Mucaaradka Soomaaliya ayaa soo bandhigay mowqif u muuqda isbeddel weyn oo ku yimid khilaafka doorashooyinka dalka, kaddib sanado ay si adag uga soo horjeedeen qorshaha dowladda federaalka ee doorasho qof iyo cod ah.
Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed ayaa sheegay inuu taageersan yahay hannaan doorasho toos ah oo ku-meel-gaar ah, taas oo marka hore u muuqan karta tallaabo siyaasadeed oo loogu dhowaanayo xal dhexdhexaad ah.
Hase yeeshee, arrintu intaas way ka murugsan tahay.
Su’aasha taagan ayaa ah in mucaaradku uu runtii soo bandhigay tanaasul siyaasadeed oo dhab ah, iyo in kale uu aqbalay keliya erayga “doorasho toos ah”, balse uu ku xiray shuruudo ka dhigi kara qorshaha mid adag, haddii aysanba suuragal ka dhigin, in dowladda federaalku aqbasho.
Jawaabta su’aashaas waxay ku urureysaa hal erey oo siyaasadda Soomaaliya muddo dheer ku xoogganaa: 4.5.
War-saxaafadeedkii mucaaradka ee 20-kii June ayaa lagu sheegay in hannaanka ay soo jeedinayaan uu isku dheelli-tirayo “xaqa muwaadiniinta Soomaaliyeed u leeyihiin inay si xor ah oo toos ah u doortaan wakiilladooda, iyadoo la ilaalinayo nidaamka saami-qaybsiga beelaha ee 4.5”.
Oraahdaas waa mid siyaasiyan culus. Waxay mucaaradka siinaysaa fursad uu ku yiraahdo: waan oggolnahay in shacabka si toos ah u codeeyaan. Laakiin isla markaas waxay codka shacabka ku xiraysaa nidaam beeleedkii muddo ka badan labaatan sano lagu maamulayay awood-qaybsiga Soomaaliya.
Si kale haddii loo dhigo, mucaaradku hadda si cad uma oranayo maya doorasho toos ah. Wuxuu oranayaa haa — balse shuruudo beddeli kara micnaha doorashada tooska ah lafteeda.
Haa, balse shuruud leh
Dowladda Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, doorasho qof iyo cod ah waxay u noqotay udub-dhexaadka ajandaha siyaasadeed iyo kan dib-u-habeynta doorashooyinka.
Villa Somalia waxay marar badan ku celisay in Soomaaliya ay tahay inay ka gudubto doorasho dadban oo ay hoggaamiyaan odayaal, ergo, siyaasiyiin iyo daneeyayaal awoodda ku dhex wareejiya qolal xiran.
Dowladdu waxay sidoo kale ku faantay doorashooyinkii tooska ahaa ee ka dhacay Muqdisho iyo Koonfur Galbeed, iyadoo ku doodday in tijaabooyinkaas ay muujinayaan in hannaan codbixin dadweyne ah laga hirgelin karo dalka.
Fariinta dowladda ee arrintan waa mid fudud: shacabka ha codeeyaan.
Balse mowqifka cusub ee mucaaradka ayaa farriintaas ka dhigaya mid aan sidii hore u sahlaneyn.
Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed hadda wuu oran karaa isaguna wuu taageersan yahay xaqa shacabka ee codbixinta tooska ah. Laakiin marka uu taageeradaas ku xiro 4.5, heshiis siyaasadeed iyo hannaan ku-meel-gaar ah, wuxuu ka fogaanayaa inuu si buuxda u aqbalo khariidadda doorasho ee dowladda.
Halkaas ayay muhiimadda isbeddelka mucaaradka ku jirtaa. Ma aha aqbalid buuxda oo qorshaha Villa Somalia ah. Waa isku day lagu qeexayo qorshe kale oo loogu yeerayo doorasho toos ah, balse ka duwan midka dowladda.
Caqabadda 4.5
Nidaamka 4.5 wuxuu Soomaaliya uga soo baxay xaalad dagaal sokeeye iyo baahi loo qabay in awoodda siyaasadeed lagu dejiyo hannaan beeleed lagu wada jiro. Wuxuu saami siman siinayaa afarta beelood ee waaweyn, halka beelaha laga tirada badan yahay la siiyo nus-saami.
