Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa sheegtay in dhaqaalaha dalka uu sanNadkii 2025 kordhay 3.1 boqolkiiba, iyadoo isla xilligaas ay hoos u dhaceen qaar ka mid ah taageeradii iyo deeqihii caalamiga ahaa ee Soomaaliya muddo dheer ku tiirsaneyd.
Labadan arrimood oo isku mar dhacay ayaa mudan in si gaar ah loo fahmo, maadaama ay taabanayaan su’aasha ah halka uu dhaqaalaha Soomaaliya u jihaysan yahay iyo in dalka uu si tartiib ah uga gudbi karo ku-tiirsanaanta taageerada dibadda.
Maxay 3.1% dhab ahaan ka dhigan tahay?
Kobaca 3.1 boqolkiiba ah wuxuu muujinayaa in dhaqaalaha Soomaaliya uu leeyahay awood uu ku sii koro xitaa marka jawiga deeqaha dibadda uu adkaanayo. Hase yeeshee, kobaca GDP-ga iyo kordhinta dakhliga dowladda waa laba arrimood oo kala duwan, waana muhiim inaan la isku khaldin.
GDP-gu wuxuu cabbiraa qiimaha guud ee badeecadaha iyo adeegyada dalka lagu soo saaro muddo cayiman. Marka dhaqaaluhu kordho 3.1 boqolkiiba, waxay ka dhigan tahay in wax-soo-saarka guud uu kordhay marka loo eego sanadkii ka horreeyay, balse si toos ah ugama dhigna in dakhliga dowladda uu isla heerkaas ku kordhay.
Soomaaliya waxay leedahay dhaqaale ay qayb weyn ku leeyihiin xoolaha, ganacsiga, adeegyada, lacagaha qurbo-joogta iyo dhaqdhaqaaqyada gaarka loo leeyahay.
Haddii wax-soo-saarka iyo ganacsigu koraan, waxaa sidoo kale kordhaya fursadda ay dowladdu kaga soo ururin karto canshuuro iyo dakhli gudaha ah.
Haddii kobaca dhaqaalaha lagu lammaaniyo nidaam canshuureed oo hagaagaya iyo maamul maaliyadeed oo hufan, dowladda waxay si tartiib ah u yareyn kartaa farqiga u dhexeeya baahideeda dhaqaale iyo lacagaha dibadda laga helo.
Si kastaba, Soomaaliya muddo dheer waxay si weyn ugu tiirsaneyd taageerada caalamiga ah. Deeqaha iyo mashaariicda ay maalgelinayaan hay’adaha caalamiga ah iyo dowladaha saaxiibka ah ayaa qayb muhiim ah ka ahaa adeegyada dowladda, horumarinta hay’adaha iyo barnaamijyada bulshada.
Marka deeqahaasi yaraadaan, waxaa soo baxaya imtixaanka dhabta ah ee awoodda dhaqaale ee dowladda: ma awoodi doontaa inay kordhiso dakhliga gudaha si ay u buuxiso qayb ka mid ah farqiga ka dhasha maalgelinta dibadda oo yaraata?
Haddii jawaabtu noqoto haa, kobaca dhaqaalaha iyo dakhliga gudaha waxay Soomaaliya u noqon karaan laba tiir oo muhiim u ah isku-filnaanshaha dhaqaale. Haddii aysan sidaas noqon, hoos u dhaca deeqaha wuxuu keeni karaa cadaadis ku yimaada adeegyada dowladda iyo miisaaniyadda qaranka.
Dakhliga gudaha oo noqon kara furaha
Soomaaliya haddii ay rabto inay ka gudubto ku-tiirsanaanta kaalmo shisheeye, waa inay marka hore awood u yeelataa inay si joogto ah u maalgeliso kharashaadka aasaasiga ah ee dowladda.
Canshuur-ururinta oo la kordhiyo se macnaheedu ma aha in canshuuraha si aan qorshe lahayn loo kordhiyo. Waxaa muhiim ah in la ballaariyo saldhigga canshuuraha, la yareeyo baxsashada canshuuraha, la diiwaangeliyo ganacsiyada, lana sameeyo nidaam canshuureed oo caddaalad ah.
Haddii culayska canshuuraha lagu kordhiyo ganacsatada yar yar iyo dadka danyarta ah oo keliya, iyadoo ganacsiyada waaweyn ama dhaqaalaha aan nidaamsanayn aan si ku filan loo canshuurin, waxay dhaawici kartaa kalsoonida shacabka. Sidaa darteed, dakhli-kordhintu waxay u baahan tahay nidaam ku dhisan caddaalad iyo hufnaan.
Dowladdu sidoo kale ma abuuri karto koboc dhaqaale oo waara iyadoo kaligeed shaqeyneysa. Ganacsiga gaarka loo leeyahay ayaa Soomaaliya ka ah mishiinka ugu weyn ee dhaqdhaqaaqa dhaqaale, waxaana dowladda looga baahan yahay inay abuurto jawi ganacsi oo fudud oo la isku halleyn karo.
