Mekelle (Caasimada Online) – Ciidamada taageersan dowladda federaalka Itoobiya ayaa ku sii dhawaanaya magaalada Mekelle ee xarunta gobolka Tigray, xilli dagaallada waqooyiga dalka ay si degdeg ah u sii xoogeysanayaan, isla markaana ay sii kordheyso cabsida laga qabo in colaadda ay isu beddesho dagaal goboleed.
Maleeshiyaadka Tigray Peace Forces (TPF), oo la safan dowladda federaalka ee Abiy Ahmed, ayaa Jimcihii sheegay inay qabsadeen magaalada Milazat, oo qiyaastii 20 kiiloomitir koonfur-bari kaga beegan Mekelle.
Muuqaal lagu baahiyey baraha bulshada oo la sheegay in laga duubay Milazat ayaa muujinayey dagaalyahanno saaran gaari buluug ah oo ku dhawaaqaya “Mekelle! Mekelle!”, balse Reuters si madax-bannaan uma xaqiijin karin goobta iyo waqtiga muuqaalka.
Horumarkan ayaa imaanaya kaddib markii ciidamada dowladda Itoobiya iyo maleeshiyaadka taageera ay maalmihii la soo dhaafay guulo degdeg ah ka gaareen gudaha Tigray, halkaas oo dagaal culus uu toddobaadkii hore ka dhex qarxay dowladda iyo isbahaysi hubeysan oo ay hoggaamineyso Tigray People’s Liberation Front (TPLF).
Dagaalka cusub ayaa ah kii ugu weynaa ee ka dhaca gobolka tan iyo markii heshiiskii Pretoria ee November 2022 lagu soo afjaray dagaalkii laba sano socday ee dowladda federaalka iyo TPLF.
Mekelle oo isu diyaarineysa dagaal
Gudaha Mekelle, bankiyada iyo dukaamada ayaa Jimcihii xirnaa, iyadoo dadka magaalada ay ka cabsi qabaan in dagaalku soo gaaro, sida ay laba qof oo deegaanka ah u sheegeen Reuters.
Ilo diblomaasiyadeed ayaa sidoo kale sheegay in qaar ka mid ah madaxda sare ee TPLF ay hore uga baxeen magaalada, iyagoo saadaaliyey in dagaalku sii socon karo xitaa haddii ciidamada federaalka ay la wareegaan Mekelle.
Khibraddii dagaalkii hore ayaa muujineysa in qabsashada Mekelle aysan si toos ah uga dhigneyn dhammaadka colaadda. Ciidamada federaalka ayaa magaalada la wareegay bishii ugu horreysay dagaalkii 2020, balse TPLF ayaa toddoba bilood kaddib dib u qabsatay kaddib weerar rogaal-celis ah.
Guddoomiyaha TPLF Debretsion Gebremichael ayaa Khamiistii qiray in ciidamada dowladda ay qabsadeen qaybo ka mid ah Tigray, balse wuxuu sheegay in ciidamadiisu weerar rogaal-celis ah qaadi doonaan “waqtiga ku habboon”.
“Waa inaan hubinno in Tigray ay u noqoto qabrigooda, ee aysan u noqon garoon ay ku ciyaaraan,” ayuu yiri.
Dowladda Itoobiya iyo TPLF midkoodna si degdeg ah ugama jawaabin codsiyo Reuters u dirtay oo ku saabsan horumarka cusub ee laga soo sheegay agagaarka Mekelle.
Itoobiya iyo Eritrea oo xiriirka jaray
Dagaalka gudaha Itoobiya ayaa kusoo beegmaya xilli xiriirka Addis Ababa iyo Asmara uu gaaray heerkii ugu xumaa muddo sannado ah.
Itoobiya ayaa Khamiistii ku dhawaaqday inay xireyso safaaraddeeda Eritrea, iyadoo Asmara ku eedeysay “falal cadaawad iyo dagaal-doon ah”, waxayna 10 diblomaasi oo Eritrean ah ku amartay inay dalka uga baxaan 48 saacadood gudahood.
