Sanca (Caasimada Online) – Kooxda Xuutiyiinta Yemen ee taageerada ka hesha Iran ayaa Isniintii ku dhawaaqday inay xannibaad badeed kusoo rogtay Sacuudi Carabiya, tallaabo sii ballaarin karta dagaalka u dhexeeya Mareykanka iyo Iran, isla markaana halis cusub gelinaysa maraakiibta ganacsiga iyo sahayda shidaalka caalamka.
Afhayeenka ciidamada Xuutiyiinta ayaa sheegay in xannibaadda ay si degdeg ah u dhaqan-gashay, isaga oo ku tilmaamay jawaab laga bixinayo waxa kooxdu ugu yeertay go’doominta iyo weerarrada Sacuudigu ku hayo Yemen.
“Waxaan ku dhawaaqeynaa xannibaad badeed oo ka dhan ah cadowga Sacuudiga, annaga oo ku dhaqmeyna mabda’a ah il ka il,” ayaa lagu yiri bayaanka Xuutiyiinta.
Dowladda Sacuudi Carabiya ayaan si degdeg ah uga jawaabin ku dhawaaqista kooxda.
Tallaabadan ayaa furaysa jiho cusub oo dagaal xilli Mareykanka iyo Iran ay maalintii sagaalaad isku weydaarsanayaan weerarro culus, kuwaas oo ku fiday dalal dhowr ah oo ku yaalla Bariga Dhexe.
Iran ayaa maalmihii la soo dhaafay Xuutiyiinta ku cadaadineysay inay xiraan marin-biyoodka Bab al-Mandab haddii Mareykanku sii wado weerarrada uu ku hayo kaabeyaasha tamarta iyo korontada Iran, sida ay ilo xog-ogaal ah u sheegeen Reuters.
Bab al-Mandab waa marin istaraatiiji ah oo isku xira Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, waxaana mara qayb muhiim ah oo ka mid ah shidaalka iyo badeecadaha u kala goosha Aasiya, Bariga Dhexe iyo Yurub.
Haddii marinka si buuxda loo xiro, waxaa hakad geli kara shidaal u dhigma ku dhowaad toddoba boqolkiiba sahayda caalamka, iyadoo inta badan dhoofinta shidaalka Sacuudiga ee dhinaca Badda Cas ay ku adkaan karto inay gaarto suuqyada caalamka.
Dagaalka ka socda Gacanka ayaa durba hoos u dhigay qulqulka shidaalka caalamka qiyaastii 10 boqolkiiba, taas oo sare u qaadday qiimaha tamarta, gaadiidka iyo badeecadaha kale. Qiimaha shidaalka ayaa markii hore kor u kacay kadib ku dhawaaqista Xuutiyiinta, balse dib ayuu hoos ugu soo laabtay markii suuqyadu rajo ka muujiyeen dadaallada diblomaasiyadeed.
Dadaallo lagu raadinayo xabbad-joojin
Xiisaddan cusub ayaa soo baxday xilli Iran iyo Mareykanka ay muujiyeen inay weli diyaar u yihiin in dib loogu laabto wada-hadallada, inkasta oo labada dhinac ay sii wadaan weerarrada militari.
Sarkaal sare oo Iranian ah ayaa Reuters u sheegay in Tehran ay dhex-dhexaadiyeyaal ka heshay qorshe lagu soo jeedinayo xabbad-joojin soconaysa 10 maalmood.
Qorshaha ayaa la doonayaa inuu dib u soo nooleeyo heshiis ku-meel-gaar ah oo la gaaray bishii hore, kaas oo la filayay inuu gogol-xaar u noqdo heshiis joogto ah oo lagu soo afjarayo dagaalka bilowday 28-kii Febraayo, markii Mareykanka iyo Israel ay weerarro ku qaadeen Iran.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda Iran ayaa xaqiijisay in fikrado iyo soo-jeedimo ay dhawaan kasoo gaareen dhex-dhexaadiyeyaal, balse ma aysan shaacin faahfaahinta qorshaha.
Laba sarkaal oo ka tirsan dowladda Pakistan ayaa sidoo kale sheegay in wasiirka arrimaha gudaha Iran, Eskandar Momeni, uu Islamabad ka codsaday inay dib u bilowdo doorkeedii dhexdhexaadinta Mareykanka iyo Iran.
