Sanca (Caasimada Online) – Xuutiyiinta Yemen ayaa beeniyey inay qorsheynayaan inay lacag ku soo rogaan maraakiibta ganacsiga ee ka gudbaya marin-biyoodka Bab al-Mandab, kadib markii warar arrintaas ku saabsan ay walaac cusub ku abuureen shirkadaha maraakiibta iyo dalalka ku tiirsan marinkan istaraatiijiga ah.
Xarunta Isku-dubbaridka Howlaha Bani’aadannimada ee ay maamulaan Xuutiyiinta, oo loo yaqaan HOCC, ayaa sheegtay inaan wax go’aan ah laga gaarin in maraakiibta laga qaado khidmad, isla markaana maritaanka Bab al-Mandab uu weli yahay lacag la’aan.
“Adeegga maritaanka nabdoon waa adeeg ikhtiyaari ah oo lacag la’aan ah,” ayay xaruntu ku sheegtay bayaan ay soo saartay Sabtidii.
“HOCC waxay si cad u xaqiijineysaa in shaqsi ama hay’ad kasta oo lacag ku dalbata in markab looga gudbiyo marin-biyoodka Bab al-Mandab aysan sinaba u matalin Jamhuuriyadda Yemen ama HOCC,” ayaa lagu yiri bayaanka.
Xaruntu waxay shirkadaha maraakiibta uga digtay inay lacag ama xog siiyaan shaqsiyaad iyo hay’ado aan loo fasixin inay matalaan maamulka Xuutiyiinta.
Waxay ugu baaqday shirkadaha “inaysan wax lacag ah bixin ama wax macluumaad ah siin shaqsiyaad ama hay’ado aan la aqoonsan”.
Qorshaha khidmadaha
Bayaanka ayaa daba socday warar sheegayey in Xuutiyiinta taageerada ka hela Iran ay ka fiirsanayeen inay lacag ka qaadaan maraakiibta ganacsiga ee ka gudbaysa koonfurta Badda Cas.
Ilo-wareedyo gobolka ah ayaa sheegay in mas’uuliyiin ka tirsan Xuutiyiinta ay qorshaha kala hadleen mas’uuliyiin Iranian ah intii ay bishii July booqasho ku joogeen Tehran, inkasta oo aan la isku raacin goorta la dhaqan-gelin karo.
Ilaha ayaa sidoo kale sheegay in maraakiibta Shiinaha laga yaabo in laga dhaafo lacagta, haddii qorshaha la hirgeliyo.
Xafiiska warbaahinta Xuutiyiinta kama jawaabin wararka markii ugu horreysay ee la baahiyey. Bayaanka Sabtidii ayaa noqday jawaabtii ugu horreysay ee toos ah oo ka soo baxda hay’ad u qaabilsan Xuutiyiinta xiriirka shirkadaha maraakiibta iyo ogeysiisyada xannibaadaha badda.
Wasiirka arrimaha dibadda ee loo magacaabay dowladda Yemen ee caalamku aqoonsan yahay, Afrah al-Zouba, ayaa ka hor inta aysan Xuutiyiintu beenin qorshaha sheegtay inay kooxdu isku dayeyso inay awood dhaqaale iyo mid amni ku yeelato Badda Cas.
“Xuutiyiintu waxay isku dayi doonaan inay gacanta ku dhigaan Badda Cas, haddii ay awoodaanna waxay isku dayi doonaan inay lacag ka qaadaan maraakiibta,” ayay tiri.
HOCC ayaa sheegta in maraakiibta aan ku jirin liisaska ay Xuutiyiintu mamnuuceen ay codsan karaan isku-dubbarid ikhtiyaari ah, si ay uga gudbaan Badda Cas, Bab al-Mandab, Gacanka Cadmeed iyo Badda Carabta.
Tilmaamaha ay xaruntu soo saartay ayaa dhigaya in adeeggaas uu lacag la’aan yahay, balse waxay ka digayaan in Xuutiyiintu bartilmaameedsan karaan maraakiibta ay mamnuuceen, haddii ay galaan goobaha ay kooxdu ku dhawaaqday inay ka socdaan howlgallo militari.
Beeninta khidmadaha kama dhigna in Xuutiyiintu ay ka noqdeen xannibaad badeed oo gaar ah oo ay 20-kii July ku soo rogeen maraakiibta xiriirka la leh Sacuudi Carabiya.
Kooxdu waxay sheegtay inay ku dhawaaqday “xannibaad badeed oo ka dhan ah cadowga dambiilaha ah ee Sacuudiga”, taas oo ay ku tilmaantay jawaab ku dhisan mabda’a ah “il il baa loo gooyaa”, kadib markii ay Riyadh ku eedeysay inay xannibaad ku hayso Yemen.
Isbahaysiga uu hoggaamiyo Sacuudi Carabiya ayaa tallaabadaas ku tilmaamay burcad-badeednimo, wuxuuna sheegay inuu ilaalin doono maraakiibta ganacsiga ee ka gudbaysa Bab al-Mandab.
Cadaadiska maraakiibta
Hanjabaadda xannibaadda iyo weerarradii xigay ayaa walaac ku abuuray shirkadaha shidaalka qaada, waxayna kordhiyeen cabsi laga qabo in la carqaladeeyo dhoofinta tamarta ee loo maro Badda Cas.
