Muqdisho (Caasimada Online) – Dabayaaqadii April iyo bilowgii May, warbaahinta afka dowladda Azerbaijan ku hadasha ee AnewZ ayaa si aan caadi ahayn diiradda u saartay Soomaaliya, iyadoo soo saartay barnaamijyo iyo wareysiyo xiriir ah oo si cad u muujinayay in Baku ay Soomaaliya u aragto dal ay dan istiraatiiji ah ka leedahay.
Qaybta ugu horreysay waxay ahayd documentary 25 daqiiqo socday oo cinwaankiisu ahaa Somalia — Struggle for Sovereignty. Barnaamijkaas ayaa ku furmay muuqaal muujinayay ra’iisul wasaaraha Israel, Benjamin Netanyahu, oo madaxweynaha maamulka Somaliland Cabdiraxmaan Cirro ku wargelinaya aqoonsiga Israel ee Somaliland, ka hor inta uusan documentary-gu u gudbin sawir kale oo Soomaaliya ka bixinaya — dal kasoo kabanaya burburkii, la dagaallamaya kooxo hubeysan, difaacayana midnimadiisa dhuleed iyo booskiisa istiraatiijiga ah ee Geeska Afrika.
Maalmo kadib, AnewZ waxay baahisay wareysi ay la yeelatay wasiirka cadaaladda iyo arrimaha dastuurka Soomaaliya, Xasan Macallin Maxamuud. Wareysigaas, wariyaha Azerbaijan ayaa si toos ah u soo qaaday aqoonsiga Israel ee Somaliland, kadibna wuxuu si xooggan u xusay taageerada Azerbaijan ee “madax-bannaanida, midnimada iyo wadajirka dhuleed” ee Soomaaliya.
Halkaas waxaa ka muuqday arrin siyaasadeed oo muhiim ah: qalabka warbaahinta dowladda Azerbaijan ayaa si cad u difaacayay mowqifka Muqdisho, xilli arrinta la isku hayo ay ka timid Israel, oo ka mid ah xulafada ugu dhow ee Azerbaijan.
Soomaaliya, oo leh xeebta ugu dheer Afrika iyo marin muhiim ah oo ku dhow Baab al-Mandab, waxay ku taallaa goob maanta si sii kordheysa muhiim ugu noqonaysa loollanka awoodaha caalamka. Xeebteeda dheer ee Badweynta Hindiya, deriskeeda Jabuuti oo ay ku sugan yihiin saldhigyo shisheeye oo badan, kororka dhaqaale iyo siyaasadeed ee Itoobiya, iyo qalalaasaha ka taagan Gacanka Cadmeed iyo Yemen, dhammaantood waxay Soomaaliya ka dhigayaan dal aan la iska indho tiri karin.
Waxaa intaas dheer weerarrada Xuutiyiinta ee Badda Cas, amni darrada marinnada ganacsiga caalamiga ah, iyo tartanka Sacuudiga iyo Imaaraadka ee gobolka. Dhammaan arrimahan waxay kor u qaadeen qiimaha istiraatiijiga ah ee Soomaaliya, gaar ahaan xilli loollanka ku saabsan dekedaha, saldhigyada, marin-biyoodka iyo saameynta siyaasadeed uu ku sii xoogeysanayo Geeska Afrika.
Sidaas darteed, taageerada Azerbaijan ee midnimada dhuleed ee Soomaaliya, gaar ahaan kadib aqoonsigii Israel ee Somaliland, ma ahayn kaliya jawaab degdeg ah oo ku timid hal dhacdo. Waxay ahayd natiijo ka dhalatay xiriir muddo sannad ku dhow si tartiib ah u dhismayay, una gudbay heer diblomaasiyadeed, amni, waxbarasho iyo horumarineed.
Xiriir si degdeg ah u xoogaystay
Dadaallada rasmiga ah ee lagu dhisay xiriirka Soomaaliya iyo Azerbaijan waxay bilowdeen 2024-kii, markii wasiirrada arrimaha dibadda ee labada dal ay kulan gaar ah ku yeesheen magaalada Baku, kana wada hadleen fursadaha iskaashi ee labada dhinac.
Bishii Febraayo 2025, toddobaad kadib markii wasiir ku-xigeenka arrimaha dibadda Azerbaijan, Yalchin Rafiyev, uu booqday Soomaaliya, madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa isna u safray Baku. Safarkaas wuxuu noqday mid sare u qaaday xiriirka labada dal.
