Muqdisho (Caasimada Online) – Go’aanka Maxkamadda Sare ee Soomaaliya ay ku laashay natiijooyinkii doorashadii 30-kii Luulyo ka dhacday Galmudug waa mid ka weyn in loo arko oo keliya in doorashada dib loo qabanayo.
Waa go’aan taabanaya sharciyadda natiijadii doorashada, awoodda hay’adaha doorashooyinka, mustaqbalka nidaamka doorashooyinka dalka iyo xiriirka u dhexeeya siyaasadda iyo sharciga.
Maxkamaddu waxay si cad u sheegtay in doorashooyinkii Golaha Wakiillada iyo Golayaasha Deegaanka ee Galmudug aan loo maamulin ama aan loo qaban si waafaqsan Dastuurka iyo Sharciga Doorashooyinka, sidaas darteedna natiijooyinkii kasoo baxay ay yihiin kuwo aan ansax ahayn.
Tani waa qodobka ugu culus ee go’aanka, maadaama maxkamaddu aysan keliya tilmaamin khaladaad farsamo, balse ay si toos ah u burisay natiijadii doorashada.
Maxay maxkamaddu dhab ahaan laashay?
Marka la yiraahdo maxkamaddu waxay “laashay natiijooyinka”, macnaheedu waa in natiijadii doorashada laga qaaday awooddii sharci ee ay lahayd. Sidaas darteed, kuraastii lagu helay doorashadaas iyo natiijooyinkii lagu dhawaaqay ma sii ahaan karaan saldhig sharci oo lagu dhiso hay’adaha cusub.
Tani waa arrin muhiim ah oo dhinacyada siyaasadda looga baahan yahay inay si sax ah u fahmaan. Go’aanku ma aha oo keliya in qaar ka mid ah kuraasta dib loo tiriyo ama khaladaad gaar ah la saxo; maxkamaddu waxay sheegtay in khaladaadkii dhacay ay ahaayeen kuwo aan la sixi karin, isla markaana ay dhaawac weyn u geysteen hufnaanta iyo xalaalnimada doorashada.
Sidaas darteed, maxkamaddu waxay dooratay xalka ugu adag oo ah in natiijada la buriyo, doorashadana dib loo qabto.
Eedaha musuq-maasuqa iyo khaladaadka
Maxkamaddu waxay go’aankeeda ku saleysay mabaadi’da doorasho xor, xalaal iyo caddaalad ah. Tani waxay muujineysaa in doorasho aysan sharci ku noqon karin oo keliya in codad la dhiibo ama natiijo la shaaciyo.
Doorasho sharci ah waxay u baahan tahay hannaan la isku halleyn karo, laga bilaabo diiwaangelinta codbixiyeyaasha iyo musharraxiinta ilaa codbixinta, tirinta iyo ku dhawaaqista natiijada.
Haddii khaladaadku saameeyaan qaybahaas muhiimka ah, waxaa su’aal la gelin karaa sharciyadda natiijada kasoo baxda.
Taasi waa sababta qodobka labaad ee go’aanku muhiim u yahay. Maxkamaddu waxay sheegtay in khaladaadku aysan ahayn kuwo la sixi karo, isla markaana ay saameyn ku yeesheen natiijada doorashada.
Tani waxay meesha ka saareysaa fikradda ah in arrintu ahayd qalad yar oo lagu sixi karo sixitaan farsamo.
Maxkamadda oo mar kale awood siisay guddiga doorashada
Qodobka saddexaad wuxuu Guddiga Madaxa-bannaan ee Doorashooyinka Qaranka iyo Soohdimaha saarayaa mas’uuliyad culus, iyadoo maxkamaddu amartay in doorashada dib loo qabto waqtiga ugu dhow ee macquulka ah, balse markan si buuxda loogu hoggaansamo Dastuurka, Sharciga Doorashooyinka iyo xeerarka kale ee khuseeya.
Tani waxay guddiga siinaysaa fursad uu ku muujiyo in cashar laga bartay wixii dhacay. Doorashada cusub ma noqon karto nuqul kale oo laga sameeyo tii hore iyadoo magacyada iyo taariikhda oo keliya la beddelayo.
Waxa laga filayo guddiga waa hannaan si cad loo qorsheeyay, hufan oo dhinacyada siyaasadeed ay ku kalsoonaan karaan. Haddii khaladkii hore dib uga soo noqdo doorashada cusub, waxay dhaawici kartaa kalsoonida shacabka iyo sumcadda hay’adaha doorashada.
Tani ma aha guul siyaasadeed oo dhinac gaar ah leeyahay
Waxaa muhiim ah in go’aanka maxkamadda aan si fudud loogu fasirin “guul mucaarad” ama “guuldarro dowladeed”. Maxkamaddu waxay go’aankeeda ku saleysay sharciga iyo hannaanka doorashada, mana aha go’aan loogu talagalay in koox siyaasadeed lagu taageero.
Dhinacyada ku farxaya burinta natiijada waa inay sidoo kale fahmaan in doorashada cusub aysan si toos ah u dammaanad qaadayn guul ay iyagu leeyihiin.
Doorashada cusub waxay siin doontaa dhammaan dhinacyada fursad ay ku tartamaan, iyadoo natiijada lagu go’aamin doono hannaan cusub oo sharci ah.
Sidoo kale, dhinacyadii ku guuleystay doorashadii hore waa inay fahmaan in maxkamaddu aysan aqbali karin natiijo ay iyagu u arkaan mid sax ah haddii hannaanka guud uu sharci ahaan dhaawacmay.
