Muqdisho (Caasimada Online) – Baasaboorka Soomaaliya ayaa si tartiib tartiib ah usoo ceshanaya maqaamkiisii caalamiga ahaa, taasoo astaan u ah dadaallada diblomaasiyadeed ee dalka ee sii kordhaya iyo adkaysiga uu muujiyay kadib tobannaan sano oo uu go’doon kaga jiray dunida inteeda kale sababo la xiriira ammaan-darro iyo masiibooyin dabiici ah.
Tan iyo markii uu qarxay dagaalkii sokeeye sannadkii 1991-kii, Baasaboorka Soomaaliga waxa uu soo maray isbeddello is-daba-joog ah, oo ay ku jirto soo bandhigidda nooc casri ah oo leh muddo ogolaansho oo gaaraysa shan sano.
Isbeddelladan ayaa ka tarjumaya dadaallada ballaaran ee dalka loogu jiro dib-u-dhiska hay’adaha dowliga ah iyo xoojinta maqaamkiisa caalamiga ah.
Sannadkii 2016-kii, Baasaboorka Soomaaliya waxa uu ku jiray kaalinta 101-aad ee qiimeynta Tilmaamaha Baasaboorrada ee Henley (Henley Passport Index), oo ah shirkad la-talin iyo cilmi-baaris oo caan ku ah qiimeynta awoodda socdaalka caalamiga ah.
Hadda, waxa uu kor u kacay siddeed darajo isagoo soo gaaray kaalinta 95-aad, sida lagu sheegay qiimeyntii ugu dambeysay ee lasoo saaray bishii Luulyo 2025. Muwaadiniinta Soomaaliyeed ayaa hadda u safri kara in ka badan 30 dal iyaga oo aan u baahnayn fiiso hore loo sii dalbaday.
Qiimeyntan, oo ku saleysan xog laga helay Hay’adda Caalamiga ah ee Gaadiidka Cirka (IATA) iyo cilmi-baaris socotay labaatan sano, ayaa lagu qiimeeyaa 199 baasaboor iyadoo la eegayo 227 dal oo loo safri karo, waxaana lagu kala saaraa iyadoo lagu saleynayo tirada waddamada ay dadka wata baasaboorkaas ku booqan karaan fiiso la’aan.
Horumarka diblomaasiyadeed
Horumarkan ayaa Soomaaliya ka dhigaya mid ka mid ah dalal tobannaan gaaraya oo sare u qaaday awooddooda socdaal ee caalamiga ah tobankii sano ee lasoo dhaafay, iyadoo in ka badan 80 baasaboor oo caalamka ah ay kor u kaceen ugu yaraan toban darajo.
Isbeddelka guud ee caalamka ayaa isna ah mid iska cad: sannadkii 2006-dii, dadka safarka ah waxa ay tagi kareen celcelis ahaan 58 dal iyagoon fiiso u baahnayn; sannadka 2025-ka, tiradaasi waxay ku dhowaatay inay labalaabanto, iyadoo gaartay 109.
Dr. Christian H. Kaelin, oo ah aasaasaha Tilmaamaha Baasaboorrada ee Henley, ayaa xusay in natiijooyinkani ay ka tarjumayaan tartan caalami ah oo adag, kaasoo ay diblomaasiyaddu udub-dhexaad u tahay.
“Isu-soo dhowaanshaha aan ka arkeyno dalalka ugu sarreeya qiimeynta waxa ay hoosta ka xarriiqeysaa in awoodda socdaalka la kasbado – waana in la ilaaliyo – iyadoo loo marayo diblomaasiyad firfircoon oo xeeladeysan,” ayuu yiri.
“Waddamada sida firfircoon ugala xaajooda dalalka kale ka-dhaafitaanka fiisaha oo horumariya heshiisyada is-dhaafsiga ah ee labada dhinacba faa’iidada u ah ayaa sii wada horumarkooda.”
Horumarka ay Soomaaliya dhowaanahan sameysay ayaa si weyn loogu aaneeyaa maalgashiga ay dowladdu ku sameysay dhanka diblomaasiyadda — gaar ahaan hubinta heshiisyo laba-geesood ah oo lagu fududeynayo fiisaha iyo soo gabagabeynta is-afgaradyo fiisaha looga dhaafayo dadka wata baasaboorrada diblomaasiga ah iyo kuwa adeegga (service passports).
Tallaabooyinkani ma ahan kuwo calaamad kaliya ah: waxay yihiin kuwa muujinaya horumar la taaban karo oo loo qaaday dhanka iskaashi dhow oo lala yeesho beesha caalamka.
Muwaadiniinta Soomaaliyeed, isbeddelladan dhowaan dhacay waxay bilaabeen inay u horseedaan faa’iidooyin wax-ku-ool ah. Is-afgaradyada cusub ee dhanka fiisaha ayaa fududeynaya helitaanka adeegyo ay ka mid yihiin daweyn caafimaad, waxbarasho, fursado ganacsi, iyo is-dhaafsi dhaqan oo dibadda ah.
Falanqeeyayaashu waxay sheegeen in kor u kaca joogtada ah ee qiimaha Baasaboorka Soomaaliga uu ka tarjumayo isku-darka dadaallada diblomaasiyadeed ee sii kordhaya iyo qorshayaasha ballaaran ee ay dowladdu ku xoojinayso xiriirka caalamiga ah, taasoo muujinaysa in dalku uu si tartiib tartiib ah dib ugula midoobayo beesha caalamka.