Addis Ababa (Caasimada Online) – Itoobiya ayaa si adag u beenisay eedeymo uga yimid Sudan oo sheegayay in Addis Ababa ay door ku lahayd weerarro diyaarado drone ah oo lagu soo qaaday, iyadoo ku tilmaantay eedeymahaas “kuwo aan sal lahayn”, isla markaana ku eedeysay ciidamada Sudan inay taageero siinayaan dagaalyahanno Tigray ah oo ka howlgala meel u dhow xadka galbeed ee Itoobiya.
Wasaaradda arrimaha dibadda Itoobiya ayaa war-saxaafadeed ay soo saartay ku sheegtay in eedeymaha Sudan ay qeyb ka yihiin olole siyaasadeed oo ka dhan ah amniga iyo madaxbannaanida Itoobiya.
“Itoobiya waxay diideysaa eedeymihii ugu dambeeyay ee aan salka lahayn ee lagu soo jeediyay intii lagu jiray shirkii jaraa’id ee ay si wadajir ah u qabteen Ciidamada Qalabka Sida ee Sudan, wasiirka arrimaha dibadda iyo afhayeenka militariga,” ayay wasaaraddu ku tiri bayaan ku taariikheysnaa 5-ta May.
Hadalkan ayaa muujinaya xiisad diblomaasiyadeed oo sii xoogeysaneysa oo ka dhex taagan labada dal ee deriska ah, kuwaas oo xiriirkoodu horey ugu xumaaday muranno xuduudeed, dagaalka gudaha Sudan iyo walaaca Itoobiya ka qabto kooxaha hubeysan ee ka howlgala agagaarka xuduudaheeda.
Saraakiisha Sudan ayaa ku eedeeyay Itoobiya inay ogolaatay in dhulkeeda loo adeegsado weerarro lagu qaaday gudaha Sudan, gaar ahaan weerarro la sheegay inay fuliyeen diyaarado drone ah.
Addis Ababa ayaa eedeymahaas ku gacan seyrtay, waxayna sheegtay inay muddo ka gaabsatay inay arrintan si furan uga hadasho, sababo la xiriira xiriirka taariikhiga ah ee ka dhexeeya labada shacab.
“Shucuubta Itoobiya iyo Sudan waxay wadaagaan xiriir saaxiibtinimo oo taariikhi ah oo soo jireen ah,” ayay tiri wasaaradda arrimaha dibadda Itoobiya.
Wasaaradda ayaa sheegtay in dowladda Itoobiya ay “muujisay dulqaad” ayna ka gaabsatay inay shaaciso waxa ay ku tilmaantay “xadgudubyo culus oo ka dhan ah madaxbannaanida dhuleed iyo amniga qaranka Itoobiya” oo ay geysanayaan qaar ka mid ah dhinacyada ku dagaallamaya Sudan.
Eedeymo la xiriira TPLF
War-saxaafadeedka Itoobiya ayaa eedeynta dib ugu celiyay dhinaca Sudan, iyadoo Addis Ababa ay sheegtay in dagaalyahanno xiriir la leh Jabhadda Xoreynta Shacabka Tigray ee TPLF ay ku lug yeesheen dagaalka Sudan.
“Xadgudubyadan waxaa ka mid ah adeegsiga ballaaran ee calooshood-u-shaqeystayaal TPLF ah oo ku jira dagaalka,” ayay tiri wasaaraddu.
Itoobiya ayaa sidoo kale ku eedeysay Ciidamada Qalabka Sida ee Sudan inay hub iyo dhaqaale siiyeen dagaalyahannadaas.
“Ciidamada Qalabka Sida ee Sudan waxay sidoo kale siiyeen hub iyo taageero dhaqaale calooshood-u-shaqeystayaashan, taas oo u fududeysay inay weerarro ka geystaan xadka galbeed ee Itoobiya,” ayaa lagu yiri bayaanka.
Wasaaradda ayaa sheegtay in dhaq-dhaqaaqyada dagaalyahannada TPLF ee Sudan ay yihiin “arrin si cad loo ogyahay”, waxayna ku doodday in ay jiraan “caddeymo ballaaran oo lagu kalsoonaan karo” oo muujinaya in Sudan ay noqotay xarun ay ka dhaqaaqaan kooxo ka soo horjeeda Itoobiya.
Waxay intaas ku dartay in eedeymaha ugu dambeeyay ee Sudan aysan ahayn dhacdo gooni ah, balse ay qeyb ka yihiin qorshe ballaaran oo ay gadaal ka riixayaan dano shisheeye.
“Waxaa cad in ficilladan cadaawadeed, iyo sidoo kale eedeymihii dhowaan iyo kuwii hore ee ay soo jeediyeen saraakiisha Ciidamada Qalabka Sida ee Sudan, lagu fulinayo rabitaanka maalgaliyeyaal dibadeed oo doonaya inay horumariyaan ajendahooda xun,” ayay tiri wasaaradda.
