Cadan (Caasimada Online) – Burcad-badeed Soomaali ah ayaa Jimcihii afduubtay markab shidaal iyo kiimikooyin qaada oo marayay Gacanka Cadmeed, meel ka baxsan xeebaha dalka Yemen, sida ay sheegeen ciidanka ilaalada xeebaha Yemen.
Markabka oo lagu magacaabo ASANA ayaa lagu weeraray meel qiyaastii 26 mayl-badeed, una dhiganta 48 kiiloomitir, ka baxsan xeebaha gobolka Xadramuut ee bariga Yemen, kaddibna waxaa la wareegay koox hubeysan oo lagu sheegay burcad-badeed Soomaali ah.
Ilaalada xeebaha Yemen ayaa sheegay in xaruntooda howlgalladu ay durba xiriir la sameysay hay’adaha caalamiga ah iyo ciidamada badda ee ka howlgala gobolka, si loo xaqiijiyo xaaladda markabka, loo dabagalo dhaqdhaqaaqiisa, loona ilaaliyo badqabka maraakiibta kale.
Xogtii ugu horreysay ayaa muujisay in ugu yaraan hal qof lagu arkay agagaarka buundada laga hago markabka, halka ASANA uu si tartiib ah ugu socday jihada koonfur-bari, dhanka xeebaha Soomaaliya.
Maraakiib ay leeyihiin ciidamada badda iyo ilaalada xeebaha Yemen ayaa loo diray goobta, halka diyaarado sahamin ah ay dusha sare ka ilaalinayeen dhaqdhaqaaqa markabka, sida lagu sheegay war kasoo baxay maamulka Yemen.
Hay’adda UK Maritime Trade Operations ee UKMTO ayaa iyaduna sheegtay in “dad aan loo oggolayn” ay xoog ku fuuleen markab marayay koonfurta magaalada Al-Mukalla ee Yemen.
UKMTO waxay dhacdada ku sheegtay inay ka dhacday qiyaastii 65 mayl-badeed koonfurta Al-Mukalla, halka ilaalada xeebaha Yemen ay masaafada ku sheegeen 26 mayl-badeed xeebaha Xadramuut. Kala duwanaanshahaas ayaan weli si rasmi ah loo sharraxin.
Hay’adda ayaa uga digtay maraakiibta maraysa aagga inay muujiyaan feejignaan dheeraad ah, ayna soo sheegaan dhaqdhaqaaq kasta oo shaki leh, iyadoo sheegtay in baaritaan lagu hayo dhacdada.
Shirkadda amniga badaha ee Ambrey ayaa sheegtay in burcad-badeed Soomaali ah looga shakisan yahay inay la wareegeen markabka, kaas oo aan la socon koox amni oo hubeysan. Markabka ayaa diray fariin gurmad ah, waxaana goobta kusii jeeday markab dagaal oo Kuuriyada Koonfureed leedahay.
Xogta raadraaca maraakiibta ayaa muujisay in ASANA uu ka diiwaangashan yahay Tanzania, isla markaana uu kusii jeeday magaalada Boosaaso ee Soomaaliya markii dhacdadu dhacday. Lama shaacin tirada shaqaalaha saaran, dalalka ay u dhasheen iyo xaaladdooda.
Soo laabashada burcad-badeedda
Afduubka ASANA ayaa noqonaya dhacdadii ugu dambeysay ee muujineysa dib u soo xoogeysashada burcad-badeedda Soomaalida, kaddib sannado ay weerarradoodu aad u yaraayeen.
Bishii Abriil, saddex markab ayaa lagu afduubtay muddo toddobaad gudaheed ah xeebaha Soomaaliya. Waxaa ka mid ahaa markabka saliidda qaada ee Honour 25 iyo markabka sibirka qaada ee Sward, oo ay burcad-badeeddu la wareegeen xilli uu kusii jeeday magaalada Mombasa ee Kenya.
