Soomaaliya waxay xubin aas-aase ka tahay Urur-goboleedka IGAD. IGAD waxaa loo aas-aasay horumarinta iskaashiga gobolka iyo is-dhexgalka dhaqaale.
IGAD looma aas-aasin inuu noqdo urur nabad-ilaalin ama amni-wadareed. Mas’uuliyadda nabadda iyo amniga qaaradda waxaa iska leh Golaha Nabadda iyo Ammaanka Midowga Afrika, kaas oo lagu dhisay Hab-maamuuska Nabadda iyo Ammaanka ee Midowga Afrika.
Sidaas darteed, isku-day kasta oo lagu ballaarinayo shaqooyinka IGAD si uu u galo arrimo ka baxsan ujeeddooyinkii loo aas-aasay wuxuu noqon karaa mid natiijo lid ku ah keena.
Ururrada gobolladu waxay waxtar badan yeeshaan marka ay ku shaqeeyaan xadka mas’uuliyadaha loo igmaday, isla markaana ay u hoggaansamaan qaab-dhismeedka hay’adaha nabadda iyo ammaanka ee ka jira Midowga Afrika.
Dowladda Federaalka Soomaaliya waa inay sameysaa qiimeyn qoto dheer oo ku saabsan IGAD. Qiimeyntaas waa inaysan ku salaysnaan shucuur ama siyaasad, balse ay ku salaysnaato xaqiiqooyin, waxqabad iyo natiijooyin.
In ka badan 30-kii sano ee lasoo dhaafay, Soomaaliya waxay wajahaysay colaado, argagixiso, xasillooni-darro siyaasadeed iyo dhibaatooyin bani’aadannimo. Muddadaas, IGAD waxay qaadatay doorar kala duwan. Qaar waxay ahaayeen kuwo wanaagsan. Qaar kalena waxay ahaayeen kuwo muran dhaliyay.
Soomaali badan ayaa aaminsan in ururku inta badan ku adkaatay inuu dhexdhexaad ka ahaado arrimaha sida tooska ah u saameynaya madax-bannaanida Soomaaliya iyo mustaqbalkeeda siyaasadeed.
Urur goboleed waa inuu dalalka xubnaha ka ah ka caawiyaa inay xoog yeeshaan. Waa inuusan abuurin ku-tiirsanaan. Waa inuusan noqon meel ay dano dibadeed ku qaabeeyaan mustaqbalka dal xubin ka ah.
Soomaaliya waxay mudan tahay hay’ado ixtiraama madaxbannaanideeda, taageerana go’aannada ay Soomaalidu gaaraan.
Soomaali badan ayaa sidoo kale isweydiinaya in IGAD ay la jaanqaadday isbeddellada waqtiga.
Soomaaliya maanta ma aha Soomaaliya labaatan sano ka hor jirtay. Dalku wuxuu dib u dhisay hay’adihii qaranka. Ciidamada ammaanku waxay ballaariyeen kaalintooda. Dhaqaaluhu si tartiib ah ayuu u kobcayaa, inkastoo ay jiraan caqabado badan. Dowladdu waxay raadineysaa iskaashi caalami ah oo xooggan, kuna dhisan is-ixtiraam halkii uu ku salaysnaan lahaa ku-tiirsanaan.
Isbeddelladani waxay u baahan yihiin xiriir ka duwan kii hore oo lala yeesho ururrada gobollada.
Soomaaliya waa inay sidoo kale isweydiisaa in IGAD ay si siman ula dhaqantay dhammaan dalalka xubnaha ka ah. Hay’adaha gobolladu waxay kasbadaan kalsooni marka ay halbeegyo isku mid ah ku dabaqaan dal kasta.
Marka ay dhalato aragti ah in la adeegsanayo halbeegyo kala duwan, kalsoonidu waxay billowdaa inay lunto. Kalsooni ma sii jiri karto haddii dalalka xubnaha ka ahi rumeysan yihiin in dowladaha qaar loola dhaqmo si ka duwan kuwa kale.
Arrin kale oo walaac leh waa isla-xisaabtan la’aanta. Urur kasta waa in lagu qiimeeyaa waxqabadkiisa.
IGAD ma gaarsiisay gobolka nabad waarta? Ma yareysay colaadaha? Ma xoojisay ganacsiga gobolka? Ma noqotay mid hufan oo lagula xisaabtami karo muwaadiniinta dalalka xubnaha ka ah?
Kuwani waa su’aalo xaq ah oo mudan jawaabo daacad ah.