Maalgashiga gudaha iyo kan dibadda, wax-soo-saarka beeraha, xoolaha, kalluumeysiga, adeegyada iyo ganacsiga ayaa dhammaantood ballaarin kara saldhigga canshuuraha. Marka dhaqaalaha rasmiga ahi kordho, dowladda waxay heli kartaa dakhli badan iyadoo aan si xad-dhaaf ah u kordhin heerarka canshuuraha.
Sidaas darteed, isku-filnaanshaha dhaqaale wuxuu ka bilaabmaa su’aal muhiim ah: sidee Soomaaliya u abuuri kartaa dhaqaale rasmi ah oo ballaaran oo dowladda iyo shacabka labaduba ka faa’iideystaan?
Maamul maaliyadeed oo hufan wuxuu muhiim u yahay in shacabka iyo deeq-bixiyeyaashuba ogaadaan halka ay ku baxayaan lacagaha dowladda. Sidoo kale, wuxuu dowladda ka caawinayaa inay si gudaha ah u hubiso in dakhliga la ururiyo iyo kharashaadka la bixiyo ay leeyihiin raad cad oo la xisaabtami karo.
Haddii hufnaanta maaliyadeed ay sii xoogeysato, waxay kordhin kartaa kalsoonida ganacsatada iyo maalgashadayaasha. Qofka maalgashanaya wuxuu u baahan yahay inuu ogaado in nidaamka canshuuraha iyo xisaabaadka dowladda uu yahay mid la fahmi karo oo saadaal laga sameyn karo.
Isku-filnaanshaha dhaqaale ma dhow yahay?
Halkan ayay tahay in hadalka siyaasadeed laga sooco xaqiiqada dhaqaale. In dhaqaalaha Soomaaliya uu 3.1 boqolkiiba koro waa horumar, laakiin ma ahan caddeyn keligeed ku filan in dalka uu dhowaan ka maarmi doono deeqaha shisheeye.
Isku-filnaanshaha dhaqaale wuxuu u baahan yahay dakhli gudaha ah oo joogto ah, awood dowladeed oo canshuur-ururin leh, wax-soo-saar gudaha ah oo kordha, kharash dowladeed oo la xakameeyo iyo hay’ado maaliyadeed oo awood leh.
Soomaaliya waxay weli u baahan tahay inay muddo dheer dhisto ilahaas dhaqaale. Sidaa darteed, 3.1 boqolkiiba waa in loo arkaa tallaabo wanaagsan oo ka mid ah geeddi-socod dheer ee aan loo arkin in dhibaatadii ku-tiirsanaanta deeqaha oo xilli hore la xalliyay.
Si kastaba, hoos u dhaca deeqaha wuxuu dowladda siin karaa fursad ay ku sameyso isbeddel dhab ah. Marka maalgelinta dibaddu yaraato, waxaa qasab noqon karta in la raadiyo ilo gudaha ah, taasoo dardargelin karta dib-u-habaynta nidaamka canshuuraha iyo maamulka maaliyadda.
Tani waxay noqon kartaa fursad haddii si wanaagsan loo maareeyo. Soomaaliya muddo dheer waxay heshay taageero dibadeed, balse caqabadda weyn waxay ahayd sidii taageeradaas loogu beddeli lahaa hay’ado iyo nidaamyo awood u leh inay mustaqbalka iskood u shaqeeyaan.
Haddii dakhliga gudaha uu kordho iyadoo dhaqaalaha gaarka loo leeyahay la kobcinayo, waxaa suuragal ah in Soomaaliya ay si tartiib ah u yeelato awood ay ku maalgeliso ciidamadeeda, adeegyada aasaasiga ah iyo hay’adaha dowladda.
Caqabadaha weli taagan
Kobaca dhaqaalaha Soomaaliya waxaa weli caqabad ku ah amni-darrada, shaqo la’aanta, kaabeyaasha oo xaddidan, wax-soo-saarka gudaha oo hooseeya iyo dhaqaale badan oo aan rasmi ahayn. Haddii aan wax laga qaban arrimahaas, kobaca 3.1 boqolkiiba ah wuxuu noqon karaa mid aan si ku filan u dhalin dakhli dowladeed.
Sidoo kale, dowladda waa inay ka taxaddartaa in raadinta dakhliga gudaha aysan culays xad-dhaaf ah saarin ganacsiga. Nidaam canshuureed oo aan caddaalad ahayn wuxuu yareyn karaa maalgashiga, wuxuuna ku qasbi karaa ganacsiyada qaar inay ka fogaadaan nidaamka rasmiga ah.
Ugu dambeyn, waxa Soomaaliya hadda u baahan tahay waa inay 3.1% ka dhigato bilowga shaqo adag oo gudaha, halkii ay ka dhigi lahayd guul lagu faano oo keliya.
Kobac dhaqaale oo joogto ah, dakhli gudaha oo kordha, maamul maaliyadeed oo hufan iyo maalgashi wax-soo-saar leh ayaa noqon kara waddada Soomaaliya uga gudubto ku-tiirsanaanta deeqaha.
Haddii afartaas arrimood si isku xiran loo fuliyo, hoos u dhaca kaalmooyinka caalamiga ah wuxuu noqon karaa caqabad isu beddesha fursad. Haddii kale, kobac dhan 3.1 boqolkiiba ah wuxuu ahaan karaa tiro aan weli si weyn u beddelin awoodda dhaqaale ee dowladda.