Intii uu socday kulankaas, madaxweynaha Azerbaijan Ilham Aliyev ayaa Soomaaliya ku tilmaamay “saaxiib istiraatiiji ah oo Azerbaijan ku leedahay Geeska Afrika”. Weedhaas waxay ahayd fariin siyaasadeed oo cad. Waxay muujisay in Baku aysan Soomaaliya u arkin oo kaliya dal xiriir diblomaasiyadeed lala yeelanayo, balse ay u aragto meel laga dhisi karo iskaashi fog oo ku saleysan amni, dhaqaale iyo saameyn goboleed.
Kulankaas wuxuu dhigay saddex tiir oo xiriirka cusub lagu saleeyay: iskaashiga difaaca, wada shaqeynta tamarta, iyo isdhaafsiga waxbarashada.
Inkasta oo qodobka tamarta uu ahaa mid inta badan astaan siyaasadeed lahaa, haddana wuxuu ahaa qeyb ka mid ah fariinta guud ee labada dal doonayeen inay diraan. Ma jirin qaab ballaaran oo rasmi ah oo markaas lagu dhisay maalgashi weyn oo saliid, gaas ama marin tamareed ah, balse waxaa la muujiyay in labada dhinac ay diyaar u yihiin inay xiriirkooda u furaan dhinacyo badan.
Aliyev wuxuu sidoo kale madaxweyne Xasan Sheekh geeyay xarumo militari, goobo shidaal iyo gaas, iyo jaamacado. Taasi waxay muujisay in Azerbaijan ay dooneyso in xiriirka Soomaaliya uu noqdo mid isku daraya amni, dhaqaale iyo dhisidda awoodda hay’adaha mustaqbalka.
Difaaca iyo dagaalka Al-Shabaab
Laba bilood kadib, bishii April, Azerbaijan waxay ansixisay heshiis iskaashi difaac ah oo ay la gashay Soomaaliya. Heshiiskan ayaa yimid xilli dowladda Soomaaliya ay isku dayeysay inay xoojiso dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab, oo ku dhowaad labaatan sano qeyb weyn ka ahaa xasillooni darrada dalka.
Heshiiska difaaca wuxuu daboolayaa iskaashi militari iyo istiraatiiji ah, tababar, dhisidda awoodda ciidamada, iyo isdhaafsi hay’adeed oo u dhexeeya labada dhinac. Ansixintiisa waxay xiriirka ka saartay heer tijaabo iyo is-barasho, waxayna u gudbisay heer rasmi ah oo amni.
Wasiirka gaashaandhigga Soomaaliya ee xilligaas, Cabdulqaadir Maxamed Nuur, ayaa markii dambe si cad u soo dhoweeyay helitaanka Soomaaliya ee qaab-dhismeed amni oo ay ku jiraan Azerbaijan iyo Turkey. Taasi waxay Azerbaijan gelisay isla xayndaabka amni iyo dowlad-dhis ee ay Turkey hore uga ahayd saaxiib muhiim u ah Soomaaliya.
Sidaas darteed, markii AnewZ ay ka hadlaysay dagaalka Soomaaliya kula jirto kooxaha hubeysan, barakaca, iyo dib u soo kabashada awoodda dowladda, waxay ka hadlaysay arrimo si toos ah ula xiriira qaabka cusub ee iskaashiga Baku iyo Muqdisho.
Beeraha, waxbarashada iyo dhismaha hay’adaha
Markii xiriirka labada dal sii ballaartay, beeraha ayaa sidoo kale soo galay ajendaha. Bishii May, Azerbaijan iyo Soomaaliya waxay kala saxiixdeen heshiis is-afgarad ah xilli wasiirka beeraha Soomaaliya, Maxamed Cabdi Xayir Maareeye, uu ka qeyb-galayay bandhigga Caspian Agro ee Azerbaijan.
Inkasta oo iskaashiga beeraha uusan la miisaan ahayn difaaca ama tamarta, haddana wuxuu xiriirka siiyay wejiga rayidka iyo horumarinta. Wuxuu muujiyay in Baku iyo Muqdisho aysan doonayn xiriir ku kooban amni iyo siyaasadda sare oo keliya, balse ay raadinayaan xiriir taabanaya baahiyaha horumarineed ee Soomaaliya.
Bishii July, wasiirka arrimaha dibadda Azerbaijan, Jeyhun Bayramov, iyo dhiggiisa Soomaaliya, Cabdisalaam Cabdi Cali, ayaa kulan sare ku yeeshay Baku. Labada dhinac waxay markale muujiyeen rajo weyn oo ku saabsan ballaarinta iskaashiga militari.
