Berlin (Caasimada Online) – Warbixin siyaasadeed oo ka soo baxday xarun cilmi-baaris oo Jarmal ah ayaa soo bandhigtay sawir faahfaahsan oo ku saabsan sida Imaaraadka Carabta uu u ballaariyay saameyntiisa Soomaaliya, isaga oo adeegsanaya dekedo, xiriirro amni iyo xulafaysi uu la yeeshay maamullo goboleedyo.
Warbixinta oo ay soo saartay hay’adda German Institute for International and Security Affairs, oo loo yaqaan SWP, ayaa eegaysa doorka Imaaraadka ee Soomaaliya, Sudan, Libya iyo Itoobiya. Waxay tilmaamaysaa in maalgelinta ganacsi ee Abu Dhabi, xiriirrada amni iyo danaha siyaasadeed ay marar badan ku milmeen dalal ay ka jiraan colaado, dowladnimo jilicsan iyo muranno awoodeed.
Qeybta Soomaaliya, warbixintu waxay si gaar ah diiradda u saartay Berbera oo ku taalla Somaliland iyo Boosaaso oo ku taalla Puntland. Labada dekedood waxay ku yaallaan Gacanka Cadmeed, oo ka mid ah marin-biyoodka ugu mashquulka badan caalamka, waxayna muddooyinkii dambe noqdeen goobo si weyn loogu xiro danaha ganacsi iyo kuwa amni ee Imaaraadka.
Arrintan ayaa Muqdisho u taabaneysa su’aal siyaasadeed oo muddo dheer taagneyd: yaa awood u leh inuu saxiixo heshiisyo shisheeye oo ku saabsan dekedaha, amniga iyo kaabayaasha istaraatiijiga ah ee dalka?
Dowladda federaalka waxay marar badan ku celisay in arrintu aysan ahayn oo keliya maalgashi, balse ay tahay su’aal ku saabsan madax-bannaanida iyo midnimada qaranka.
Xeeb lagu loollamayo
Warbixinta SWP waxay xeebaha waqooyi ee Soomaaliya ku dartay shabakad ballaaran oo Imaaraadku ka dhistay Khaliijka, Badda Cas iyo dalal badan oo Afrika ah oo colaaduhu saameeyeen.
Shabakaddan, sida ay warbixintu muujineyso, waxay ku dhisan tahay xiriirro lala yeesho maamullo maxalli ah, kooxo hubeysan iyo hay’ado amni oo ka howlgala dalal ay dowladahooda dhexe si buuxda u maamuli karin dhammaan dhulkooda.
Somaliland iyo Puntland ayay warbixintu ku tilmaantay laba meelood oo muhiim u ah joogitaanka Imaaraadka ee Soomaaliya.
Xaaladdooda siyaasadeed way kala duwan tahay: Somaliland waxay sheegataa madax-bannaani tan iyo 1991-kii, balse ma haysato aqoonsi caalami ah, halka Puntland ay tahay maamul-goboleed ka tirsan Soomaaliya oo marar badan khilaaf kala dhexeeyay dowladda federaalka.
Hase yeeshee, labada dhinacba waxay Imaaraadka siiyeen fursad uu ku helo marin, saameyn iyo saldhig siyaasadeed oo ku yaalla xeeb istaraatiiji ah.
Warbixintu waxay muujineysaa in kala qaybsanaanta gudaha Soomaaliya ay abuurtay fursado ay quwado shisheeye si toos ah ula macaamilaan maamullo goboleedyo, iyagoo adeegsanaya heshiisyo dekadeed, iskaashi amni iyo xiriirro siyaasadeed oo aan mar walba soo marin Muqdisho.
Taasi waxay Abu Dhabi siisay door muuqda oo ku yaalla marin-badeed muhiim u ah ganacsiga dunida iyo amniga Khaliijka, balse waxay sidoo kale gelisay Imaaraadka bartamaha mid ka mid ah murannada ugu xasaasisan ee Soomaaliya.
Berbera iyo Boosaaso
Berbera ayaa ah calaamadda ugu muuqata ee joogitaanka Imaaraadka ee Soomaaliya. Shirkadda DP World ee fadhigeedu yahay Dubai ayaa maalgashi ballaaran ku sameysay dekedda, iyadoo ka dhigtay xarun ganacsi oo muhiim ah oo ku taalla Gacanka Cadmeed.