Bishii May, markabka shidaalka ee Eureka ayaa sidoo kale lagu afduubtay xeebaha Yemen, kaddibna loo soo jiheeyay dhinaca Soomaaliya. Markabkaas oo ay saarnaayeen badmaaxiin Masaari ah ayaa la sheegay in burcad-badeeddu madax-furasho ka dalbadeen shirkadda iska leh.
Khubarada amniga badaha ayaa rumeysan in kooxaha burcad-badeeddu ay ka faa’iideysanayaan hoos u dhaca ciidamada caalamiga ah ee gaaf-wareegayay xeebaha Soomaaliya, iyadoo qayb ka mid ah awooddii ciidamada badda loo wareejiyay Badda Cas iyo marin-biyoodka Hormuz.
Jethro Norman oo ka tirsan Machadka Daraasaadka Caalamiga ah ee Denmark ayaa sheegay in shabakadaha burcad-badeeddu ay hadda ka qalab wanaagsan yihiin kooxihii hore, isla markaana ay adeegsadaan qalabka GPS-ka, isgaarsiinta dayax-gacmeedka iyo doomaha waaweyn ee ay saldhig ahaan uga duulaan.
Xasillooni-darrada gudaha Soomaaliya, shaqo la’aanta ka jirta deegaannada xeebaha, kalluumeysiga sharci-darrada ah iyo awoodda dowladeed ee kooban ayaa sidoo kale loo arkaa arrimo suuragelinaya dib u soo laabashada burcad-badeedda.
Burcad-badeedda Soomaalida ayaa heerkii ugu sarreeyay gaartay sannadkii 2011, markaas oo la diiwaangeliyay 212 weerar. Isbaheysi ciidan oo caalami ah, ilaaladii hubeysneyd ee maraakiibta iyo tallaabooyin amni oo ay qaateen shirkadaha maraakiibta ayaa markii dambe si weyn u dhimay weerarrada.
Bangiga Adduunka ayaa ku qiyaasay in burcad-badeeddu madax-furasho ahaan u dalbadeen in ka badan $400 milyan intii u dhexeysay Abriil 2005 iyo Diseembar 2012, muddadaas oo 179 markab lagu afduubtay xeebaha Soomaaliya iyo Geeska Afrika.
Hoos u dhaca khatarta ayaa sababay in warshadaha maraakiibtu ay 1-dii Janaayo 2023 meesha ka saaraan calaamaddii “aagga khatarta sare” ee Badweynta Hindiya, inkasta oo hay’adda badaha adduunka ee IMO ay xilligaas maraakiibta ku boorrisay inay sii wadaan feejignaanta.
Marinka istaraatiijiga ah
Gacanka Cadmeed wuxuu isku xiraa Badweynta Hindiya, marin-biyoodka Bab-al-Mandab, Badda Cas iyo Kanaalka Suweys, waana mid ka mid ah waddooyinka ugu muhiimsan ee ganacsiga badda ee isku xira Aasiya iyo Yurub.
Soo laabashada burcad-badeedda Soomaalida ayaa kusoo beegmeysa iyadoo maraakiibta ganacsigu ay sidoo kale wajahayaan khataro uga imanaya Xuutiyiinta Yemen iyo xiisadaha ka taagan Badda Cas iyo Bariga Dhexe.
Midowga Yurub ayaa Khamiistii heshiis cusub oo ciidamada la xiriira la saxiixday Jabuuti, si loo joogteeyo taageerada saadka iyo marin-u-helidda maraakiibta iyo diyaaradaha ka tirsan howlgallada Atalanta iyo Aspides.
Madaxa siyaasadda arrimaha dibadda Midowga Yurub, Kaja Kallas, ayaa sheegtay in howlgalka Aspides uu 29 bilood gudahood ilaaliyay in ka badan 670 markab oo ganacsi, badbaadiyay 128 badmaaxiin ah, kana hortagay tobannaan weerar oo Xuutiyiintu qaadeen.
Khubarada ayaa ka digaya in isku darka colaadaha Badda Cas, yaraanta ciidamada ilaalinta iyo soo laabashada burcad-badeedda Soomaalida ay sii kordhin karaan khatarta ka jirta marin-biyoodka muhiimka u ah ganacsiga caalamka.