Doxa (Caasimada Online) — Dagaalka Mareykanka iyo Israa’iil ay ku qaadeen Iiraan ayaa dowladda Qatar ku qasbay inay dib u eegis xanuun badan ku sameyso siyaasaddeeda arrimaha dibadda iyo isku-halleyntii muddada dheer ay ku qabtay dammaanad-qaadka amni ee Washington, sida lagu sheegay falanqeyn uu daabacay wargeyska The New York Times.
In kasta oo ay tobanaan sano wadday diblomaasiyad taxaddar leh — iyadoo martigelisay saldhigga milateri ee ugu weyn Mareykanka ee Bariga Dhexe, dhanka kalena xiriir wanaagsan la lahayd xukuumadda Tehran — Doxa ma awoodin inay baajiso colaadda ama ay ka gaashaamato in dhulkeeda lala beegsado in ka badan 700 oo ah gantaallo iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drones) ee Iiraan.
Duqeymahan isdaba-joogga ah, oo lala beegsaday dalalka Khaliijka ee martigeliya ciidamada Mareykanka, ayaa jasiiraddan qaniga ku ah kheyraadka geliyay xaalad “naxdin istaraatiijiyadeed” ah.
Sida uu qoray wargeyska The New York Times, xasaraddan ayaa bannaanka soo dhigtay xaqiiqo qaraar oo hortaalla qoyska maamula Qatar ee Al Thani: boqortooyooyinka Khaliijku waxay saameyn aad uga yar ku leeyihiin go’aannada milateri ee Washington marka loo eego dowladda Israa’iil.
In kasta oo xabbad-joojin jilicsan ay dhaqan-gashay 7-dii Abriil, haddana dhaawaca juquraafi-siyaasadeed ayaa weli taagan. Qatar iyo xulafadeeda Khaliijka, oo ku dhex xanniban dalkii ugu weynaa ee dammaanad-qaadayay amnigooda iyo waddan deris ah oo si weyn u hubeysan, ayaa hadda si degdeg ah dib uga fekeraya istaraatiijiyadahooda ku aaddan badbaadada.
Isku-dheellitir fashilmay
Muddo sanado ah, Qatar waxay siyaasaddeeda arrimaha dibadda ku dhistay isku-dheellitir xasaasi ah oo ku dhisan dan dhab ah. Maadaama Qatar ay Iiraan la wadaagto keydka gaaska dabiiciga ah ee ugu weyn adduunka — ee loo yaqaano North Field/South Pars — Doxa waxay u aragtay in wada-hadal furan oo ay la yeelato Tehran uu yahay arrin lagama maarmaan u ah jiritaankeeda dhaqaale.
Isla markaasna, waxay ka shaqeysay sidii ay Washington uga dhigan lahayd mid aan laga maarmi karin. Qatar waxay martigelisaa Saldhigga Cirka ee Al Udeid, oo ah xarunta hore ee Taliska Dhexe ee Mareykanka (CENTCOM), waxayna inta badan door muhiim ah ka ciyaartaa dhexdhexaadinta reer Galbeedka iyo jilayaasha adag ee gobolka, sida Ruushka iyo kooxda Falastiiniyiinta ee Xamaas.
Balse markii ay colaaddu qaraxday, diblomaasiyaddaas si taxaddarka leh loo cabbiray ayaa gabi ahaanba fashilantay. Duqeymaha Iiraan ayaa si toos ah u beegsaday kaabayaasha la xiriira Mareykanka, taas oo isbahaysiga Qatar iyo Mareykanka u beddeshay culeys weyn oo dhanka gudaha ah.
“Waxaa jiray aragti ah in tallaabo intaas la’eg oo gobolka laga qaado, sida in dagaal lala galo Iiraan, ay ugu yaraan ku imaan doonto wada-tashi lala yeesho dalalka Khaliijka,” ayuu yiri Rashiid Al-Mohanadi, oo ah madaxweyne ku-xigeenka Xarunta Cilmi-baarista Siyaasadda Caalamiga ah ee fadhigeedu yahay Doxa.
“Waxaan u maleynaynay inaan Mareykanka la leenahay xiriir shaqo oo ka wanaagsan sidan,” ayuu yiri, isagoo raaciyay in “heerka gardarrada Iiraan ay ku beegsatay caasimadaheena, magaalooyinkeena iyo kaabayaasheena dhaqaale uu ahaa mid faraha ka baxay.”
Xaddidaadda awoodda saameynta
Garashada Qatar ee nuglaanteeda istaraatiijiyadeed ayaa si gaar ah u qaraar marka la eego hantida baaxadda leh iyo dadaalka siyaasadeed ee ay ku bixisay soo jiidashada hoggaanka Mareykanka, gaar ahaan Madaxweyne Donald Trump.
Sanadihii la soo dhaafay, xukuumadda Qatar ayaa si firfircoon u raadisay inay xiriir shakhsiyeed la yeelato Trump. Doxa ayaa ugu deeqday diyaarad nooca Boeing 747 ah, halka shirkad guryaha iyo dhulka ah oo dowladda Qatar leedahay ay saxiixday heshiis macaash badan oo dalkaas looga dhisayo garoonka ciyaarta golf-ka oo wata magaca Trump.
