Muscat (Caasimada Online) — Dowladda Saldanadda Cumaan ayaa mar kale xaqiijisay taageerada buuxda ee ay la garab taagan tahay midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya, ayada oo si cad u diidday aqoonsiga hay’ad kasta ama maamul ka baxsan qaab-dhismeedka dowladda Soomaaliya.
Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Cumaan, Badr bin Xamad Al-Busaidi, ayaa mowqifkan adag ku dhawaaqay intii ay socdeen wada-hadallo uu maanta magaalada Muscat kula yeeshay dhiggiisa Soomaaliya, Cabdisalaan Cabdi Cali, oo booqasho rasmi ah ku jooga dalkaas.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Cumaan ayaa sheegtay in labada wasiir ay ka wada-hadleen xiriirka laba geesoodka ah, waddooyinka lagu ballaarin karo iskaashiga, iyo isbeddellada xasaasiga ah ee ka socda Geeska Afrika.
Tani waxay ku soo beegmaysaa xilli Soomaaliya ay raadinayso taageero goboleed oo ballaaran si ay uga hortagto go’aanka Israa’iil ay ku aqoonsatay maamulka Somaliland, uguna magacawday ergey diblomaasiyadeed.
Wasiir Al-Busaidi ayaa xaqiijiyay taageerada “sugan” ee Cumaan u hayso “midnimada, madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed” ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, isagoo hoosta ka xarriiqay “in aanay aqoonsanayn cid kasta oo ka baxsan qaab-dhismeedka dowladda Soomaaliya”.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Soomaaliya ayaa dhankeeda sheegtay in wada-hadalladu ay diiradda saareen xoojinta xiriirka labada dal iyo ballaarinta iskaashiga qaybo kala duwan si loo taageero “iskaashi xooggan iyo dano wadaag ah”.
Waxay xustay in labada dhinac ay is-weydaarsadeen aragtiyo ku saabsan isbeddellada gobolka, gaar ahaan Geeska Afrika, ayna carabka ku adkeeyeen baahida loo qabo in la isku duwo dadaallada gobolka iyo kuwa caalamiga ah si loo hormariyo amniga, xasilloonida iyo horumarka waara.
Wasiir Cabdisalaan ayaa soo dhoweeyay mowqifka Cumaan, isagoo muujiyay sida Soomaaliya ay u qaddarinayso “doorka diblomaasiyadeed ee wax dhisaya” ee Saldanadda iyo dadaallada ay ku bixinayso horumarinta wada-hadalka, dib-u-heshiisiinta iyo xasilloonida gobolka.
Kulankan waxaa sidoo kale goobjoog ka ahaa mas’uuliyiin sarsare oo ka kala socday labada dal, oo ay ku jiraan madaxa waaxda Carabta ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda Cumaan, Sheekh Faysal bin Cumar Al-Marxuun, iyo safiirka Soomaaliya u fadhiya Cumaan, Bashiir Xasan Xaaji.
Bayaankan ayaa soo baxaya xilli dowladda Soomaaliya ay dardargelinayso olole diblomaasiyadeed oo ka dhan ah tallaabo kasta oo ay u aragto inay dhaawacayso qaranimadeeda, gaar ahaan markii Israa’iil ay noqotay dalkii ugu horreeyay ee si rasmi ah u aqoonsada Somaliland inay tahay dowlad madax-bannaan.
Soomaaliya ayaa falkaas ku tilmaantay sharci-darro, waxayna ugu baaqday saaxiibadeeda dunida Carabta, Afrika iyo guud ahaan caalamka Islaamka inay diidaan fal kasta oo Somaliland ula dhaqmaya sidii qaran.
Somaliland ayaa ku dhawaaqday madax-bannaanideeda sanadkii 1991-kii, kaddib burburkii dowladdii dhexe ee Soomaaliya. In kasta oo ay dhisatay hay’adaheeda, qabatay doorashooyin, isla markaana ay xajisatay xasillooni, haddana waxay tobanaan sano ku guuldareysatay inay hesho aqoonsi caalami ah oo ballaaran.
Muqdisho ayaa ku adkeysanaysa in gobolkaasi uu yahay qayb ka mid ah Soomaaliya, maqaamkiisana lagu xallin karo oo keliya hannaan dastuuri ah iyo mid siyaasadeed oo ay Soomaalidu hormuud ka tahay.
Aqoonsiga Israa’iil ay siisay Somaliland ayaa si weyn kor ugu qaaday heerka xiisadda, iyadoo arrin dastuuri ah oo Soomaaliyeed oo soo jiitamaysay u beddeshay iska-hor-imaad diblomaasiyadeed oo goboleed oo ballaaran.
Muqdisho ayaa ku eedeysay Israa’iil inay ku xadgudubtay madax-bannaanida, midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya, halka Somaliland ay aqoonsigaas u soo bandhigtay inuu yahay horumar taariikhi ah oo ay ka gaartay ololaheeda soddonka sano ah ee raadinta qaranimada.
Khilaafkan ayaa sii qoto dheeraaday kaddib markii Israa’iil ay u dhaqaaqday inay ergey diblomaasiyadeed u magacawdo Somaliland, taas oo keentay cambaarayn wadajir ah oo ka timid dalal dhowr ah oo Carbeed iyo Muslimiin ah, oo ay ku jiraan Cumaan, Sacuudi Carabiya, Masar, Turkiga, Pakistan, Indonesia iyo Urdun.
Wasiirrada arrimaha dibadda ee dalalkan ayaa ku sifeeyeen tillaabada Israa’iil inay tahay “xadgudub qaawan” oo ka dhan ah qaranimada Soomaaliya, waxayna ka digeen inay horseedi karto tusaale khatar ah oo ka hanaqaada Geeska Afrika.
Midowga Afrika ayaa sidoo kale iska diiday tillaabada ay Israa’iil u qaadday dhanka Somaliland, isagoo dib u xaqiijiyay inuusan Somaliland u aqoonsanayn dowlad madax-bannaan, wuxuuna ka digay tallaabooyinka hal dhinac ah ee wiiqi kara midnimada Soomaaliya.
Dowladda Muqdisho, bayaanka Cumaan wuxuu ku soo kordhinayaa cod kale oo Carbeed oo muhiim ah, kaas oo xoojinaya isbaheysiga diblomaasiyadeed ee isa soo taraya ee ka dhanka ah aqoonsiga Somaliland.
Mas’uuliyiinta Soomaaliya ayaa aaminsan in arrintani aysan ku ekeyn oo keliya Somaliland, balse ay tahay in la ilaaliyo mabaadi’da ah in xuduudaha Afrika aan dib loo sawiri karin iyadoo la adeegsanayo aqoonsi hal dhinac ah ama heshiisyo lala galo maamul goboleedyada.
Diidmada cad ee xukuumadda Muscat ay ku diidday “cid kasta oo ka baxsan qaab-dhismeedka dowladda Soomaaliya”, waxay Muqdisho siisay taageero fagaare ah oo dheeraad ah xilli xasaasi ah, iyadoo wadda olole ay ku xakameynayso guulaha diblomaasiyadeed ee Somaliland, isla markaana ay dib ugu riixayso aqoonsiga Israa’iil ee gobolkaas.