Itoobiya ma aysan soo bandhigin faahfaahin dheeraad ah iyo caddeymo taageeraya eedeymaheeda.
TPLF ayaa dagaal labo sano socday la gashay dowladda federaalka Itoobiya intii u dhexeysay 2020 iyo 2022, dagaalkaas oo sababay dhimasho badan, barakac ballaaran iyo burbur xooggan, ka hor inta aan labada dhinac heshiis nabadeed ku gaarin magaalada Pretoria.
Inkasta oo heshiiskaas uu soo afjaray dagaalkii weynaa ee waqooyiga Itoobiya, haddana weli waxaa jira xasaasiyad siyaasadeed iyo mid amni oo ka dhex taagan TPLF, dowladda federaalka Itoobiya iyo maamullada deriska la ah gobolka Tigray. Addis Ababa ayaa si gaar ah uga walaacsan dhaqdhaqaaq kasta oo hubeysan oo ka dhaca meel u dhow xuduudaheeda.
Saameynta dagaalka Sudan
Dagaalka Sudan ayaa qarxay bishii April 2023, kadib toddobaadyo xiisad ah oo u dhexeysay taliyaha ciidamada Sudan, Abdel Fattah al-Burhan, iyo hoggaamiyaha ciidamada gurmadka degdegga ah ee RSF, Mohamed Hamdan Dagalo oo loo yaqaan Hemedti.
Dagaalka ayaa si degdeg ah uga fiday Khartoum, wuxuuna gaaray Darfur, Kordofan, Al Jazirah iyo gobollo kale, iyadoo ay ku lug yeesheen maleeshiyaad maxalli ah, dagaalyahanno shisheeye iyo dano goboleed.
Colaadda ayaa dishay tobanaan kun oo qof, waxay barakicisay malaayiin kale, waxayna qaybo ka mid ah Sudan gelisay xaalad macluul iyo burbur bani’aadantinimo oo aad u daran. Dagaalka ayaa sidoo kale walaac weyn ku abuuray dalalka deriska la ah Sudan, oo ay ku jiraan Itoobiya, Masar, Chad, South Sudan iyo Eritrea.
Itoobiya iyo Sudan waxay wadaagaan xuduud dheer oo sahlan in laga gudbo. Labada dal ayaa sidoo kale sanadihii la soo dhaafay isku hayay dhulka bacrinka ah ee al-Fashaga, halkaas oo muddo dheer ay isku qabsadeen beeraley Sudanese ah iyo kuwa Itoobiyaan ah.
Muranka cusub ayaa kusoo aadaya xilli Geeska Afrika uu wajahayo colaado is dul-saaran, barakac, loollan diblomaasiyadeed iyo isbaheysiyo isdiidan.
Sudan ayaa dhowr jeer ku eedeysay dalal dibadda ah inay taageerayaan dhinacyo ku lug leh dagaalka. Dowladaha gobolka qaarkood ayaa beeniyay inay qeyb ka yihiin colaadda, halka dadaallada diblomaasiyadeed ee lagu doonayay xabbad-joojin ay marar badan fashilmeen.
Baaq xabbad-joojin
Inkasta oo hadalka Itoobiya uu ahaa mid adag, haddana Addis Ababa waxay sheegtay inay weli garab taagan tahay shacabka Sudan, isla markaana ay taageereyso xal siyaasadeed oo lagu soo afjaro dagaalka.
“Itoobiya waxay sii wadi doontaa inay garab istaagto shacabka Sudan, ayna adkeyso xiriirka saaxiibtinimo ee kala dhexeeya xilligan adag,” ayay tiri wasaaradda arrimaha dibadda.
Wasaaradda ayaa sheegtay in “aan xal militari laga gaari karin” colaadda Sudan, waxayna ku baaqday in dhinacyada dagaallamaya ay galaan wada-hadal.
Itoobiya ayaa dalbatay “xabbad-joojin bani’aadannimo oo degdeg ah”, taas oo ay xigto “xabbad-joojin waarta iyo hannaan wada-hadal oo madax-bannaan, loo dhan yahay, hufan, islamarkaana ay hoggaaminayaan rayidka.”
Wasaaraddu waxay sheegtay in hannaankaas uu muhiim u yahay “dhisidda nabad waarta iyo soo celinta xukun rayid ah.”
Is-weydaarsiga eedeymahan ayaa muujinaya sida dagaalka Sudan uu u sii saameynayo xiriirka dalalka Geeska Afrika, iyadoo dowladaha gobolka ay ka cabsi qabaan in colaadda Sudan ay sii huriso amni-darro xuduudeed, dhaqdhaqaaqyo hubeysan iyo loollan siyaasadeed oo gobolka oo dhan saameeya.