kasta oo ay ku jirto taageero hawlgal ama mid saadka ah oo ay Qaramada Midoobay bixiso.
Go’aankaas ayaa cadaadis weyn saaraya howlgalka oo ay ku jiraan ku dhowaad 12,000 askari.
Washington ayaa ku bixisay UNSOS iyo hay’adihii ka horreeyay ku dhowaad laba bilyan oo dollar, balse sannadihii dambe waxay si weyn uga cabanaysay gaabiska kala-guurka amniga Soomaaliya iyo khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha.
“Waxaa khatar ku jira howlgalka nabad ilaalinta, sababtoo ah ugu dambeyn waa inaad awooddaa inaad taageerto oo aad sii waddo ciidamadan,” ayuu xildhibaan Soomaaliyeed Axmed Koshin u sheegay Reuters kadib go’aanka Mareykanka.
Dhaqaale la’aantaas ayaa si toos ah u beddeleysa xisaabta dalalka ciidamada ku biiriya howlgalka.
Itoobiya, tusaale ahaan, waxay ku adkaan kartaa inay sii hayso askar ku kala sugan fariisimo fogfog haddii nidaamkii caalamiga ahaa ee sahayda iyo taageerada siinayay uu yaraado ama gebi ahaanba meesha ka baxo.
Sidaas darteed, wareejinta Buurhakaba waxay qeyb ka noqon kartaa qorshe Addis Ababa ku dhimayso saldhigyada ay u aragto in ciidamada Soomaaliyeed hadda maamuli karaan, iyadoo dhinaca kale sii haysanaysa meelaha sida tooska ah ugu xiran danaha amniga Itoobiya.
Danaha Itoobiya wali waa sidooda
Danahaas weli waa kuwo waaweyn.
Itoobiya waxay Soomaaliya la wadaagtaa xuduud dheer, waxayna Al-Shabaab u aragtaa khatar si toos ah u taabanaysa amnigeeda qaranka.
Kooxdu horay dagaalyahanno ayay gudaha Itoobiya ugu dirtay, waxayna marar badan ku hanjabtay weerarro ay ka fulineyso dalkaas.
Ciidamada Itoobiya ee muddada dheer ku kala sugnaa Bay, Bakool, Gedo iyo deegaanno kale ayaa Addis Ababa u ahaa xayndaab amni oo u dhexeeya dhulka ay Al-Shabaab ku xooggan tahay iyo xuduudda Itoobiya.
Taasi waxay ka dhigeysaa in Itoobiya si buuxda uga baxdo Soomaaliya mid adag marka laga eego dhinaca istiraatiijiyadda.
Waxaase suuragal ah inay hadda si adag u kala dooraneyso fariisimaha ay u aragto kuwo lama huraan ah iyo kuwa ay ciidamada Soomaaliya la wareegi karaan.
Buurhakaba waxay boqolaal kiiloomitir u jirtaa xuduudda Itoobiya. Saldhigyada ku dhow xadka Itoobiya waxay Addis Ababa u leeyihiin qiime amni oo ka duwan kan Buurhakaba.
Arrintaas ayaa si gaar ah muhiim u ah, maadaama danaha Itoobiya ee Soomaaliya aysan ku koobneyn oo keliya dagaalka Al-Shabaab.
Gedo, oo xuduud la leh Itoobiya, ayaa muddo dheer ka mid ahaa meelaha Addis Ababa ay si dhow ula socoto isbeddellada siyaasadeed iyo kuwa militari, maadaama wixii ka dhaca gobolkaas ay si toos ah uga saameyn karaan xuduuddeeda.
Is-beddel siyaasadeed oo jira
Xiriirka Soomaaliya iyo Itoobiya maanta aad ayuu uga duwan yahay sidii uu ahaa markii ciidamadii Itoobiya ugu horreyn Buurhakaba fariisteen.