Safarka wasiirka arrimaha dibadda Soomaaliya wuxuu lahaa astaan kale oo muhiim ah. Wuxuu booqday xusuusyo loogu talagalay dagaalladii koowaad iyo labaad ee Nagorno-Karabakh. Tallaabadaas, marka laga eego dhanka Baku, waxay ahayd calaamad muujineysa in Soomaaliya ay aqoonsan tahay dareenka Azerbaijan ee ku saabsan midnimada dhuleed iyo soo celinta dhulalkii ay ku muransaneyd.
Dhanka kale, waxbarashada ayaa noqotay mid ka mid ah meelaha ugu muhiimsan ee xiriirka cusub lagu xoojinayo. Mas’uuliyiinta Soomaaliya waxay muujiyeen xiisaha ay u qabaan inay wax ka bartaan dib-u-habeynta waxbarashada sare iyo maamulka dowladeed ee Azerbaijan.
Bayramov wuxuu ku dhawaaqay in dowladdiisu ay deeqo waxbarasho siin doonto arday Soomaaliyeed. Madaxweyne Aliyev-na wuxuu saxiixay amar madaxweyne oo lagu ansixiyay heshiis dowladeed oo waxbarashada ka dhigaya maalgelin fog oo lagu dhisayo awoodda iyo aqoonta hay’adaha Soomaaliya.
Bishii September, kooxdii ugu horreysay ee arday Soomaaliyeed ah ayaa tagtay Baku iyagoo helay deeqo waxbarasho oo dowladda Azerbaijan bixisay. Tani waxay xiriirka labada dal ka dhigtay mid ka gudbaya siyaasadda maalinlaha ah, una wareegaya dhisidda xiriir bulsho iyo aqooneed oo waqti dheer socon kara.
Bilaha xigay, labada dhinac waxay sidoo kale ka wada hadleen iskaashi ku saabsan adeegga bulshada, qaababka bixinta adeegyada dowladeed iyo xitaa ciyaaraha. Arrimahaas waxay sii ballaariyeen muuqaalka xiriirka cusub, waxayna ku dareen dhinacyo bulsho iyo maamul oo aan ku koobneyn amniga.
Dal-ku-galka iyo jaaliyadda
Bartamihii October, Soomaaliya iyo Azerbaijan waxay gaareen heshiisyo lagu fududeynayo shuruudaha dal-ku-galka. Inkasta oo arrintani u muuqan karto mid farsamo, haddana waa tallaabo kale oo muujineysa in xiriirka labada dal uu yeelanayo qaab rasmi ah oo sii xoogeysanaya.
Waxaa sidoo kale jira dhinac aan si rasmi ah u weyneyn, balse muhiim ah: jaaliyadda Soomaaliyeed ee dibadda, gaar ahaan Mareykanka.
Sanadkii 2024, Deqa Dhalac, oo ah xildhibaanad Somali-American ah oo laga soo doorto gobolka Maine, ayaa ka qeyb-gashay safar ay dowladda Azerbaijan maalgelisay, kaas oo ay ku wehliyaan mas’uuliyiin maxalli ah oo Mareykan ah iyo xubno ka tirsan jaaliyadda Soomaaliyeed.
Warbaahinta Azerbaijan waxay safarkaas u bandhigtay guul diblomaasiyadeed, iyadoo si gaar ah u muujisay hadallo lagu ammaanayay dib-u-dhiska ay dowladda Azerbaijan ka sameysay Shusha, Lachin iyo deegaanno kale oo ay Baku ku tilmaanto dhulal la xoreeyay.
Laakiin warbaahinta maxalliga ah ee Maine ayaa markii dambe safarka u eegtay si ka duwan. Qaar ka mid ah warbixinnada halkaas laga qoray waxay safarka ku xiriiriyeen doodaha ku saabsan shabakadaha siyaasadeed ee jaaliyadda Soomaaliyeed iyo codsiyo xog maaliyadeed oo ay sameeyeen xubno ka tirsan Congress-ka. Xitaa website olole guddoomiye gobol ayaa safarka ku tilmaamay “safar raaxo ah oo uu bixiyay nidaam kali-talis ah”.
Arrintani waxay muujineysaa in xiriirka Azerbaijan iyo Soomaaliya uusan ku koobneyn oo kaliya dowladaha Muqdisho iyo Baku, balse uu sidoo kale taabanayo jaaliyadaha, siyaasadda gudaha Mareykanka iyo loollanka aragtida ee ku saabsan Azerbaijan.