Eritrea ayaa saacado kaddib ku jawaabtay inay gebi ahaanba xiriirka diblomaasiyadeed u jartay Itoobiya, iyadoo iyaduna Addis Ababa ku eedeysay inay muddo sannado ah waday siyaasado colaadeed oo ka dhan ah Eritrea.
Labada dal ayaa dagaal xuduudeed oo dhiig badan ku daatay dhex maray intii u dhexeysay 1998 iyo 2000, ka hor inta aysan dib u soo celin xiriirkooda sannadkii 2018.
Eritrea ayaa markaas garab siisay ciidamada dowladda Itoobiya dagaalkii Tigray ee 2020–2022, balse xiriirka labada dowladood ayaa markii dambe sii xumaaday.
Qodobka ugu weyn ee xiisadda waxaa ka mid ah hadallada Itoobiya ee ah in helitaanka marin badeed uu muhiim u yahay ammaankeeda iyo dhaqaalaheeda.
Eritrea waxay sheegtay inay ka walaacsan tahay in Itoobiya ay isku daydo inay xoog ku hesho dekedda Assab, halka Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed uu sheegay in Addis Ababa ay marin badeed ku raadinayso waddo nabadeed.
Xiisadda Masar iyo Itoobiya
Xiisadda ayaa sidoo kale gaartay xiriirka Itoobiya iyo Masar.
Dowladda Itoobiya ayaa Khamiistii dalka ka eriday diblomaasi Masri ah, waxaana Qaahira ay ugu jawaabtay inay eryeyso la-taliye ka tirsan safaaradda Itoobiya ee Masar.
Addis Ababa ayaa Eritrea, Sudan iyo Masar ku eedeysay inay taageerayaan isbahaysiga hubeysan ee ay hoggaamineyso TPLF. Saddexda dal ayaa beeniyey eedeymahaas.
Midowga Afrika ayaa walaac ka muujiyey xaaladda sii xumaaneysa, wuxuuna Itoobiya, Eritrea iyo Masar ugu baaqay inay muujiyaan “xakameyn buuxda” oo ay ka fogaadaan tallaabooyin ama hadallo sii hurin kara xiisadda.
Ururka ayaa sidoo kale ku boorriyey saddexda dowladood inay khilaafaadkooda ku xalliyaan wadahadal iyo waddooyin diblomaasiyadeed.
Dhanka kale, qaraxyo ayaa habeenkii Arbacada laga maqlay Addis Ababa. Ilo xiriir la leh isbahaysiga mucaaradka ayaa sheegay inay ahaayeen weerarro diyaaradaha aan duuliyaha lahayn oo lagu bartilmaameedsaday xarumo dowladda ah, oo ay ku jirto xarunta ciidamada federaalka.
Reuters ma xaqiijin sheegashadaas. Haddii la xaqiijiyo, waxay noqon lahayd weerarkii ugu horreeyey ee la og yahay oo kooxaha dowladda ka soo horjeeda ay diyaarado aan duuliye lahayn ku gaaraan Addis Ababa, oo boqolaal kiiloomitir u jirta furimaha dagaalka waqooyiga.
Dagaallada hadda socda ayaa kusoo laabtay Tigray afar sano kaddib markii heshiiskii Pretoria uu hakiyey colaad ay ku dhinteen boqollaal kun oo qof, malaayiin kalena ay guryahooda uga barakaceen.
Hase yeeshee, isbeddelka xulafeysi ee gobolka — gaar ahaan kala fogaanshaha Itoobiya iyo Eritrea iyo xiisadda sii kordheysa ee Addis Ababa kala dhexeysa Masar iyo Sudan — ayaa sare u qaaday walaaca ah in dagaalka cusub uusan ku ekaan gudaha Itoobiya.