Muqdisho (Caasimada Online) – Mucaaradka Soomaaliya ayaa 15-ka May ka dhigay xilli kama dambeys ah oo siyaasadeed oo ay ku cadaadinayaan Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, iyaga oo si cad u diiday hannaanka doorasho ee uu wado, wax-ka-beddelladii ugu dambeeyay ee dastuurka, iyo sii joogitaankiisa xafiiska wixii ka dambeeya maalintaas.
Hase yeeshee, qoraalka ay soo saareen 2-dii May, siyaasiyiinta mucaaradka ah ayaa sidoo kale furay su’aal kale oo hadda udub-dhexaad u noqotay xiisadda siyaasadeed ee dalka: Maxay dhab ahaantii mucaaradku doonayaan, maxaase keenay in afar sano kadib weli aysan hayn wax qorshe doorasho oo beddel ah?
Su’aashan ayaa muhiim u ah marxaladda hadda taagan, maadaama muranka siyaasadeed ee Soomaaliya uusan kaliya ku koobneyn in Madaxweyne Xasan Sheekh uu sii haysan karo sharciyad siyaasadeed wixii ka dambeeya 15-ka May. Waxa kale oo uu imtixaan u yahay awoodda mucaaradka ee ah inay ka gudbaan diidmo siyaasadeed oo keliya, una gudbaan qorshe cad oo lagu maareyn karo marxaladda xigta.
War-saxaafadeed ay 2-dii May soo saareen siyaasiyiin mucaarad ah oo ku mideysan Golaha Mustaqbalka ayaa lagu sheegay in muddo-xileedka dastuuriga ah ee Madaxweyne Xasan Sheekh uu ku eg yahay 15-ka May 2026.
Mucaaradka ayaa sheegay in wixii ka dambeeya maalintaas aysan u aqoonsan doonin Xasan Sheekh madaxweyne sharci ah, balse ay u arki doonaan “muwaadin caadi ah oo la mid ah shacabka kale”.
Waxay sidoo kale ku dhawaaqeen inay hoggaamin doonaan “iska caabin nabadeed, abaabul dadweyne iyo wadatashi qaran”, si looga hortago firaaq dastuuri ah, loona helo dowlad ay sheegeen inay leedahay sharciyad lagu wada qanacsan yahay.
Laakiin isla qoraalkaas ayaa lagu sheegay in mucaaradku “muddo toddobaad gudihiis ah” shacabka Soomaaliyeed la wadaagi doonaan hannaan doorasho oo buuxinaya shuruudaha ay wataan. Qodobkaas ayaa laga yaabaa inuu noqdo mid la mid ah, ama ka miisaan culus, xilliga kama dambeyska ah ee 15-ka May.
Qorshaha maqan
Mucaaradka ayaa si cad u taxay waxyaabaha ay diidan yihiin. Waxay diidan yihiin waxa ay ugu yeereen “doorasho magacaabis ah”. Waxay diidan yihiin doorasho kasta oo ay sheegeen in natiijadeeda ay Villa Somalia maamuli karto. Waxay sidoo kale diidan yihiin wax-ka-beddelladii ugu dambeeyay ee dastuurka, iyaga oo ku doodaya in kaliya dastuurkii ku-meel-gaarka ahaa ee 2012 uu leeyahay sharciyad.
Waxay intaas ku dareen in loo baahan yahay doorashooyin lagu kalsoonaan karo oo ka dhaca Koonfur Galbeed, HirShabelle iyo Galmudug, iyaga oo sheegay in maamulladaas ay muddo-dhaaf ku joogaan xafiisyada.
Si kastaba, bayaanka mucaaradka weli ma caddeynin hannaanka ay doonayaan in lagu beddelo midka ay diidan yihiin.
Ma sheegin cidda qabaneysa doorashada federaalka ee xigta, kaalinta ay yeelanayaan dowlad-goboleedyada, iyo in Soomaaliya dib ugu laabaneyso doorasho dadban, qaadaneyso hannaan isku-dhaf ah, ama dib loogu dhigayo doorasho qof iyo cod ah oo lagu saleeyo heshiis siyaasadeed oo ballaaran.