“Afrika ma aha qaarad naga fog”
25-kii May, Wasaaradda Arrimaha Dibadda Azerbaijan waxay Baku ku qabatay shir heer sare ah oo lagu xusayay Maalinta Afrika. Shirkaas, diblomaasiyiinta Azerbaijan iyo Soomaaliya waxay xiriirka labada dal ku saleeyeen fikrad isku mid ah: madax-bannaani, midnimo dhuleed iyo is-ixtiraam.
Wasiir ku-xigeenka arrimaha dibadda Azerbaijan, Yalchin Rafiyev, ayaa sheegay in “Afrika aysan ahayn qaarad ka fog Azerbaijan”. Wuxuu Soomaaliya ku tilmaamay mid ka mid ah dalalka muhiimka u noqon doona wejiga xiga ee xiriirka Azerbaijan iyo Afrika, isaga oo sheegay in iskaashigaas lagu dhisayo “is-ixtiraam, garab-istaag iyo taageero loo hayo midnimada dhuleed iyo madax-bannaanida”.
Safiirka Soomaaliya ee Azerbaijan, Cabdinuur Daahir Fidow, ayaa isna si cad u xiriiriyay waayo-aragnimada Azerbaijan iyo tan Soomaaliya.
“Azerbaijan waxay si joogto ah u difaacday madax-bannaanideeda iyo midnimadeeda dhuleed, duniduna waxay aragtay soo celinta midnimadeeda dhuleed. Soomaaliya ahaan, mabaa’diidan waxay leeyihiin macne aad u qoto dheer, mana aha kaliya fikrado siyaasadeed,” ayuu yiri.
Hadalkaas wuxuu si wanaagsan u soo koobayaa sababta xiriirka Baku iyo Muqdisho uu u xoogeysanayo. Labada dhinac waxay isku arkaan dalal ka hadlaya qadiyad isku dhow: difaaca qarannimada, diidmada gooni-u-goosadka, iyo taageerada xeerarka caalamiga ah ee ku saabsan midnimada dhuleed.
Xiriir aan burburin midka Israel
Taageerada Azerbaijan ee Soomaaliya, gaar ahaan marka ay timaado diidmada aqoonsiga Somaliland, macnaheedu ma aha in Baku ay ka leexatay Israel ama ay burburineyso xiriirka dhow ee labada dal. Azerbaijan iyo Israel weli waxay leeyihiin xiriir amni, tamar iyo istiraatiiji ah oo qoto dheer.
Laakiin arrintan waxay muujineysaa in Azerbaijan ay leedahay kala hormarin dano ah. Marka danaha Israel ay taabtaan mowduuc si toos ah ugu xiran mabda’a midnimada dhuleed — oo ah qodob aad muhiim ugu ah siyaasadda dibadda ee Azerbaijan — Baku waxay dooran kartaa inay taageerto dhinaca kale, gaar ahaan haddii dhinacaas uu noqday saaxiib cusub oo istiraatiiji ah.
Sidaas darteed, mowqifka Azerbaijan ee Soomaaliya waa in loo fahmo wax ka weyn jawaab ku kooban aqoonsiga Somaliland. Waa qeyb ka mid ah siyaasadda Baku ee ku wajahan Bariga Afrika, oo isku dartay difaaca mabda’a midnimada dhuleed, iskaashiga amniga, dhismaha kaabayaasha xiriirka, waxbarashada, iyo awood-jilicsan oo ay Azerbaijan dooneyso inay ka dhex dhisto qaaradda Afrika.
Waxaa sidoo kale muuqata in Azerbaijan ay Soomaaliya u aragto albaab muhiim ah oo laga galo Geeska Afrika, halka Soomaaliya ay Azerbaijan u aragto dal taageero diblomaasiyadeed, amni iyo waxbarasho ka heli karto xilli ay wajahdo caqabado gudaha iyo dibadda ah.
Ugu dambeyn, xiriirka cusub ee Muqdisho iyo Baku wuxuu ka tarjumayaa isbeddel weyn oo ka socda siyaasadda caalamka: dalalka aan markii hore si weyn loogu tirin jirin loollanka Geeska Afrika ayaa hadda raadinaya boos ay ku yeeshaan gobolka. Soomaaliya, oo muddo dheer loo arkayay dal dhibaatooyin gudaha ah ku mashquulsan, waxay maanta noqotay goob ay ku kulmayaan danaha amni, dhaqaale, marin-biyood iyo diblomaasiyadeed ee quwado badan.
Azerbaijan waxay u muuqataa inay arrintaas si fiican u fahantay — waxayna Soomaaliya u aragtaa “saaxiib istiraatiiji ah” oo ay ku yeelan karto Geeska Afrika.