Momeni ayaa booqashadiisii labaad ku tegay Pakistan muddo ka yar toddobaad, taas oo muujineysa in Tehran ay raadineyso waddo diblomaasiyadeed oo lagu joojiyo dagaalka sii fidaya.
Dadaallada diblomaasiyadeed ayaa socda iyadoo Mareykanku habeenkii sagaalaad oo xiriir ah weerarro ka fuliyay gudaha Iran.
Taliska Dhexe ee ciidamada Mareykanka, CENTCOM, ayaa sheegay in weerarrada loogu talagalay in lagu wiiqo awoodda Iran ay ugu hanjabeyso maraakiibta ganacsiga ee isticmaalaya marin-biyoodka Hormuz.
Qaraxyo ayaa laga maqlay magaalooyinka Tabriz, Chabahar, Konarak, Bandar Mahshahr iyo Bandar Imam Khomeini. Wakaaladda wararka Iran ee IRNA ayaa sheegtay in hal qof lagu dilay, dhowr kalena lagu dhaawacay meel koonfur-galbeed kaga beegan Tabriz.
Ciidamada Ilaalada Kacaanka Iran ayaa dhinacooda sheegay inay gantaallo ballistic ah ku weerareen diyaarado Mareykan ah oo ku sugnaa garoonka Aqaba ee Jordan, iyo saldhigyo militari oo ku yaalla Kuwait iyo Syria.
Digniino dhanka cirka ah ayaa Isniintii laga maqlay Bahrain, halka ciidamada Kuwait ay sheegeen inay soo rideen diyaarado aan duuliye lahayn oo Iran laga leeyahay.
Dowladda Kuwait ayaa sidoo kale sheegtay in xarun biyaha badda lagu macaaneeyo la weeraray maalintii labaad oo xiriir ah, taas oo sababtay dab.
Xarumaha biyaha lagu macaaneeyo ayaa ah isha ugu weyn ee biyaha la cabo ee dalal badan oo Khaliijka ah, waxaana ku tiirsan tobannaan milyan oo qof oo ku nool mid ka mid ah gobollada ugu qalalan dunida.
Iran ayaa horay uga digtay inay bartilmaameedsan doonto xarumaha noocaas ah ee dalalka Khaliijka, haddii Mareykanku weeraro kaabeyaasha biyaha iyo tamarta Iran.
Maraakiib ku qaraxday Marinka Hormuz
Ilaalada Kacaanka Iran ayaa sidoo kale sheegay in laba markab oo shidaal ay qarxeen kadib markii ay isku dayeen inay maraan waddo ay ku tilmaameen mid aan ammaan ahayn oo ku taalla marin-biyoodka Hormuz.
Ma aysan bixin magacyada maraakiibta, tirada shaqaalaha saarnaa ama khasaaraha ka dhashay dhacdada, mana jirto cid madax-bannaan oo si degdeg ah u xaqiijisay sheegashada Iran.
Hay’adda UK Maritime Trade Operations ayaa dhinaceeda sheegtay in markab marayay meel ka baxsan xeebaha Cumaan lagu dhuftay walax aan la aqoonsan. Markabka ayaa istaagay, balse shaqaalihii saarnaa dhammaantood way badbaadeen.
Xoghayaha Arrimaha Dibadda Mareykanka Marco Rubio ayaa sheegay in Washington ay sii wadi doonto weerarrada ka dhanka ah Iran inta ay Tehran faragelin ku hayso isu socodka maraakiibta ganacsiga.
Rubio ayaa dhinaca kale sheegay in Mareykanku weli u furan yahay xal diblomaasiyadeed, halka afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Iran Esmaeil Baghaei uu sheegay in albaabka wada-hadalladu uusan si buuxda u xirmin.
Dagaalka u dhexeeya Mareykanka iyo Iran ayaa dilay kumannaan qof, kuwaas oo intooda badan ku dhintay Iran iyo Lubnaan, iyadoo ku lug lahaanshaha Xuutiyiinta ay hadda sare u qaadayso khatarta ah in colaadda ay si buuxda ugu faafto Badda Cas iyo dalalka Khaliijka.