Addis Ababa (Caasimada Online) — Ra’iisul Wasaaraha Ethiopia, Abiy Ahmed, ayaa si aamusan uga tirtiray baraha bulshada qoraallo uu hore ugu buun-buuniyey heshiiskii is-afgarad (MoU) ee muranka dhaliyey ee uu la galay Somaliland, isagoo meesha ka saaray farriimo uu ku sheegay in “fara-gelin Rabbaani ah” ay horseedday riyada Ethiopia ee ahayd inay hesho marin badeed.

Baabi’inta qoraalladan, oo aan lagu soo lifaaqin wax sharraxaad ah, ayaa timid kaddib sannad ay jireen cadaadisyo gobolka ka yimid iyo dib u habayn xasaasi ah oo lagu sameeyey xiriirka diblomaasiyadeed ee Soomaaliya.

Farriimahaas hore ayaa soo baxay kaddib markii Abiy iyo madaxweynihii hore ee Somaliland, Muuse Biixi Cabdi, ay heshiiska is-afgaradka ah wada saxiixdeen Janaayo 1, 2024.

Heshiiska ayaa dhigayay in Ethiopia ay 20 kiilomitir oo ka tirsan xeebta Somaliland ka kireysato Hargeysa si ay uga dhisto saldhig ciidan badeed iyo inay ballaariso waddooyinkeeda ganacsi, halka Addis Ababa ay dhankeeda si dadban u muujisay inay ka fiirsan karto aqoonsiga madax-bannaanida Somaliland — tallaabadaas oo aanay jirin hal dal oo Qaramada Midoobay xubin ka ah oo weli qaaday.

Sannad xiisado hareeyeen

Soomaaliya ayaa si caro leh uga falcelisay, iyadoo heshiiskaas ku tilmaantay xadgudub bareer ah oo lagu sameeyey madax-bannaanideeda. Muqdisho waxay u yeertay safiirkeedii, waxayna ku gooddisay in heshiis kasta oo deked ku saabsan uu yahay inuu soo maro dowladda federaalka ee Soomaaliya, ee uusan soo marin Hargeysa.

Bartamihii 2024-kii, Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa si cad u shaaciyey in dalkiisu “uusan marnaba oggolaan doonin” saldhig milatari oo Ethiopian ah oo laga dhiso xeebta Somaliland, inkastoo uu albaabka u furay heshiisyo ganacsi oo lagu gaari karo wada-hadallo toos ah.

Khilaafkan ayaa qarka u saarnaa inuu isu beddelo xiisad ballaaran, iyadoo ay soo farageliyeen quwado gobolka ka tirsan. Masar waxay taageertay Soomaaliya, halka Turkiga uu isku dayey inuu noqdo dhex-dhexaadiye.

Xiisadda ayaa ugu dambayn qaboowday Diseembar 12, 2024, markii Abiy iyo Xasan ay ku saxiixdeen magaalada Ankara “Baaqii Ankara,” heshiiskaas oo labada dal ku ballan-qaadeen inay ixtiraamaan madax-bannaanida midba midka kale, isla markaana hamiga Ethiopia ee badda looga wada-hadlo si diblomaasiyadeed iyo wada-xaajoodyo farsamo.

Heshiiskaas waxaa si weyn u soo dhoweeyey beesha caalamka, waxaana lagu tilmaamay guul weyn oo labada dal ee deriska ah ee Geeska Afrika ka soo celisay qarka u saarnaa isku dhac.

Dib u habayn taxaddar ku jiro

Bilihii xigay, Ethiopia iyo Soomaaliya waxay dib u soo celiyeen xiriirkoodii diblomaasiyadeed, waxayna bilaabeen wejigii koowaad ee wada-hadallada farsamo ee Ankara, kuwaasoo ujeedadoodu ahayd in la isku dheellitiro midnimada dhuleed ee Soomaaliya iyo baahida degdegga ah ee Ethiopia u qabto waddooyin ganacsi oo kale.

In ka badan 90 boqolkiiba waxyaabaha ay Ethiopia dibadda ka keensato ayaa hadda soo mara Jabuuti, taasoo Addis Ababa ku qasabtay inay ku tiirsanaato hal marin oo keliya si ay u noolaato.

Si kastaba ha ahaatee, waxaa weli taagan su’aalo muhiim ah. Soomaaliya waxay ku adkaysanaysaa in wixii diyaar garow ah ee la xiriira xeebta Somaliland ay waajib tahay inay soo maraan Muqdisho, halka Ethiopia ay ku dooddayso in helitaanka badda ay tahay arrin “nolol-ama-geeri ah” oo u taal 120-ka milyan ee muwaadin.

Mustaqbalka heshiiskii hore ee is-afgaradka, iyo in Ethiopia ay sii wadi doonto inay raadiso aqoonsiga Somaliland, ayaa weli ah mid aan la hubin.

Sida ay qabaan falanqeeyayaasha, tirtiridda aamusan ee qoraalladii Abiy waxay ka tarjumaysaa isbeddel ku yimid qaabka loo hadlayo ee ma ahan in laga noqday damacii hore. Waxay ku doodayaan in hadalladii guul-wadeynta ahaa ay siyaasad ahaan noqdeen kuwo khasaare ku ah gudaha iyo dibadda dalka.

Baaqa Ankara wuxuu bixinayaa waddo lagu badbaadinayo wejiga, balse khilaafyada salka u ah arrinta — laga soo bilaabo madax-bannaanida ilaa helitaanka saldhigga badeedda — weli lama xallin, waxaana suuragal ah inay dib u soo cusboonaadaan haddii wada-hadalladu ay istaagaan.

Hadda, geeddi-socodka Ankara wuxuu dejiyey xiisaddii jirtay. Inuu sii jiro waxay ku xirnaan doontaa in diblomaasiyaddu ay keento tanaasul ixtiraamaya xuduudaha Soomaaliya, isla markaana siinaya Ethiopia marinkii badeed ee ay mudada dheer ku taamaysay — iyadoo aan dib loo hurin xiisaddii ku qasabtay Abiy inuu si aamusan uga laabto qoraalladiisii online-ka.