Xogta dhaqdhaqaaqa maraakiibta ayaa muujisay in 11 markab oo badeecooyin sida oo keliya ay 26-kii July ka gudbeen Bab al-Mandab, tiradaas oo ahayd middii ugu hooseysay ee maalinle ah muddo bilo ah.
Hoos u dhaca ayaa yimid kadib markii Xuutiyiintu sheegteen inay weerarro ku qaadeen xarumo shidaal oo ku yaalla magaalooyinka Jizan iyo Yanbu ee Sacuudi Carabiya.
Tirada maraakiibta gudubtay ayaa maalintii xigtay kor ugu kacday 28, balse waxay weli ka hooseysay heerkii ugu sarreeyey bishii July oo ahaa 46 markab maalintii.
Dhowr markab oo siday shidaalka Sacuudiga ayaa dib u rogtay safarkooda kadib ku dhawaaqistii xannibaadda, halka Shiinaha uu xiriir toos ah la sameeyey Xuutiyiinta si uu dammaanad uga helo badqabka maraakiibtiisa.
Beijing ayaa dooneysa in shidaalka laga raro dekedaha Sacuudiga ee Badda Cas uu si joogto ah u socdo, xilli carqaladaha ka jira marinka Hormuz ay adkeeyeen dhoofinta tamarta ee ka timaadda Khaliijka.
Sacuudi Carabiya ayaa dhankeeda billaabay inay raadsato taageero goboleed iyo mid caalami ah oo lagu sugo amniga marin-biyoodka.
Wasaaradda difaaca Sacuudiga ayaa sheegtay in wakiillo ka socda 43 dal iyo Midowga Yurub ay ka qeybgaleen wada-hadallo ku saabsan hindise lagu dhisayo awood wadajir ah oo difaacda maraakiibta.
Afar iyo toban waddan oo ay ku jiraan Soomaaliya, Masar, Jabuuti, Turkiga, Pakistan iyo Sudan ayaa taageeray bayaan wadajir ah oo ku saabsan ilaalinta isu-socodka maraakiibta iyo marinnada tamarta.
Ciidanka la qorsheynayo ayaa la filayaa inuu ilaaliyo maraakiibta ka gudbaysa Bab al-Mandab iyo Gacanka Cadmeed, kuwaas oo ku teedsan dalalka Geeska Afrika, kuna dhow xeebaha waqooyi ee Soomaaliya.
Mareykanka ayaa sidoo kale kordhiyey xiriirka diblomaasiyadeed ee uu la leeyahay waddamada ku yaalla marinkan, xilli hanjabaadaha Xuutiyiintu ay sare u qaadayaan cadaadiska saaran isu-socodka maraakiibta Badda Cas.
Marin istaraatiiji ah
Bab al-Mandab wuxuu u dhexeeyaa Yemen iyo xeebaha Jabuuti iyo Eritrea, wuxuuna isku xiraa Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, isaga oo ah albaabka koonfureed ee laga galo Kanaalka Suweys.
Marinkaas ayaa u oggolaanaya maraakiibta u kala goosha Aasiya iyo Yurub inay ka baaqsadaan safarka dheer ee ku wareegsan koonfurta qaaradda Afrika.
Qiyaastii 4.2 milyan oo fuusto oo saliid ceeriin ah iyo wax-soo-saarka shidaalka ah ayaa maalin kasta maray marin-biyoodka qeybtii hore ee 2025, sida ay sheegtay Maamulka Macluumaadka Tamarta Mareykanka.
Tiradaas ayaa weli aad uga hooseysa heerarkii ka horreeyey xiisadda, kadib markii weerarrada Xuutiyiintu ku qasbeen shirkado badan inay maraakiibtooda u weeciyaan Jasiiradda Rajada Wanaagsan ee koonfurta Afrika.
Xuutiyiintu waxay weerarrada maraakiibta ganacsiga billaabeen bishii November 2023, iyagoo sheegay inay taageerayaan Falastiiniyiinta, xilli uu socday dagaalka Gaza.
Shirkado waaweyn ayaa kadib maraakiibtooda u weeciyey koonfurta Afrika, taas oo maalmo dheeraad ah ku dartay safarrada, kordhisay kharashaadka shidaalka iyo caymiska, cadaadisna saartay silsiladaha sahayda caalamka.
Ururka Caalamiga ah ee Badaha ayaa cambaareeyey weerarrada ugu dambeeyey ee Badda Cas, isagoo sheegay inay khatar gelinayaan shaqaalaha maraakiibta iyo ganacsiga caalamiga ah.
“Weerarradan ma laha wax cudurdaar ah,” ayuu yiri xoghayaha guud ee ururka, Arsenio Dominguez.
“Xiisadda oo la dejiyo ayaa ah xalka keliya.”
Xuutiyiintu waxay caasimadda Yemen ee Sanca qabsadeen sanadkii 2014, waxayna maamulaan inta badan waqooyiga dalka oo ay ku nool yihiin dadka ugu badan, halka dowladda caalamku aqoonsan yahay ay inta badan ka howlgasho magaalada koonfureed ee Cadan.
Bayaanka HOCC wuxuu meesha ka saaray, ugu yaraan hadda, suurta-galnimada in si rasmi ah khidmad looga qaado maraakiibta. Hase yeeshee, xannibaadda lagu soo rogay maraakiibta xiriirka la leh Sacuudiga iyo hanjabaadda weerarrada ka dhanka ah maraakiibta ku jira liisaska Xuutiyiinta ayaa weli taagan.