Dad badan oo Soomaaliyeed waxay nidaamkan u arkaan mid duug ah, caddaalad-darro ah, kana hor imaanaya fikradda muwaadinimada casriga ah. Si kastaba, 4.5 weli si qoto dheer ayuu ugu dhex jiraa heshiiska siyaasadeed ee dalka.
Mucaaradku wuxuu ku doodi karaa in Soomaaliya aysan diyaar u ahayn in hal mar laga guuro 4.5. Dal weli wajahaya amni-darro, kalsooni-darro u dhexeysa dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada, iyo khilaafyo siyaasadeed oo aan xal laga gaarin, waxaa la oran karaa in si degdeg ah loogu boodo doorasho toos ah oo buuxda ay abuuri karto xasillooni-darro cusub.
Taasi waa doodda tanaasulka.
Laakiin waxaa jira akhris kale oo ka adag: 4.5 wuxuu qorshaha mucaaradka u beddeli karaa caqabad siyaasadeed.
Doorasho toos ah waxay asal ahaan awoodda siinaysaa codbixiyaha. Nidaamka 4.5-na wuxuu awoodda ku sii haynayaa qoondooyin beeleed hore loo sii xaddiday.
Haddii muwaadiniintu codeeyaan, balse kuraastu weli ku xiran tahay saami beeleed go’an, awood intee le’eg ayuu codbixiyuhu dhab ahaan leeyahay?
Haddii natiijada doorashada khasab looga dhigo inay la jaanqaaddo 4.5, ma doorasho toos ah baa mise waa cod dadweyne oo lagu dhex xiray qaab siyaasadeed horay loo sii xiray?
Taasi ma aha su’aal farsamo oo keliya. Waxay taabaneysaa xudunta khilaafka doorasho ee dalka.
Imtixaanka dastuurka
Mowqifka mucaaradka wuxuu sidoo kale wajahayaa imtixaan dastuuri ah.
Qaab-dhismeedka cusub ee dastuurka Soomaaliya wuxuu dalka u jiheynayaa doorashooyin ku saleysan qof iyo cod. Wuxuu tilmaamayaa in Baarlamaanka Federaalka, goleyaasha wakiillada dowlad-goboleedyada iyo goleyaasha deegaanka ay si toos ah u doortaan muwaadiniinta.
Dastuurku wuxuu sidoo kale ka hadlayaa xuquuq codbixin oo siman, cod qarsoodi ah, doorasho xor iyo xalaal ah, maamul doorasho oo madax-bannaan iyo tartan xisbiyeed.
Waa run in dastuurku aqoonsan yahay baahida loo qabo matalaad caddaalad ah, oo ay ku jiraan beelaha laga tirada badan yahay iyo qeybaha kala duwan ee bulshada. Laakiin si cad uguma magacaabayo 4.5 inuu noqdo hannaanka lagu dhisayo doorashooyinka.
Halkaas ayay dowladda iyo baarlamaanku ka heli karaan dood adag.
Marka mucaaradku 4.5 ku daro qorshihiisa doorasho toos ah, kaliya kama hadlayo wax ka beddel ku saabsan waqtiga doorashada ama habka fulinta. Wuxuu u muuqdaa inuu soo jeedinayo hannaan aan si fudud ula jaanqaadi karin jihada dastuuri ah ee baarlamaanku ansixiyay, madaxweynuhuna saxiixay.
Taasi waxay qorshaha ka dhigeysaa mid adag in lagu iibiyo magaca tanaasul fudud.
Villa Somalia, aqbalidda qorshahan waxay u ekaan kartaa in dib loo furayo heshiis dastuuri ah oo ay dowladda sanado ku bixisay inay meel mariso. Mucaaradka, haddii qorshihiisa la diido, wuxuu fursad u helayaa inuu dowladda ku eedeeyo inay diidday wadahadal iyo xal siyaasadeed.
Sidaas darteed, 4.5 ma aha keliya shardi yar oo lagu lifaaqay qorshaha. Wuxuu noqon karaa caqabadda ugu weyn ee dhex taalla labada dhinac.
Qaab doorasho oo kale
Caqabaddaas waxay sii caddaataa marka la eego qodobbada hordhaca ah ee laga helayo qorshaha mucaaradka.
