Ankara (Caasimada Online) – Dowladda Turkiga ayaa sheegtay inay taageero siineyso mas’uuliyiinta Soomaaliya, kaddib afduubkii markab ee ka dhacay biyaha Soomaaliya, kaasi oo la sheegay in uu Muqdisho usoo siday hub ay leedahay Ankara.
Dowladda Turkiga ayaa sheegtay in laba markab oo ka tirsan ciidamada badda Turkiga ay toddobaadka soo socda ku wajahan yihiin Jabuuti, iyagoo qayb ka ah howlgalka badeed ee Ankara ka waddo Soomaaliya iyo nawaaxigeeda.
Afhayeenka Wasaaradda Gaashaandhigga Turkiga, Zeki Akturk, ayaa sheegay in maraakiibta TCG Kemalreis iyo TCG Yzb Gungor Durmus ay Jabuuti booqan doonaan 3-da iyo 4-ta September, si ay taageero ugu fidiyaan kooxda howlgalka ciidamada badda Soomaaliya iyo howlaha saadka ee ku wajahan Soomaaliya.
Wasaaraddu waxay sidoo kale si gaar ah uga hadashay afduubkii dhowaan dhacay, iyadoo sheegtay in ciidamada Turkiga ee Soomaaliya ay sii wadaan inay Soomaaliya ka caawiyaan xoojinta awooddeeda la-dagaallanka argagixisada iyo burcad-badeednimada, iyadoo loo marayo heshiisyada laba geesoodka ah ee labada dal.
“Taageerada lagama maarmaanka ah ayaa la siinayaa mas’uuliyiinta Soomaaliya, iyadoo lala kaashanayo Wasaaradda Arrimaha Dibadda arrinta ka dhacday gudaha biyaha Soomaaliya,” ayey wasaaraddu ku sheegtay bayaan.
Wasaaraddu ma aysan magacaabin markabka la afduubtay, mana aysan caddeyn nooca taageero ee Turkigu bixinayo. Sidoo kale, ma aysan sheegin in labada markab ee toddobaadka soo socda tagaya Jabuuti ay ka qayb qaadan doonaan hawlgal la xiriira afduubka.
Hadalladan ayaa kusoo beegmaya xilli si weyn isha loogu hayo hawl-gallada militari ee Turkiga ee ka socda xeebaha Puntland, halkaas oo burcad-badeeddu ay ku haystaan markabka M/V LUTUF iyo shaqaalihii saarnaa.
Markab hub sida oo la afduubtay
Burcad-badeeddu waxay 17-kii August qabsadeen markabka LUTUF, oo sita calanka Cameroon, kaas oo xilligaas qiyaastii 3.5 mayl-badeed u jiray deegaanka Marraya ee degmada Eyl ee Puntland, kadibna waxay u jiheeyeen dhanka xeebaha Nugaal.
Sarkaal Soomaali ah ayaa wakaaladda wararka AP u sheegay in markabka uu siday hub Turkigu leeyahay, qalab isgaarsiineed iyo nidaamyo dayax-gacmeed, kuwaas oo ku sii jeeday xarunta tababarka ciidamada Turkiga ee Muqdisho.
Markabka waxaa saarnaa 10 qof oo shaqaale ah, kuwaas oo kala ah lix Hindi ah, hal Turki ah, hal Georgian ah iyo laba Serbian ah oo ahaa ilaalo amni.
Warar soo baxay toddobaadkan ayaa sheegay in burcad-badeedda ay dalbadeen lacag madax-furasho ah oo ku dhow laba milyan oo dollar si ay u sii daayaan markabka.
Ilaa hadda ma cadda in wada-hadallo rasmi ah oo madax-furasho ah ay billowdeen iyo in dhinac uu aqbalay bixinta lacagtaas.
Afduubka ayaa sidoo kale dhaliyay khilaaf ku saabsan duqeymo dhanka cirka ah oo dhimasho sababay, kuwaas oo ka dhacay meel u dhow goobta lagu hayo markabka.
Wasiir-ku-xigeenka Amniga Puntland, Cabdiraxmaan Yuusuf Dujana ayaa Turkiga ku eedeeyay inuu fuliyay laba duqeyn oo uu sheegay inay dileen ugu yaraan 13 qof.
Waxa uu sidoo kale ku eedeeyay Dowladda Federaalka Soomaaliya inay ku lug leedahay, balse ma uusan soo bandhigin caddeyn si madax-bannaan loo xaqiijin karo oo labada dowladood midkood ku xiriirinaysa weerarradaas.
