Washington (Caasimada Online) – La-taliyaha Sare ee Madaxweynaha Mareykanka u qaabilsan Arrimaha Afrika, Carabta, iyo Bariga Dhexe, Massad Boulos, ayaa mar kale adkeeyay sida ay Washington uga go’an tahay in xal nabadeed loo helo muranka ka taagan Biyo-xireenka Weyn ee Horumarka Itoobiya (GERD), isagoo sheegay in arrintan ay tahay in lagu wajaho “qaabab farsamo” ee aan siyaasad ahayn.
“Waxaan ka shaqeyneynaa sidii loo heli lahaa xal ku habboon dhammaan dhinacyada, gaar ahaan dhinaca farsamada, maadaama ay tahay arrin farsamo oo saafi ah oo ay waajib tahay in lagu xalliyo si farsamo,” ayuu Boulos u sheegay telefishanka Al-Arabiya Isniintii.
Wuxuu ku tilmaamay muranka mid “arrin nolol iyo geeri ah” u ah Masar, Suudaan, iyo Itoobiya, isagoo intaa ku daray in biyo-xireenku “hadda yahay xaqiiqo jirta” kaddib markii la dhameystiray oo si rasmi ah loo daah-furay. “Waa in xal lagu dhex helo xaqiiqadan jirta,” ayuu yiri.
Biyo-xireenkan korontada laga dhaliyo oo ku fadhiya webiga Niilka Buluugga ah, kuna kacay $4 bilyan, isla markaana keydin kara 74 bilyan oo mitir kuyuubik oo biyo ah, ayaa dhismihiisu socday tan iyo sanadkii 2011. Itoobiya ayaa diidday inay saxiixdo heshiis sharci ahaan qasbaya oo ay la gasho wadamada uu webigu hoos uga sii qulqulo, kaddib wadahadallo socday in ka badan toban sano.
Qaahira iyo Khartuum waxay sheegeen in buuxinta iyo ka shaqeysiinta biyo-xireenka ee kali-taliska ah ee Addis Ababa ay si weyn u yareyn karto qulqulka biyaha xilliyada abaaraha.
Itoobiya ayaa buuxisay keydka biyaha iyadoo aan heshiis jirin, waxayna dhameystirtay shan waji oo buuxin ah intii u dhaxeysay 2020 iyo 2024, taasoo sii xumeysay xiisadda kala dhaxeysa Masar iyo Suudaan.
Boulos wuxuu sheegay in Mareykanku uu sii wado dhiirigelinta iskaashi nabadeed oo dhex mara Qaahira iyo Addis Ababa, isagoo ku tilmaamay labada dal “ummado ay isku xiraan xiriiro taariikhi ah oo aanay ahayn inay isku khilaafaan.”
Wuxuu xusay inuu arrintan kala hadlay mas’uuliyiin booqashooyin uu dhowaan ku tagay Itoobiya iyo Masar, wuxuuna sheegay in xiriirka u dhexeeya maamullada Mareykanka iyo Masar uu yahay mid weli socda.
Isagoo ka hadlayay Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump, Boulos wuxuu sheegay in galka GERD uu isaga u yahay mid “muhiim ah oo istiraatiiji ah.”
“Waxaan ognahay in muddadii xileedkiisii hore, Madaxweyne Trump uu si adag uga shaqeeyay sidii xal looga gaari lahaa arrintan,” ayuu yiri, isagoo xusuusiyay in heshiis farsamo uu ku sigtay in la dhameystiro oo lagu saxiixo Washington, laakiin duruufo gaar ah ay taasi hor istaageen.
Mareykanka iyo Bangiga Adduunka ayaa dhexdhexaadinayay wadahadalladaas intii u dhaxeysay Nofeembar 2019 iyo Febraayo 2020. Dadaallo la mid ah oo uu hormuud ka ahaa Midowga Afrika ayaa tan iyo markaas ku guul-darreystay inay miro dhalaan.
Mar la weydiiyay in Trump uu mar kale isku dayi karo inuu dhex-dhexaadiyo Madaxweynaha Masar Abdel-Fattah El-Sisi iyo Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Ahmed, Boulos wuxuu ku jawaabay: “Haddii Alle idmo, waxaan arki doonnaa iyagoo wada jira. Hadafkaas ayaan ka shaqeyneynaa.”
Wuxuu sheegay in kulan noocaas ah uu ku dhici karo “gudaha qaab-dhismeed Afrikaan ah, malaha inta lagu guda jiro munaasabad la xiriirta Midowga Afrika,” isagoo intaa ku daray in Mareykanku “uu soo dhoweyn lahaa, taageeri lahaa, kana caawin lahaa” dadaal kasta oo lagu doonayo in xiisadda si nabdoon lagu xalliyo.
Axaddii, Madaxweyne El-Sisi wuxuu ka digay in Masar “aysan gacmaha ka laaban doonin” wajiga waxa uu ugu yeeray “hab-dhaqanka aan mas’uuliyadda lahayn” ee Itoobiya ee ku aaddan ka shaqeysiinta biyo-xireenka, isagoo ballan-qaaday inuu qaadi doono “tallaabo kasta oo lagama maarmaan ah” si loo difaaco sugnaanta biyaha ee dalka.
Isagoo ka hadlayay Toddobaadkii 8-aad ee Biyaha Qaahira, El-Sisi wuxuu sheegay in ku tiirsanaanta Masar ee diblomaasiyadda iyo hay’adaha caalamiga ah, “oo ay ugu horreyso Qaramada Midoobay,” aan loo qaadan inay tahay daciifnimo, balse ay ka tarjumeyso “awood, biseyl, iyo aaminaad lagu qabo wada-hadalka iyo iskaashiga si loo ilaaliyo danaha dhammaan wadamada Dooxada Niilka.”
Hadalladiisa ayaa imaanaya xilli ay Masar ku adkeysaneyso diidmadeeda adag ee ka dhanka ah maamulka kali-taliska ah ee “taxadar la’aanta ah” ee Itoobiya ee biyo-xireenka, kaasoo ay Qaahira iyo Khartuum uga digeen inuu halis gelin karo nolosha malaayiin qof oo ku nool meelaha hoose ee webiga.
Bishii Sebteembar, wasiirrada biyaha ee Masar iyo Suudaan, Hani Sweilam iyo Ismat Qureshi, ayaa ka digay in GERD uu khatar ku yahay xasiloonida gobolka uuna jebinayo sharciga caalamiga ah, iyagoo ugu baaqay Addis Ababa inay ka laabato tallaabadeeda.
Bayaan wadajir ah oo ay soo saareen, labada dowladood waxay soo xigteen walaacyo ku saabsan badqabka dhismaha, sii deynta biyaha ee aan la koontaroolin, iyo maareynta liidata ee abaaraha.
Masar, oo ku dhawaad gebi ahaanba biyaha ka hesha Webiga Niil, waxay sheegtay inay sanadkii u baahan tahay in ka badan 90 bilyan oo mitir kuyuubik, balse ay hesho kaliya 55.5 bilyan sida ku cad heshiisyadii hore. Biyaha qofkiiba soo gaara ayaa hadda ka yar 500 oo mitir kuyuubik sanadkii—taasoo ah kala bar heerka saboolnimada biyaha ee Qaramada Midoobay—sida ay sheegtay Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Masar.