Intii lagu jiray booqasho uu Doxa ku yimid bishii May ee la soo dhaafay, Aqalka Cad ayaa ku dhawaaqay in Trump uu saxiixay heshiis lagu abuurayo isdhaafsi dhaqaale oo “qiimihiisu yahay ugu yaraan $1.2 tiriliyan oo doolar.”
In kasta oo maalgashigaas ballaaran uu jiro, isbahaysiga Mareykanka iyo Israa’iil ayaa gabi ahaanba gees u riixay Qatar markii ay bilaabayeen ololahooda milateri.
“Tani waa dhacdo indhaha u furtay dalalka Khaliijka,” ayay tiri Sinem Cengiz, oo ah cilmi-baare ka tirsan Xarunta Cilmi-baarista Khaliijka ee Jaamacadda Qatar. “Waxaa jiri doona dib-u-feker aad iyo aad u weyn.”
Dina Esfandiary, oo ah madaxa dhaqaalaha juquraafiga Bariga Dhexe ee hay’adda Bloomberg Economics, ayaa sheegtay in wada-tashi la’aantu ay ahayd mid si arxan-darro ah uga soo toosisay madaxda Khaliijka hurdada, kuwaas oo aaminsanaa inay si guul leh u iibsadeen saameynta Washington.
“Waxay sidoo kale u ahayd dharbaaxo weyn inay u maleeyaan inay awooddan saameynta leeyihiin, gaar ahaan maamulka Trump, balse ay si cad u noqotay mid ka hooseysa awoodda Israa’iil,” ayay tiri Esfandiary.
Burbur dhaqaale
Dhaawaca gaaray sharaftii diblomaasiyadeed ma aha ujeeddada keliya ee horseedaysa isbeddelkan istaraatiijiyadeed. Burbur dhaqaale oo ba’an ayaa isna riixaya in dib u qiimeyn la sameeyo. Duqeynta Iiraan ayaa ku qasabtay shirkadda weyn ee dowladda leedahay ee QatarEnergy inay gabi ahaanba hakiso wax-soo-saarkeedii gaaska dareeraha ah (LNG), kaas oo caadi ahaan ka dhigan shan-meelood meel ka mid ah saadka caalamka.
Duqeymaha ayaa si toos ah u beegsaday xarunta ugu weyn ee sifeynta gaaska ee Ras Laffan, halka dagaallada ka dhacay nawaaxiga Marinka Hormuz ay xannibeen maraakiibta wax dhoofisa ee Qatar.
Wasiirka Tamarta ee Qatar, Sacad al-Kacbi, ayaa ku qiyaasay in dayactirku uu qaadan karo muddo shan sano ah, burburkaasna uu tirtiri doono ku dhawaad $20 bilyan oo doolar oo dakhli ah sanadkan oo keliya — taas oo u dhiganta 37 boqolkiiba dakhliga sanadlaha ah ee dowladda u qorsheysnaa.
“Tani waxay gobolka oo dhan dib u celisay 10 ilaa 20 sano,” ayuu Al-Kacbi u sheegay wakaaladda wararka ee Reuters wax yar kaddib markii ay duqeymuhu dhaceen.
Ku xannibnaanta isbahaysi
Iyadoo Doxa ay qiimeynayso burburka, waxay wajahaysaa xaqiiqo juquraafi-siyaasadeed oo aad u adag: in kasta oo xiriirka Mareykanka iyo Qatar laga dhex arkay daldaloolo waaweyn, haddana dalku ma haysto waddo kale oo degdeg ah oo uu uga maarmo.
Si ka duwan quwadaha waaweyn ee caalamka, jasiiraddan yar — oo muwaadiniinteedu ay ka yar yihiin 400,000 oo qof — iskama difaaci karto dalalka awoodda weyn ee gobolka iyadoo aan gacan shisheeye helin.
Xitaa iyadoo dib u eegis ku sameyneysa xiriirkeeda Washington, Qatar ayaa weli si aasaasi ah ugu tiirsan dalladda milateri ee Mareykanka. “Iyagu waa kuwo ku tiirsan uun, mana jiraan wax badan oo ay sameyn karaan,” ayay Esfandiary u sheegtay The New York Times.
In kasta oo sanduuqa hantida qaran ee baaxadda leh ee Qatar uu gacan ka geysan doono inuu yareeyo naxdinta maaliyadeed ee degdegga ah, rajadii mustaqbalka fog ee nidaamkeeda ganacsi ee ku dhisnaa “hooyga nabadda” ayaa si weyn loo ruxay.
Farouk Soussa, oo ah dhaqaaleyahan ku takhasusay Bariga Dhexe kana tirsan bankiga Goldman Sachs, ayaa wargeyska u sheegay in kasta oo dalku leeyahay awood dhaqaale oo baaxad leh, arrimo ka baxsan awooddiisa ayaa si weyn u qaabeyn doona jihadiisa mustaqbalka.
“Waxay ku xirnaan doontaa qaabka uu noqon doono nidaamka gobolka ee dagaalka kaddib,” ayuu ka digay Soussa.