Labada dowladood waxay 2024 galeen mid ka mid ah khilaafaadkii diblomaasiyadeed ee ugu adkaa sannadihii dambe, kadib markii Itoobiya heshiis is-afgarad ah la gashay Somaliland bishii Janaayo ee sannadkaas.
Muqdisho waxay markaas ku eedeysay Addis Ababa inay ku xadgudubtay madax-bannaanida Soomaaliya, waxayna xitaa isku dayday in ciidamada Itoobiya laga reebo howlgalka cusub ee Midowga Afrika.
Xiriirka ayaa markii dambe hagaagay kadib dhexdhexaadin uu Turkigu hoggaaminayay oo lagu gaaray Baaqa Ankara bishii December 2024, waxaana ugu dambeyn ciidamada Itoobiya loo oggolaaday inay qeyb ka sii ahaadaan AUSSOM.
Hase yeeshee, jawiga gobolka mar kale ayuu is beddelay.
Masar, oo Itoobiya muddo dheer isku hayaan biyaha webiga Nile, ayaa xoojisay xiriirka difaaca ee ay la leedahay Soomaaliya, waxayna ciidamo ku biirisay AUSSOM.
Ma jiro caddeyn muujineysa in joogitaanka Masar uu sababay in Itoobiya ka baxdo Buurhakaba.
Laakiin Addis Ababa waxay hadda ku hawlgashaa jawi amni oo aad uga murugsan kii hore, iyadoo dagaalka Al-Shabaab uu dhinac ka socdo, halka dhinacyada kale ay ka jiraan loollan siyaasadeed oo u dhexeeya Muqdisho, dowlad-goboleedyada iyo quwadaha gobolka.
Halista kooxda Al-Shabaab
Su’aasha ugu weyn ee hadda taagan ayaa ah in ciidamada Soomaaliyeed ay awoodi doonaan inay hayaan saldhigyada marka ciidamada shisheeye laga wareejiyo.
Buurhakaba arrinteedu waxay leedahay xasaasiyad gaar ah, sababtoo ah Al-Shabaab waxay si weyn uga hawlgashaa miyiga ku hareeraysan.
Kooxda ayaa marar badan ka faa’iideysatay firaaq amni oo ka dhasha bixitaanka ciidamo, iyadoo weerarta saldhigyada, jarta waddooyinka sahayda ama cadaadis ku saarta cutubyada cusub ee ciidamada Soomaaliya.
Ciidanka Xoogga Dalka ayaa sannadihii dambe kordhay, waxaana tababar siiyay dowlado badan oo saaxiib la ah Soomaaliya, balse weli waxaa jira caqabado ku saabsan saadka, dhaqdhaqaaqa ciidamada iyo awoodda lagu sii hayn karo cutubyo ku sugan saldhigyo fogfog muddo dheer.
Taasi waxay Buurhakaba ka dhigeysaa wax ka weyn wareejin astaan ah.
Haddii ciidamada Soomaaliyeed ay awoodaan inay sugaan magaalada iyo waddooyinka ku hareeraysan iyaga oo aan haysan ciidamada Itoobiya, waxay taas xoojin kartaa doodda ah in fariisimo badan oo shisheeye si ammaan ah loogu wareejin karo Soomaaliya.
Haddii se Al-Shabaab kordhiso weerarrada iyo cadaadiska militari ee aaggaas, waxay dib u soo celin kartaa walaaca ah in kala-guurka amniga uu ka dheereynayo awoodda ciidamada Soomaaliya ay ku buuxin karaan meelaha ciidamada shisheeye ka baxaan.
Sida ay hadda wax yihiin, Itoobiya kama baxayso Soomaaliya.
Laakiin kadib in ka badan toban sano oo ay dalka ku lahayd joogitaan militari oo ballaaran, wareejinta Buurhakaba waxay muujin kartaa in Addis Ababa ay billowday inay si adag u kala saarto meelaha ay weli u aragto inay khasab tahay inay joogto iyo kuwa ay tahay in ciidamada Soomaaliyeed hadda iyagu kaligood masuuliyaddooda qaadaan.