Tehran (Caasimada Online) – Dowladda Iran ayaa kooxda Xuutiyiinta Yemen ku amartay inay u diyaar garoobaan carqaladeynta ama xiritaanka marin-biyoodka muhiimka ah ee Badda Cas, haddii Mareykanku weeraro xarumaha korontada iyo tamarta ee Iran, sida ay sheegeen ilo xog-ogaal ah.
Saddex ilo-wareed oo la hadlay wakaaladda Reuters ayaa sheegay in qorshahan looga hadlay gudaha hoggaanka sare ee Iran, isla markaana fariinta loo gudbiyay Xuutiyiinta, oo ka mid ah kooxaha gobolka ee sida dhow ula safan Tehran.
Laba sarkaal oo sare oo Iranian ah iyo il kale oo gobolka ku sugan ayaa sheegay in Xuutiyiinta dhowaan lagu wargeliyay inay u diyaargaroobaan tallaabadan. Hase yeeshee, lama caddeyn qaabka fariinta loo gudbiyay iyo inay ka dambeysay hanjabaaddii madaxweynaha Mareykanka Donald Trump ee ahayd in la weerari karo kaabayaasha korontada Iran.
Wasaaradda arrimaha dibadda Iran iyo afhayeen u hadlay Xuutiyiinta ayaan si degdeg ah uga jawaabin codsiyo warcelin ah.
Gantaallo iyo diyaarado drone ah
Il ku dhow Xuutiyiinta ayaa sheegay in kooxdu dhammaystirtay diyaar-garow ay ku weerari karto maraakiibta isticmaasha Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed.
Sida uu sheegay ishaasi, Xuutiyiintu waxay gantaallo iyo diyaarado drone ah geeyeen dhulka buuraleyda Yemen ee ku teedsan magaalada dekedda leh ee Xudeyda iyo aagagga ka sarreeya Gacanka Cadmeed.
Kooxda ayaa hadda sugeysa amar lagu billaabo weerarrada, ayuu yiri il-wareedka, iyadoo marin-biyoodka Bab al-Mandab uu yahay bartilmaameedka ugu muhiimsan.
Bab al-Mandab waa marin ciriiri ah oo isku xira Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, waxaana maalin kasta isticmaala maraakiibta shidaalka iyo kuwa ganacsiga ee isaga kala goosha Aasiya, Bariga Dhexe iyo Yurub.
Isha ku dhow Xuutiyiinta ayaa sidoo kale sheegtay in xubno ka tirsan Ilaalada Kacaanka Iran, gaar ahaan kuwa ku sugan Yemen, ay door ku yeelan doonaan go’aaminta waqtiga la bilaabayo howlgalka lagu carqaladeynayo marin-biyoodka.
Haddii Xuutiyiintu weerarro ka bilaabaan Bab al-Mandab, waxay halis gelin kartaa waddada keliya ee weyn ee beddelka u noqotay marin-biyoodka Hormuz, oo dagaalka Iran iyo Mareykanka awgiis ay hadda aad u yaraadeen dhaqdhaqaaqyada maraakiibta.
Laba marin oo isku mar halis galaya
Xiisadda cusub ayaa cabsi weyn ku abuurtay suuqyada tamarta, maadaama marin-biyoodka Hormuz uu horey u xirmay, halka Badda Cas ay noqotay waddada ugu muhiimsan ee loo weeciyay qayb ka mid ah shidaalka Khaliijka.
Dagaalka hadda socda ayaa billowday 28-kii Febraayo, markii Israel iyo Mareykanku weerarro ku qaadeen Iran. Tehran ayaa jawaab ahaan xirtay Hormuz, oo dagaalka ka hor ay mari jireen qiyaastii shan meelood meel shidaalka iyo tamarta dunida.
Xabbad-joojin jilicsan oo ay Tehran iyo Washington gaareen bishii Juun ayaa markii dambe burburtay, taasoo dib u soo celisay duqeymaha, weerarrada gantaallada iyo cabsida laga qabo dagaal goboleed oo ballaaran.
Haddii isku mar la carqaladeeyo Hormuz iyo Bab al-Mandab, labada marin ee ugu muhiimsan ee shidaalka Bariga Dhexe ayaa hal mar khalkhal geli kara. Arrintaas waxay sare u qaadi kartaa qiimaha shidaalka, kharashaadka gaadiidka badda iyo qiimaha badeecadaha dunida.