Somaliland, mashruucan wuxuu u leeyahay qiimo dhaqaale iyo mid siyaasadeed. Wuxuu xoojinayaa dooddeeda ah inay awood u leedahay inay gasho heshiisyo caalami ah, inkastoo Muqdisho ay si adag uga soo horjeeddo gooni-isu-taaggeeda.
Imaaraadka, Berbera waxay u tahay meel istaraatiiji ah oo u dhow Bab al-Mandab, marin-biyoodka isku xira Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, isla markaana ka mid ah meelaha ugu muhiimsan ee maraakiibta ganacsiga caalamku maraan.
Boosaaso waxay Imaaraadka siisaa meel kale oo muhiim ah oo ku taalla xeebaha waqooyi ee Soomaaliya. Shirkad hoos timaada DP World ayaa haysata heshiis muddo dheer ah oo ku saabsan dekedda Boosaaso, halka Abu Dhabi sidoo kale lala xiriiriyay taageerada Ciidanka Booliska Badda Puntland ee PMPF.
Ciidankan waxaa markii hore loo dhisay la-dagaallanka burcad-badeedda, xilli xeebaha Soomaaliya ay khatar weyn ku ahaayeen maraakiibta caalamiga ah. Laakiin warbixinta Jarmalku waxay PMPF ku dartay qaab ballaaran oo Imaaraadku ku taageero hay’ado amni oo maxalli ah oo ka jira dalal dowladnimadoodu nugushahay.
Arrintan waa mid si weyn loogu muransan yahay. Dowladda federaalka Soomaaliya waxay ku adkeysaneysaa in heshiisyada difaaca, amniga iyo dekedaha ee lala galayo dalal shisheeye ay tahay inay soo maraan Muqdisho. Maamul-goboleedyada qaarse waxay ku doodaan inay xaq u leeyihiin inay yeeshaan iskaashi dhaqaale iyo amni oo u gaar ah.
Xiriirka dagaalka Sudan
Qeybta ugu xasaasisan ee warbixinta waxay la xiriirtaa suurta-galnimada in xeebaha waqooyi ee Soomaaliya loo adeegsaday dhaqdhaqaaqyo la xiriira dagaalka Sudan.
Imaaraadka ayaa muddo wajahaya eedeymo ku saabsan inuu taageero siiyo ciidamada Rapid Support Forces ee RSF, oo ka mid ah dhinacyada ugu waaweyn ee ku dagaallamaya Sudan. Abu Dhabi si joogto ah ayay u beenisay eedeymahaas, waxayna sheegtay in doorkeeda Sudan uu ku kooban yahay gargaar bani’aadannimo iyo dadaallo diblomaasiyadeed.
Warbixinta SWP waxay sheegtay in Boosaaso aysan kaliya ahayd meel lala xiriiriyay taageerada Imaaraadka ee PMPF, balse ay sidoo kale ka soo muuqatay warbixinno ku saabsan dhaqdhaqaaq hub ka yimid Yemen iyo calooshood-u-shaqeystayaal Colombian ah oo lala xiriiriyay RSF.
Sidoo kale, warbixintu waxay sheegtay in qalab ciidan oo la sheegay in loogu talagalay RSF uu u muuqday inuu soo maray Berbera, ka hor inta aan loo sii gudbin saldhig ciidan oo ku yaalla Itoobiya.
Haddii xogtan la eego, xeebaha Soomaaliya waxay ka muuqanayaan sawir ka ballaaran muranka gudaha dalka. Waxay ku xirayaan dagaalka Sudan, oo ka mid ah colaadaha ugu burburka badan Afrika, halkaas oo RSF lagu eedeeyay dilal wadareed, tacaddiyo galmo iyo isir-sifeyn.
Warbixintu waxay xustay in Imaaraadka uu diiday inuu hub siiyo RSF, balse waxay weli ku doodeysaa in joogitaanka Abu Dhabi ee Afrika uu si qoto dheer ugu milmay siyaasadda colaadaha, shabakadaha amniga iyo dhaqdhaqaaqyada saadka.
Soomaaliya, sheegashada ah in meelo istaraatiiji ah oo ku yaalla dhulkeeda loo adeegsaday dagaal dal kale ka socda waa arrin si weyn u kicineysa dood siyaasadeed.