Hoggaanka ururrada gobolladu waa in uusan marnaba noqon il joogto ah oo dano shaqsiyeed laga helo. Adeegga dadweynuhu waa mas’uuliyad, mana aha xirfad lagu dhiso ilaalinta xilalka.
Hay’aduhu way daciifaan marka hoggaamiyayaashu xoogga saaraan ilaalinta xafiisyadooda halkii ay ka horumarin lahaayeen ururka. Guusha urur goboleed kasta waxay ku xiran tahay xirfad, hufnaan iyo u heellanaanta danaha dhammaan dalalka xubnaha ka ah.
Soomaaliya waxay qiimo culus ku bixisay xasillooni-darrada. Ma awooddo hay’ado gaabiya horumarkeeda ama sii murjiya mudnaanta qarankeeda.
Iskaashi kasta oo caalami ah waa in lagu cabbiraa hal su’aal oo fudud: Ma Soomaaliya ayuu sii xoojinayaa?
Dib-u-eegista xubinnimada ama ka-qaybgalka IGAD macnaheedu ma aha in laga tagayo iskaashiga gobolka. Soomaaliya waxay deriskeeda la wadaagtaa xuduudo, marinno ganacsi, caqabado amni iyo walaacyo deegaan.
Iskaashigu weli waa lama huraan. Argagixisada, tahriibka, abaarta iyo dambiyada xuduudaha ka gudba hal dal kaligiis wax kama qaban karo.
Hase yeeshee, iskaashigu waa in uusan marnaba ku iman kharashka madax-bannaanida qaranka.
Soomaaliya waa inay urur kasta oo goboleed ula macaamishaa si kalsooni leh, ee aysan ula macaamilin ku-tiirsanaan. Waa inay taageertaa iskaashiyada keena natiijooyin la cabbiri karo, isla markaana ay su’aal gelisaa kuwa aan ka soo bixin wixii laga filayay.
Dib-u-eegis rasmi ah oo ay dowladdu sameyso waxay siyaasiyiinta u oggolaan lahayd inay si taxaddar leh u qiimeeyaan waxqabadka IGAD.
Dib-u-eegistu waa inay qiimeysaa danaha siyaasadeed, dhaqaale iyo amni ee Soomaaliya. Waa inay caddeysaa meelaha ay IGAD wax ku kordhisay iyo meelaha dib-u-habeyn looga baahan yahay. Natiijooyinka waa in lala wadaagaa Baarlamaanka iyo shacabka Soomaaliyeed.
Haddii dib-u-habeyn loo baahan yahay, Soomaaliya waa inay u dooddaa. Haddii ururku si wanaagsan ugu adeegi karo xubnihiisa iyadoo la xoojinayo maamul-wanaagga, hufnaanta iyo go’aan-qaadashada dheellitiran, isbeddelladaas waa in la dhiirrigeliyaa.
Dhaliil wax-dhisaysa inta badan waa tallaabada koowaad ee lagu gaaro horumarinta hay’adaha.
Soomaaliya waxay gashay bog cusub oo taariikhdeeda ah. Waxay dib u hanatay aqoonsi caalami ah oo dhinacyo badan ah, waxayna sii waddaa xoojinta hay’adaha dowladda.
Siyaasadda arrimaha dibadda ee dalku waa inay ka tarjumtaa horumarkaas. Iskaashi kasta oo goboleed iyo mid caalami ah waa inuu horumariyaa danaha fog ee Soomaaliya, ilaaliyaa madax-bannaanideeda, kana qaybqaataa nabadda iyo horumarka.
Hay’adna waa in aysan ka sarreyn dib-u-eegis.
Xubinnimada ururrada gobollada waa inaan marnaba loo arag mid joogto ah ama si toos ah u soconaysa. Waa in lagu kasbadaa waxqabad iyo is-ixtiraam.
Soomaaliya waxay gacan ka geysatay aas-aaska IGAD. Taariikhdaas waxay mudan tahay ixtiraam. Laakiin taariikh keliya kuma filna.
Xiriirku waa inuu sii socdaa oo keliya haddii uu u adeegayo danaha shacabka Soomaaliyeed, isla markaana uu taageerayo mustaqbalka dalka.
Ismail D. Osman waa agaasime ku-xigeenkii hore ee Hay’adda Nabad-sugidda iyo Sirdoonka Qaranka Soomaaliya. Wuxuu wax ka qoraa Soomaaliya, Geeska Afrika iyo amniga gobolka, isaga oo diiradda saaraya dowladnimada iyo loollanka awoodda. Kala xiriir: [email protected] | X: @osmando