Axmed Cabdi, oo ah falanqeeye siyaasadeed oo fadhigiisu yahay Muqdisho, ayaa sheegay in mucaaradku ku guuleysteen inay cadaadis siyaasadeed ka abuuraan 15-ka May, balse aysan weli ka jawaabin su’aasha ugu adag.
“Mucaaradku aad bay u caddeeyeen waxa ay diidan yihiin, balse si la mid ah uma caddeyn waxa ay beddel ahaan u dhisayaan,” ayuu yiri Axmed. “Xilli kama dambeys ah wuxuu abuuri karaa cadaadis, laakiin ma noqon karo xal siyaasadeed haddii aan lagu xirin hannaan kala-guur iyo doorasho oo shaqeyn kara.”
Firaaqaas ayaa ah meelaha ugu nugul ee mucaaradku ka wajahayo doodda siyaasadeed. Waxay si xooggan u sheegeen waxa aysan Soomaaliya sameyn karin, balse weli si buuxda uma aysan qeexin waxa ay tahay in dalku sameeyo.
Mucaaradka waxay qabaan tabashooyin dhab ah. Soomaaliya marar badan ayay ku fashilantay inay qabato doorashooyin waqtigooda ku dhaca oo lagu wada qanacsan yahay. Nidaamka federaalka weli waa mid lagu muransan yahay, halka madaxtooyada, baarlamaanka iyo dowlad-goboleedyaduba ay marar kala duwan ka faa’iideysteen madmadow sharci si ay u ballaariyaan saameyntooda siyaasadeed.
Laakiin xilli kama dambeys ah keligiis ma noqon karo qorshe kala-guur, sida diidmo siyaasadeed oo keliya aysan u noqon karin hannaan doorasho.
Is-barbardhigga doorashooyinka
Mucaaradka Soomaaliya ayaa wajahaya isdiiddo siyaasadeed oo adag.
Waxay diidan yihiin dadaalka Madaxweyne Xasan Sheekh ee ku wajahan doorashooyin toos ah, iyaga oo ku doodaya in hannaankaas uusan ku dhisneyn heshiis siyaasadeed oo ballaaran, isla markaana uu Villa Somalia siinayo awood xad-dhaaf ah.
Hase yeeshee, hannaankii doorashada dadban ee la adeegsaday 2016 iyo 2022 isna wuxuu lahaa cilado waaweyn. Wuxuu awood badan siiyay madaxweynayaasha dowlad-goboleedyada, odayaasha dhaqanka, dallaaliinta siyaasadda iyo musharrixiinta lacagta badan ku leh tartanka, kuwaas oo saameyn weyn ku lahaa cidda baarlamaanka gasha iyo cidda ugu dambeyn doorata madaxweynaha.
Mucaaradka waxay caddeeyeen in aysan sidoo kale marna aqbali doonin hanaankaas awoodda doorashada jeebka u geliyey madax goboleedyada.
Taasi waxay mucaaradka gelisay xaalad siyaasadeed oo ciriiri ah. Haddii ay diidaan hannaanka doorasho toos ah ee Villa Somalia wado, isla markaana aysan doonayn inay difaacaan nidaamkii dadbanaa ee horey loo dhaliilay, waxaa hadda laga sugayaa inay soo bandhigaan qorshe ka cad shuruudo iyo diidmo guud.
Yuusuf Mataan, oo ah cilmi-baare ka faallooda arrimaha Geeska Afrika, ayaa sheegay in caqabadda ugu weyn ee mucaaradku tahay inay iska ilaaliyaan inay noqdaan koox kaliya wax hor istaagta.
“Soomaaliya uma baahna koox kale oo awood u leh inay hanaan siyaasadeed joojiso,” ayuu yiri Yuusuf. “Waxay u baahan tahay garab siyaasadeed oo sharxi kara sida doorasho u dhici karto, cidda maamuleysa, iyo sababta dhinaca laga guuleysto uu u aqbali karo natiijada.”
Afar sano kadib waxaa weli la sugayaa waxa ay rabaan mucaaradka iyo nooca doorasho ee ay doonayaan.