Khilaafka Muqdisho iyo maamullada
Warbixintan waxay timid xilli xiriirka Soomaaliya iyo Imaaraadka uu marayo marxalad xasaasi ah. Bishii Janaayo, dowladda federaalka Soomaaliya waxay ku dhawaaqday inay baabi’isay dhammaan heshiisyadii ay la gashay Abu Dhabi, oo ay ku jiraan kuwa dekedaha, difaaca iyo amniga.
Laakiin Somaliland, Puntland iyo Jubbaland ayaa diiday go’aankaas, iyagoo sheegay inay sii wadanayaan xiriirkooda Imaaraadka. Jawaabtaas waxay si cad u muujisay qoto dheerida khilaafka federaalka ee Soomaaliya, gaar ahaan marka laga hadlayo siyaasadda dibadda iyo hantida istaraatiijiga ah.
Muqdisho waxay ku doodaysaa in siyaasadda dibadda iyo difaaca qaranku ay yihiin awoodo si gaar ah u hoos yimaada dowladda federaalka. Maamul-goboleedyada qaarkoodna waxay ku doodaan in ay xaq u leeyihiin inay raadsadaan iskaashi dhaqaale iyo mid amni oo u adeegaya danahooda.
Warbixinta SWP ma xallineyso murankaas dastuuriga ah. Laakiin waxay muujineysaa sida xiriirrada shisheeye ee lala yeesho maamullo maxalli ah ay u beddeli karaan miisaanka awoodda gudaha dal dowladnimadiisu weli dhisme ku jirto.
Soomaaliya, heshiis dekadeed marar badan ma aha oo keliya heshiis ganacsi. Wuxuu noqon karaa imtixaan lagu cabbirayo awoodda dowladda federaalka, madax-bannaanida maamul-goboleedyada iyo qarannimada dalka.
Qaab ka ballaaran Soomaaliya
Warbixinta Jarmalku Soomaaliya uma aragto kiis keli ah. Waxay dalka ku dartay Sudan, Libya iyo Itoobiya, oo dhammaantood ah dalal ay Imaaraadka xiriirro la sameysteen dhinacyo ku lug leh colaado ama muranno siyaasadeed oo waaweyn.
Libya, warbixintu waxay eegaysaa xiriirka Abu Dhabi la leedahay ciidamada Khalifa Haftar. Sudan, waxay diiradda saareysaa RSF. Itoobiya, waxay dib u eegaysaa doorkii Imaaraadka xilligii dagaalkii Tigray.
Soomaaliya, qaabka ayaa ka duwan. Ma jiro dagaal qaran oo la mid ah kan Sudan ama Libya, balse waxaa jira loollan muddo dheer socday oo ku saabsan awoodda federaalka, awoodda maamul-goboleedyada iyo cidda maamusha dhulka iyo dekedaha istaraatiijiga ah.
Taasi waxay Soomaaliya ka dhigeysaa qayb gaar ah oo muhiim ah oo ka tirsan istaraatiijiyadda Imaaraadka ee Afrika. Halkan, saameyntu kama muuqato oo keliya garab dagaal oo toos ah, balse waxay ku dhisan tahay dekedo, marin, xiriirro amni iyo saameyn siyaasadeed oo muddo dheer ah.
Digniinta warbixintu waa in xiriirrada noocan ah ay xoojin karaan jilayaal maxalli ah, adkeyn karaan dhismaha dowladnimada, isla markaana sii fogeyn karaan kala qeybsanaanta dalal ay horeyba uga jirtay muran ku saabsan awoodda dhexe.
Soomaaliya, sawirka ka soo baxaya waa mid culus. Wuxuu muujinayaa in qaybo ka mid ah xeebaha dalka aysan maanta ahayn oo keliya hanti qaran ama xarumo ganacsi, balse ay noqdeen goobo ku jira loollan weyn oo u dhexeeya danaha Khaliijka, amniga marin-biyoodka iyo saameynta Afrika.
Muqdisho, su’aasha warbixintu ka tageyso waa mid toos ah: intee in le’eg ayay xeebaha istaraatiijiga ah ee Soomaaliya weli ku socdaan siyaasad qaran, intee se in le’eg ayay u qaabeynayaan dano shisheeye oo ku shaqeynaya gacmo maxalli ah?