Muqdisho (Caasimada Online) – Markii ay dowladda federaalka Soomaaliya daah-furtay nidaamkeeda cusub ee fiisaha elektarooniga ah (e-visa) 1-dii Sebtembar, isbeddelkan wuxuu ahaa tallaabo weyn oo loo qaaday dhanka dowlad-wanaagga dhijitaalka ah.
Hase yeeshee, hirgelinta nidaamkani ma ahayn oo keliya casriyeyn farsamo, balse waxay ahayd xeelad siyaasadeed oo si xeeldheer loo maleegay. Arrintani waxay si toos ah u wiiqday awoodda Madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni, iyadoo isla markaana si fagaare ah u bahdishay kana xirtay il-dhaqaale oo udub-dhexaad u ahayd maamulkiisa.
Muddo sanado ah, Puntland waxay isku sawiri jirtay inay tahay hormuudka Soomaaliya ee dhanka xasilloonida iyo ismaamulka, iyadoo marar badan Muqdisho ku sifeysay mid aan wax-qabad lahayn. Diidmada Deni ee ku aaddan aqbalidda fiisaha elektarooniga ah ee dowladda dhexe waxay ujeedadeedu ahayd in lagu sii adkeeyo aragtidaas madaxbannaanida. Laakiin taa beddelkeeda, waxay ku reebtay muuqaal go’doon iyo is-difaac.
Muuqaallada qurbajoogta reer Puntland ee lagu qasbayo inay laba jeer lacag ku bixiyaan Garoonka Diyaaradaha Garoowe ayaa Puntland ka dhigay mid u muuqata maamul ka faa’iideysanaya dadkiisa, halkii ay ka difaaci lahayd madaxbannaanida. Dhanka kale, Muqdisho waxay heshay ammaan caalami ah oo ku saabsan daah-furnaanta, hufnaanta shaqo iyo la jaanqaadka heerarka caalamiga ah.
Saameynta dhaqaale ee ka dhalatay arrintan ayaa laga yaabaa inay noqoto tii ugu cusleyd. Lacagaha fiisaha ee laga ururin jiray garoomada diyaaradaha ee Garoowe iyo Boosaaso waxay muddo dheer ahaayeen ilo dakhli oo joogto ah oo Puntland ku tiirsanayd. Laakiin markii codsiyada laga dhigay online, lacag-bixintana loo wareejiyay Wasaaradda Maaliyadda ee dowladda dhexe, dakhligaas oo dhan waxaa gacanta ku dhigtay Muqdisho.
Fiisaha $60 ah ee Puntland ay sii qaadeyso uma muuqdo mowqif mabda’ ku dhisan, balse wuxuu u egyahay isku day quus ah oo lagu sii dheganaanayo dakhli lumay. Lacag kasta oo dheeraad ah waxay sii hurinaysaa carada dadweynaha, iyadoo xoojinaysa aragtida ah in maamulka uu ka hormarinayo danta dhaqaale tan muwaadiniinta.
Awoodda xeeladeysan ee Muqdisho
Dowladda federaalka ayaa si buuxda uga faa’iideysatay awoodaha dastuuriga ah iyo kuwa sharciyeed ee ay leedahay. Maamulka socdaalka wuxuu si toos ah u hoos yimaadaa Muqdisho, shirkadaha diyaaradaha ayaana ku qasban inay u hoggaansamaan sharciyada federaalka, maadaama hawada dalka aysan hoos imaan karin maamul-goboleed oo ay maamusho dowladda federaalka.
Tani waxay Deni gelisay xaalad adag: inuu u hoggaansamo nidaamka federaalka oo uu ka tanaasulo il-dhaqaale oo muhiim ah, ama inuu sii wado qaadista lacag laba-laab ah, taasoo sii kordhinaysa ciilka iyo carada shacabkiisa. Waa dabin siyaasadeed oo ka dhigaysa iska-caabbinta Puntland mid iskeed isu burburisa.
Inkastoo siyaasadda fiisaha elektarooniga ahi aysan si toos ah ugu jeedin Deni, saameynteedu way dhaaftay Puntland. Markii ay Muqdisho gacanta ku dhigtay maamulka socdaalka iyo dakhliga fiisaha, waxay meesha ka saartay nidaamkii la midka ahaa ee Somaliland, iyadoo wiiqday mid ka mid ah tiirarka awoodda ee ay labada deegaanba sheeganayeen. Hal tallaabo oo keliya ayay dowladda federaalku ku muujisay awooddeeda ay dib ugu soo ceshan karto gacan-ku-haynta maamullada ugu loollanka badan dalka.
Dowladda federaalka Soomaaliya oo inta badan ku guul-darreysan jirtay fidinta awooddeeda meelaha ka baxsan caasimadda, ayaa hirgelinta fiisaha elektarooniga ah ku guuleysatay inay casriyeyso hawl qaran oo asaasi ah, abuurto ilo dakhli oo cusub, isla markaana cadaadis siyaasadeed iyo dhaqaale saarto cid kasta oo hortaagan.
Cawaaqibka uu Deni wajahayo waa mid cad: wuxuu wajahayaa ceeb dadkiisa hortooda ah, luminta il dakhli oo muhiim ah, iyo ku khasbanaan difaaca siyaasad sharci-darro u muuqata oo dadka lagu dhibaateynayo. Somaliland-na waxay heshay fariin la mid ah: Muqdisho waxay awood u leedahay inay ka tallaabsato nidaamyada gobollada oo dib ula soo noqoto hawlihii madaxbannaanida ee markii hore loo arkayay kuwo aan la gaari karin.
Nidaamka fiisaha elektarooniga ah ee Soomaaliya waa wax ka weyn isbeddel farsamo. Waa xeelad siyaasadeed oo lagu adkeynayo awoodda dhexe ee dastuurka uu siinayo dowladda federaalka. Iyadoo xaqiijisay gacanta federaalka ee socdaalka iyo hawada sare, Muqdisho waxay wiiqday Puntland iyo Somaliland, waxayna Madaxweyne Deni ka dhigtay mid gees la geliyay oo aan meelna u dhaqaaqi karin.
Waxa ku bilowday casriyeyn dhijitaal ah ayaa noqotay isbeddel qaabeeyay isku-dheellitirka awoodda, iyadoo dowladda federaalku gaartay guul naadir ah—oo laga yaabo inay waarto—taasoo ay kaga adkaatay dhinacyadii la xafiiltamayay.