Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ka codsaday dowladda Ciraaq in ay gacan ka geysato dib-u-howlgelinta warshaddii sifeynta shidaalka ee Muqdisho oo ay dhistay dowladda Ciraaq bartamihii 1970-meeyadii, balse haatan burbursan oo shaqada ka baxay.
Codsigan ayaa lagu soo bandhigay shirkii dhawaan lagu qabtay magaalada Baghdad ee Jaamacadda Carabta, halkaasi oo Xasan Sheekh oo kulan doceed kula yeeshay madaxda Ciraaq, wuxuuna ku soo beegmay xilli Soomaaliya ay si xooggan u horumarinayso qorshaheeda ku aaddan tamarta iyo kheyraadka dabiiciga ah.
Warshaddan oo la dhisay sanadkii 1974, waxaa hirgelisay Shirkadda Mashruuca Shidaalka ee Dowladda Ciraaq (State Company for Oil Projects), waxaana sannadkii ay sifeyn kartay ilaa 500,000 tan oo shidaal ah.
Sida uu dhigayo heshiiskii hore ee labada dowladood, Ciraaq ayaa maalgelisay dhammaan kharashka dhismaha iyadoo adeegsaneysa lacag qalaad, halka Soomaaliya looga baahnaa in ay dib u bixiso 50% kharashkaas muddo saddex sano ah kadib marka warshaddu shaqo bilowdo — iyadoo dulsaarka lagu saleynayo heer astaan u ah iskaashi walaaltinimo.
“Dhab ahaantii waa arrin la yaab leh,” ayuu yiri dhaqaaleyahan caan ah oo reer Ciraaq ah, Dr. Nabil Al-Marsoumi, oo la hadlay Shafaq News. “Ciraaq waxay warshad sifeyn shidaal ku leedahay dal kale — weliba dad badan ma ogayn!” Mashruucan la iloobay muddo ku dhow nus qarni ayaa hadda dib usoo baxay, iyadoo Soomaaliya ay u hanqal taagayso inay sare u qaaddo madax-bannaanideeda dhanka tamarta iyo horumarka dhaqaale.
Soomaaliya oo xoogga saaraysa kheyraadkeeda tamarta
Soomaaliya waxay si firfircoon u horumarinaysaa barnaamijkeeda kheyraadka shidaalka iyo gaaska, iyadoo diiradda saaraysa sahaminta iyo ka faa’iidaysiga dhabta ah ee khayraadka dabiiciga ah ee dalka. Sanadihii u dambeeyay, dowladda Soomaaliya waxay saxiixday heshiisyo muhiim ah oo lala galay shirkado shisheeye si loo horumariyo sahminta shidaalka dalka.
Mid ka mid ah heshiisyadaas muhiimka ah waxaa lala galay Shirkadda Shidaalka Qaranka Turkiga (TPAO), taasoo hadda wada sahanno 3D seismic ah oo lagu sameynayo xeebaha Soomaaliya. Markabka cilmi-baarista ah ee Oruç Reis ayaa lagu wadaa in uu dhamaystiro sahanka dhulka badda dhamaadka sannadka 2025, taasoo la filayo inay horseedo qodis ceelal shidaal sanadka 2026.
Dowladda Turkiga ayaa dhawaan la sheegay in ay ka heshay Soomaaliya illaa 20 bilyan oo foosto oo shidaal cayriin ah (crude oil) — taasoo haddii la xaqiijiyo ay noqon karto guul taariikhi ah oo u horseedi karta isbedel ballaaran dhaqaalaha dalka.
Sidoo kale, Soomaaliya waxay heshiisyo la saxiixatay shirkadda Mareykanka ee Liberty Petroleum Corporation si ay uga sahmiso xeebaha dalka, gaar ahaan blocks-ka 131, 190, iyo 206. Heshiisyadani waxay caddeynayaan xiisaha sii kordhaya ee caalamka uu u qabo kheyraadka shidaalka ee Soomaaliya.
Fursadda istiraatiijiga ah ee dib-u-howlgelinta warshadda
Dib u hawlgelinta warshaddii sifeynta shidaalka ee Muqdisho waxay noqon kartaa tiir muhiim ah oo kaabaya istaraatiijiyadda cusub ee Soomaaliya ee dhanka tamarta. Haddii sahannada shidaalka ay horseedaan soo saar wax-soo-saar gudaha ah, helitaanka warshad sifeyn oo dalka ku taalla waxay yareyn doontaa baahida loo qabo shidaalka la keeno dibadda, hoos bayna u dhigi kartaa qiimaha tamarta, iyadoo sidoo kale abuuraysa shaqooyin badan oo gudaha ah.
Intaa waxaa dheer, warshaddan dib u howlgelinteedu waxay sare u qaadi doontaa sumcadda Soomaaliya marka ay la macaamileyso shirkadaha caalamiga ah ee shidaalka, maadaama ay muujinayso in dalka uu leeyahay qorshe fog oo ku saleysan kaabeyaasha tamarta.
Mashruucani wuxuu sidoo kale noqon karaa fursad lagu cusboonaysiinayo xiriirka taariikhiga ah ee ka dhaxeeyay Soomaaliya iyo Ciraaq — laba dowladood oo horey ugu midoobay iskaashi walaaltinimo iyo himilooyin horumarineed.
Maaddaama Soomaaliya ay isu diyaarineyso in ay ka mid noqoto dalalka ugu waaweyn ee Geeska Afrika ee tamarta ku tiirsan, dib u hawlgelinta warshaddii Ciraaq dhistay waxay noqon doontaa mid aan oo keliya taariikhda dib u xasuusisa, balse sidoo kale fure u noqon karta kobac dhaqaale oo waara iyo istaraatiijiyad tamareed oo lagu faani karo.