Qiyaastii toddoba boqolkiiba tamarta adduunka ayaa hadda la rumeysan yahay inay marto Badda Cas, kaddib markii Sacuudi Carabiya iyo dalal kale ay qayb ka mid ah dhoofintooda ka weeciyeen Hormuz.
Sacuudiga ayaa ku dhowaad 70 boqolkiiba dhoofintiisa tamarta u wareejiyay dekedda Yanbu ee Badda Cas, taasoo dekeddaas iyo marinnada ku xeeran ka dhigeysa bartilmaameed istaraatiiji ah haddii dagaalku sii fido.
Sacuudiga oo walaac muujiyay
Laba ilo-wareed oo ku dhow dowladda Sacuudiga ayaa sheegay in Riyadh ay si dhab ah u qaadaneyso hanjabaadaha ka imaanaya Iran iyo Xuutiyiinta.
Sacuudiga ayaa la sheegay inuu ka warqabo in kooxda Yemen ay hadda si dhow Iran ugala tashaneyso xaaladda Badda Cas iyo dhaqdhaqaaqyada maraakiibta shidaalka.
Xiisadda ayaa sii korortay markii Xuutiyiintu gantaallo ku weerareen Sacuudiga, iyagoo boqortooyada ku eedeeyay inay duqeysay garoon diyaaradeed oo ay maamulaan. Weerarkaasi wuxuu dhaawacay xabbad-joojin aan rasmi ahayn oo muddo afar sano ah ka dhex jirtay labada dhinac.
Torbjorn Solvedt, oo ah falanqeeye sare oo Bariga Dhexe u qaabilsan shirkadda qiimeysa khataraha ee Verisk Maplecroft, ayaa sheegay in isku dhaca cusub ee Xuutiyiinta iyo Sacuudiga uu ku soo beegmay xilli aad u xasaasi ah.
“Haddii dagaalku sii xoogaysto oo uu gaaro kaabayaasha shidaalka iyo maraakiibta Badda Cas, wuxuu halis gelinayaa waddada keliya ee weyn ee beddelka u ah dhoofinta shidaalka gobolka,” ayuu yiri.
Tehran oo kordhineysa cadaadiska
Mid ka mid ah ilaha gobolka ayaa sheegay in hoggaanka Iran uu doonayo inuu Mareykanka ku cadaadiyo kharashka dhaqaale ee ka dhalan kara dagaalka, isagoo halis gelinaya maraakiibta Badda Cas iyo shidaalka Sacuudiga ee mara marin-biyoodkaas.
Isha ayaa sheegtay in carqaladeynta Bab al-Mandab aysan qasab ku ahayn hub casri ah ama gantaallo waaweyn.
“Qof kasta oo haysta qori wuxuu hakad gelin karaa maraakiibta. Uma baahnid gantaallo casri ah si aad u carqaladeyso isu-socodka,” ayuu yiri.
Iran waxay Xuutiyiinta u aragtaa qayb ka mid ah waxa ay ugu yeerto “Dhidibka Iska-caabbinta”, oo ay sidoo kale ku jiraan ururka Xisbullah ee Lubnaan iyo kooxaha hubeysan ee Shiicada Ciraaq.
Qaar ka mid ah kooxahaas ayaa durba ku biiray dagaalka u dhexeeya Tehran iyo Washington, balse Xuutiyiinta ayaan weli si rasmi ah ugu dhawaaqin inay dagaalka si buuxda uga qeyb qaadanayaan.
Mareykanka ayaa muddo dheer Iran ku eedeeyay inay Xuutiyiinta siiso hub, dhaqaale, tababar iyo xog farsamo, oo qaarkeed loo sii mariyo Xisbullah. Tehran ayaa marar badan beenisay eedeymahaas.
Xuutiyiintu waxay intii uu socday dagaalka Gaza weerarro badan ku qaadeen maraakiibta Badda Cas, taasoo ku qasabtay shirkadaha waaweyn ee maraakiibta inay isticmaalaan waddada dheer ee ku wareegta koonfurta Afrika.
Dib ugu soo laabashada weerarradaas, iyadoo Hormuz uu xiran yahay, waxay abuuri kartaa xaalad aan horey loo arag oo labada marin-biyood ee ugu muhiimsan tamarta Bariga Dhexe ay isku mar qalalaase galaan.