Ma jirto dowlad ama ciidan si rasmi ah u sheegtay inay mas’uul ka tahay duqeymaha, halka Caasimada Online aysan si madax-bannaan u xaqiijin eedeymaha Puntland.
Wasaaradda Gaashaandhigga Turkiga ayaan si toos ah uga jawaabin eedeymahaas bayaankii ay Khamiistii soo saartay, mana aysan sheegin in ciidamada Turkigu ay duqeymo dhanka cirka ah ka fuliyeen agagaarka markabka la afduubtay.
Wasiiru-dowlaha Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya, Cumar Cali Cabdi ayaa 22-kii August sheegay in Dowladda Federaalku ay ka warqabto hawl-gallo militari iyo duqeymo ka socda xeebaha Puntland, isla markaana ay diyaarinayso warbixin ku saabsan arrinta.
Hase yeeshee ma uusan sheegin ciidanka ama dhinaca fulinaya hawl-gallada, sidoo kalena ma uusan caddeyn in Muqdisho ay fasaxday weerarradaasi. Puntland ayaa dhankeeda ku baaqday in baaritaan lagu sameeyo duqeymaha.
Doorka ballaaran ee ciidamada badda Turkiga
Turkiga ayaa si tartiib ah u ballaarinayay joogitaankiisa militari iyo midka badeed ee Soomaaliya, iyadoo arrintan ay salka ku hayaan heshiisyo dhowr ah oo dhanka difaaca ah oo dhexmaray Ankara iyo Muqdisho.
Baarlamaanka Turkiga ayaa bishii hore kordhiyay muddada ciidamada Turkiga ee Soomaaliya, iyadoo loo oggolaaday inay dalka sii joogaan laba sano oo dheeraad ah, taasoo muddada hawlgalkooda ka dhigaysa mid soconaya ilaa July 2028.
Oggolaanshahaasi wuxuu ciidamada Turkiga u saamaxayaa inay ka hawl-galaan goobaha ay Soomaaliya ku heshiisay oo ay ku jiraan biyaha Soomaaliya, isla markaana ay taageeraan dadaallada lagula dagaallamayo argagixisada, burcad-badeednimada, kalluumeysiga sharci-darrada ah, tahriibinta iyo khataraha kale ee amniga.
Doorkaasi wuxuu sidoo kale ku saleysan yahay heshiis 10 sano ah oo dhinaca difaaca iyo iskaashiga dhaqaalaha ah, kaas oo la saxiixay 2024, waxaana Turkigu ku ballanqaaday inuu Soomaaliya ka caawiyo dhismaha, tababarka iyo qalabeynta ciidamada badda iyo xoojinta amniga xeebaha dalka.
Ciidamada badda Turkiga ayaa durba hawlgallo ilaalin ah ka wada xeebaha Soomaaliya. Bishii Luulyo, Wasaaradda Gaashaandhigga Turkiga ayaa sheegtay in maraakiibta TCG Goksu, TCG Gelibolu iyo TCG Bartin ay ilaalinayeen markabka qodista shidaalka ee Turkiga Cagri Bey iyo saddex markab oo taageero ah oo ka hawlgallayay xeebaha Soomaaliya.
Turkigu wuxuu sidoo kale Muqdisho ku leeyahay xarun weyn oo tababar militari, waxaana muddo ka badan toban sano uu tababar iyo qalab siinayay ciidamada ammaanka Soomaaliya.
Ballaarinta hawl-gallada badda ee Turkiga ayaa kusoo beegmaya xilli burcad-badeednimadu ay mar kale khatar kasoo cusboonaatay biyaha Soomaaliya iyo Gacanka Cadmeed.
Hay’adda Caalamiga ah ee Badaha (IMO) ayaa 24-kii August sheegtay in lix markab iyo in ka badan 90 badmaaxiin ah ay kooxo burcad-badeed iyo kooxo hubeysan ku hayaan gobolka.
“Ma oggolaan karno in dib-u-soo-noqoshada burcad-badeednimada ee Gacanka Cadmeed iyo biyaha ku hareeraysan aan wax laga qaban,” ayuu yiri Xoghayaha Guud ee IMO, Arsenio Dominguez, isagoo ku baaqay in si degdeg ah loo sii daayo dadka gacanta lagu hayo.
Xafiiska Caalamiga ah ee Badaha (IMB) ayaa diiwaangeliyay 38 dhacdo oo burcad-badeednimo iyo dhac hubeysan ah oo dunida ka dhacay lixdii bilood ee ugu horreeyay 2026. Burcad-badeedda Soomaalida ayaa muddadaas lagu eedeeyay inay mas’uul ka ahaayeen 94 boqolkiiba dhammaan shaqaalaha maraakiibta ee la qafaashay.