Go’aanka Galmudug wuxuu noqon karaa tijaabo muhiim u ah nidaamka doorashooyinka Soomaaliya. Haddii maxkamaddu si dhab ah u fuliso awooddeeda, waxay fariin u direysaa guddiyada doorashada, xisbiyada iyo madaxda dowladda in natiijo doorasho aysan ka sarreyn sharciga.
Tani waxay noqon kartaa tallaabo dhisaysa kalsoonida shacabka, gaar ahaan xilli Soomaaliya ay isku dayeyso inay horumariso nidaamka doorashooyinka tooska ah.
Laakiin kalsoonidaas waxay ku xirnaan doontaa waxa xiga. Haddii doorashada cusub loo qabto si hufan, go’aanka maxkamaddu wuxuu noqon karaa tusaale muujinaya in khalad doorasho lagu sixi karo waddo sharci ah. Haddii khilaafkii iyo khaladaadkii hore dib u soo noqdaan, waxay abuuri kartaa shaki ka weyn kii hore.
Maxaa laga sugayaa dowladda federaalka?
Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay hadda wajahaysaa mas’uuliyad ah inaysan faragelin siyaasadeed ama maamul ku sameyn hannaanka doorashada cusub.
Haddii maxkamaddu go’aamisay in doorashadu ku xadgudubtay sharciga, waxa ugu horreeya ee la doonayo waa in dowladda iyo hay’adaha doorashadu hubiyaan in doorashada cusub ay si dhab ah uga duwanaato tii hore.
Sidoo kale, guddiga doorashadu waa inuu si cad ula shaqeeyaa dhinacyada siyaasadeed, bulshada iyo maamulka Galmudug, si loo yareeyo tuhun kasta oo ku saabsan eex ama faragelin.
Haddii hannaanka cusub uu noqdo mid lagu kalsoonaan karo, go’aanka maxkamaddu wuxuu noqon karaa fursad lagu hagaajiyo nidaamka, halkii uu noqon lahaa qalalaase siyaasadeed oo cusub.
Si kastaba, Galmudug waxay hadda wajahaysaa marxalad siyaasadeed oo xasaasi ah. Doorashadii hore oo la buriyay waxay dib u dhigeysaa natiijadii la filayay, waxayna dhinacyada siyaasadda ku qasbeysaa inay mar kale galaan tartan.
Laakiin waxaa jira dhinac wanaagsan: go’aanka maxkamaddu wuxuu dejinayaa xeerka ciyaarta. Dhinacyadu hadda waxay haystaan fursad ay ku galaan doorasho cusub, iyagoo og in hannaanka si gaar ah loo eegayo.
Arrinta ugu muhiimsan waxay noqon doontaa in siyaasiyiintu aqbalaan natiijada doorashada cusub haddii loo qabto si waafaqsan sharciga. Haddii dhinac walba uu aqbalo sharciga marka uu isaga dan u yahay oo uu diido marka uu khasaaro, dhibaatada nidaamka doorashada ma dhammaan doonto.
Maxay tani uga dhigan tahay doorashooyinka Soomaaliya?
Go’aanka Galmudug wuxuu sidoo kale fariin u noqon karaa doorashooyinka kale ee dalka. Soomaaliya waxay ku jirtaa marxalad ay isku dayeyso inay ka gudubto nidaamkii doorashooyinka dadban una gudubto doorashooyin ay muwaadiniintu si toos ah uga qeybqaataan.
Haddii doorashooyinkaas lagu dhiso hannaan aan hufnayn, muranka siyaasadeed wuxuu noqon karaa mid ka weyn kii hore. Sidaas darteed, dhacdada Galmudug waa digniin muujineysa in sharciyadda iyo kalsoonida hannaanka ay muhiim ka yihiin natiijada lafteeda.
Doorasho lagu qabto si degdeg ah, laakiin aan la isku halleyn karin waxay dhalin kartaa khilaaf. Doorasho waqti badan qaadata, laakiin hufan, waxay yeelan kartaa sharciyad iyo aqbalaad ka weyn.
Ugu dambeyn, go’aanka Maxkamadda Sare wuxuu Galmudug iyo Soomaaliya u yahay fursad lagu saxayo nidaamka doorashada, balse sidoo kale waa digniin culus oo ku socota dhammaan hay’adaha siyaasadda iyo doorashooyinka.
Maxkamaddu waxay caddeysay in natiijo doorasho aysan sharci noqon karin haddii hannaanka lagu gaaray uu dhaawac weyn leeyahay. Waxay sidoo kale caddeysay in khaladaadka saameeya natiijada aan lagu dabooli karin magaca “doorasho” oo keliya.
Hadda imtixaanka dhabta ahi wuxuu u wareegayaa guddiga doorashada iyo dhinacyada siyaasadda. Waa inay muujiyaan in doorashada cusub aysan noqon doonin oo keliya doorasho kale, balse ay noqon doonto doorasho ka hufan tii hore.
Haddii taas la gaaro, go’aanka Maxkamadda Sare wuxuu noqon karaa mid xoojiya sharciga, isla markaana shacabka u muujinaya in doorashadu leedahay hannaan lagu sixi karo marka sharciyaddeeda la dhaawaco. Haddii se isla khaladaadkii dib u dhacaan, go’aankan wuxuu isu beddeli karaa bilowga muran siyaasadeed oo ka sii weyn kan hadda jira.