Qaahira (Caasimada Online) — Madaxweynaha Masar, Abdel Fattah El-Sisi, ayaa Axaddii ku eedeeyay Ethiopia inay dhibaato u geysanayso dalalka webiga Nilke iyadoo ka shaqeysiinaysa biyo-xireenka weyn ee Webiga Niilka Buluugga ah.
Sisi ayaa falalka Itoobiya ku tilmaamay “ficillo taxadar la’aan ah” kuna boorriyay beesha caalamka inay ka hortagto.
Khudbad uu duubay oo uu u jeediyay Toddobaadkii 8-aad ee Biyaha Qaahira, ayuu El-Sisi ku sheegay in Masar ay qaadi doonto “tallaabo kasta oo lagama maarmaan ah” si ay u ilaaliso danaha iyo sugnaanshaheeda biyaha.
Hadalladiisu waxay muujinayaan inay sii xoogeystay luuqadda adag ee la isku adeegsanayo ee ku aaddan khilaafka muddada dheer soo jiitamayay ee biyo-xireenka Niilka ee u dhexeeya Masar iyo Ethiopia, kaasoo marar badan hakad galay inkastoo ay jireen dadaallo dhex-dhexaadin caalami ah.
El-Sisi wuxuu sheegay in Ethiopia ay dhibaato geysatay iyadoo “sii daysay biyo aan joogto ahayn oo aan ogeysiis hore iyo isku-dubbarid midna lahayn.” Wuxuu ku adkeystay in dadaalladii diblomaasiyadeed ee sannadaha socday aan loo qaadan inay yihiin daciifnimo.
Madaxweynuhu wuxuu sheegay in habkaasi uu ahaa “mid muujinaya awood, biseyl, iyo aaminaad lagu qabo wada-hadal iyo iskaashi si loo ilaaliyo danaha dhammaan dalalka Dooxada Niilka iyadoo aan midna halis la gelinayn.”
Xiisaddan ugu dambeysay ayaa timid kaddib markii la soo geba-gebeeyay wejigii ugu dambeeyay ee buuxinta keydka biyaha ee Biyo-xireenka Weyn ee Horumarka Ethiopia (GERD) horaantii sanadkan, tallaabadaas oo ay Masar iyo Sudan si isdaba-joog ah u cambaareeyeen, kuna tilmaameen xadgudub ka dhan ah mabaadi’da caalamiga ah.
Toban sano oo is-mari-waa ah
Khilaafkan wuxuu salka ku hayaa biyo-xireenka korontada laga dhaliyo ee ku kacay $4.6 bilyan, oo ah kan ugu weyn Afrika, kuna yaalla Webiga Niilka Buluugga ah ee Ethiopia, meel u dhow xudduudda Sudan. Dhismihiisa waxaa la bilaabay sanadkii 2011. Ethiopia waxay sheegtay in mashruucani uu muhiim u yahay horumarkeeda dhaqaale, uuna koronto siin doono malaayiin muwaadiniinteeda ah.
Masar, oo in ka badan 98 boqolkiiba biyaha ay isticmaasho ka hesha Webiga Niilka, ayaa ka cabsi qabta in biyo-xireenku uu si weyn u yareeyo biyaha ay hesho. Sudan, oo labada dal u dhaxaysa, waxay walaac ka muujisay badqabka hawlgalka biyo-xireenka iyo qulqulka biyaha ee soo gaara.
Wada-hadallo socday in ka badan toban sano, oo uu dhex-dhexaadinayay Midowga Afrika (AU), ayna goob-joog ka ahaayeen Mareykanka iyo Midowga Yurub, ayaa ku guuldarreystay inay soo saaraan heshiis dhammaystiran.
Qodobada ugu waaweyn ee la isku hayo waxaa ka mid ah sharciyada lagu maareynayo biyo-xireenka xilliyada abaaraha daba-dheeraada iyo in la sameeyo hab sharci ah oo lagu xalliyo khilaafaadka. Wareeggii ugu dambeeyay ee wada-hadallada ayaa burburay dabayaaqadii sanadkii 2023.
El-Sisi ayaa Axaddii carrabka ku adkeeyay in Masar ay martay “waddo diblomaasiyadeed oo caddaalad iyo xikmad ku dhisan,” isla markaana ay soo jeedisay xalal farsamo oo dhowr ah.
Wuxuu ku andacooday in soo-jeedimahaasi ay la kulmeen “madax-adayg aan lagu macnayn karin waxaan ahayn rabitaan siyaasadeed oo maqan iyo damac ah in la abuuro xaqiiqo dhinac qura ah oo ay wadaan dano siyaasadeed oo ciriiri ah.”
Deganaanshaha gobolka oo halis ku jira
El-Sisi wuxuu arrinta biyo-xireenka Niilka ee Masar iyo Ethiopia ku tilmaamay mid jiritaan ama baaba’ u ah in ka badan 100-ka milyan ee qof ee dalkiisa ku nool.
Wuxuu iftiimiyay in Masar ay ka mid tahay dalalka ugu biyo-yarida badan adduunka, iyadoo qofkiiba ay soo gaarto qiyaastii 500 oo mitir kuyuubik oo biyo ah, taasoo ah kala bar xadka faqriga biyaha ee caalamiga ah ee ay dejiyeen Qaramada Midoobay (UN).
Wuxuu diiday waxa uu ugu yeeray “sheegashooyinka beenta ah ee Ethiopia ee ah inay si gaar ah u leedahay madaxbannaanida Webiga Niilka,” isagoo sheegay in webigu uu yahay hanti ay wadaagaan dhammaan dalalka uu maro, oo aan la iska keliyeysan karin. Khudbaddiisu waxay si toos ah ugu baaqday faragelin caalami ah si wax looga qabto is-mari-waaga jira.
“Tallaabooyinkan taxadar la’aanta ah ee ay qaadeen maamulka Ethiopia waa in ay ka hortimaaddaa beesha caalamka guud ahaan, iyo gaar ahaan qaaradda Afrika,” ayuu yiri El-Sisi.
Falanqeeyayaashu waxay ka digeen in guuldarrada diblomaasiyaddu ay horseedi karto degganaansho la’aan weyn oo ka dhacda gobol markii horeba aan xasilloonayn.