Sida ay sheegayaan faahfaahin ay wadaageen ilo lagu kalsoon yahay oo mucaaradka ka tirsan, iyadoo weli la sugayo qorshaha oo dhammeystiran, hannaanka la soo jeedinayo wuxuu muwaadiniinta u oggolaanayaa inay si toos ah u doortaan xildhibaannada, balse iyadoo la ilaalinayo matalaadda 4.5 ee labada aqal ee baarlamaanka.
Qorshuhu wuxuu sidoo kale soo jeedinayaa in xisbiyada siyaasadda laga saaro hannaanka, iyadoo lagu doodayo in Soomaaliya aysan weli lahayn xisbiyo qaran oo si dhab ah u dhisan.
Waxaa kale oo lagu soo waramayaa in mucaaradku doonayo codbixin warqad ah, iyadoo kombiyuutarrada laga saarayo habka doorashada, iyo in doorashada lagu qabto hal maalin oo dalka oo dhan ah.
Qodobbada kale ee la sheegay waxaa ka mid ah guddi doorasho oo laba heer ah, kana dhasha heshiis wadajir ah, afar deegaan-doorasho oo laga sameeyo dowlad-goboleed kasta, iyo in hirgelinta lagu billaabo Galmudug iyo HirShabeelle muddo u dhexeysa saddex illaa lix bilood.
Haddii qodobbadaas lagu xaqiijiyo qorshaha buuxa ee mucaaradka, mowqifku ma noqonayo oo keliya wax ka beddel yar oo lagu sameeyay khariidadda doorasho ee dowladda.
Wuxuu noqonayaa naqshad doorasho oo gebi ahaanba ah mid kale.
Taasi waa arrin muhiim ah, sababtoo ah dastuurku wuxuu xisbiyada siyaasadda iyo guddiga doorasho ee madax-bannaan dhigayaa xudunta hannaanka doorasho.
Hannaan ilaalinaya 4.5, meesha ka saaraya xisbiyada, isla markaana abuuraya qaab cusub oo lagu heshiiyo guddiga iyo maamulka doorashada, wuxuu la kulmi karaa iska caabin siyaasadeed iyo mid dastuuri ah oo xooggan.
Tani micnaheedu ma aha in mucaaradku uusan xaq u lahayn inuu soo jeediyo. Laakiin waxay ka dhigan tahay in dowladda iyo baarlamaanku ay aad ugu adkaan doonto inay aqbalaan, haddii aysan dib uga laaban qaab-dhismeedkii ay sheegeen in dalka horey u ansixiyay.
Imtixaanka dhabta ah
Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed wuxuu sheegay inuu faahfaahinta, mabaadi’da hagaya iyo habraacyada fulinta ee qorshihiisa soo bandhigi doono marka la galo wadahadallo siyaasadeed oo rasmi ah.
Taas waxay ka dhigan tahay in wejiga dhabta ah ee qorshahan la ogaan doono marka mucaaradku miiska keeno qoraalkiisa oo dhammeystiran.
Ilaa waqtigaas, war-saxaafadeedka mucaaradku wuxuu furan yahay laba fasiraad.
Midda koowaad, wuxuu noqon karaa bilow tanaasul dhab ah, oo shacabka siinaya cod toos ah, isla markaana ilaalinaya isu-dheellitirka jilicsan ee siyaasadda Soomaaliya.
Midda labaad, wuxuu noqon karaa dhaqaaq siyaasadeed oo si taxaddar leh loo qaabeeyay, kaas oo mucaaradka ka dhigaya dhinac dabacsan, balse Villa Somalia hor dhigaya caqabad cusub oo adag in la aqbalo.
Dowladdu iyaduna waxay wajaheysaa imtixaan. Haddii ay dhab ka tahay in doorasho toos ah noqoto dib-u-habeyn qaran, waa inay muujisaa in hannaanku uusan ahayn waddo lagu kordhinayo muddo xileedka hadda jira ama lagu hareer marinayo mucaaradka.
Laakiin mucaaradku isaguna wuxuu wajahayaa imtixaan u gaar ah. Wuxuu aqbalay erayga “doorasho toos ah”.
Marka uu eraygaas ku xiro 4.5, isla markaana uu soo jeediyo hannaan ka saari kara xisbiyada siyaasadda, dibna u qaabeyn kara maamulka doorashada, waa inuu caddeeyaa in waxa uu wado yahay tanaasul shaqeyn kara — ama uu yahay qaab cusub oo lagu sii dheereynayo khilaafkii hore.