Muqdisho (Caasimada Online) – Tan iyo burburkii dowladnimada Soomaaliya ilaa xilligan la joogo, waxaa aad u naxdin leh nabaadguurka ku dhacay dhulkii Soomaaliya ugu dhirta badnaa, gaar ahaan dhulka xuduudka ee Jubbooyinka, iyo duurjoogtii oo gebi ahaanba ugaarsi lagu laayay.
Siddeetameeyadii ayay ahayd markii ganacsato isku hallaynayay Jaalle Maxamed Siyaad Barre ay bilaabeen inay ugaarsadaan maroodiga, si ay uga helaan foolkiisa, uguna iib geeyaan dalalka dibadda. Sida ku cad dukumeenti laga helay guriga mid ka mid ah xaasaskii Jaalle Siyaad burburkii kadib, foolka maroodiga waxaa ka iibsan jirtay shirkad Jabaan ah, taas oo si toos ah u qaadan jirtay foolka maroodiga iyo qolofka dusha uga dahaaran xayawaanka loo yaqaan diinka.
Xilligaas ayuu soo bilowday dabargoynta lagu hayo duurjoogta Soomaaliyeed, hase ahaatee xaaladdu waxay ka dartay oo dibi dhal noqotay wixii ka dambeeyay dagaalladii sokeeye ee dalka ka dhacay. Waxaa markaas soo if baxay ganacsato ay waddaniyaddu ku yar tahay, kuwaas oo shaqo ka bilaabay dhoofinta dhuxusha. Ganacsatadaas ayaa heshiisyo ganacsi oo dhuxul ah la galay iibsadayaal Carbeed, waxayna bilaabeen inay dhuxusha si xad dhaaf ah uga raraan dekedaha dalka.
Sahan ballaaran iyo tirakoob sugan oo dhawaan la sameeyay ayaa lagu ogaaday in dekedda Kismaayo ay tahay xuddunta dhoofinta dhuxusha ugu badan, isla markaana ay tahay dekedda keliya ee xilligan laga dhoofiyo. Dhuxusha laga dhoofiyo dekeddaas waxaa badankeeda laga keenaa gobollada Jubbooyinka, Bay, Bakool, Shabeellaha Dhexe iyo Hiiraan, iyadoo goynta geedahana loo adeegsado mishiinno casri ah oo si fudud u jaraya dhirta.
Duurjoogta Soomaaliya qaar badan oo ka mid ah ayaa qarka u saaran inay dabar go’aan, sida maroodigii iyo wiyishii dalkeenna oo maanta aan midkoodna laga helin gudaha Soomaaliya.
Haramcadka iyo shabeelka ayaa loo ugaarsadaa si iyagoo nool loogu iib geeyo dalalka Carabta, ama looga helo maqaarkooda quruxda badan. Libaaxa ayaa loo dilaa duftiisa iyo maqaarkiisa. Jeerta wabiga waxaa loo dilaa ilkaheeda, hilibkeeda, subaggeeda iyo haraggeeda. Sagaarada ayaa loo dilaa in hilibkeeda lagu daweeyo carruurta xiiqdheerta qabta, sida ay rumeysan yihiin dad badan oo Soomaaliyeed. Diirdiirka, deerada iyo cawsha ayaa iyaguna loo ugaarsadaa si loo cuno hilibkooda, iyadoo mararka qaarna la dhoofiyo.
Bakaylaha ayaa noqday xayawaan si joogto ah loo keeno qaar ka mid ah suuqyada Muqdisho, si hilibkiisa loo cuno. Sidoo kale, lo’gisida ayaa hilibkeeda si rasmi ah looga helaa maqaayadaha ku yaal tuulooyin ka tirsan gobollada Jubbada Hoose iyo Jubbada Dhexe, sida Husungu, Kudhaa, Xaliimo Caddey iyo deegaanno kale.
Goroyada yaryar, galeyrka iyo qaandhawga ayaa si joogto ah loogu dhoofiyaa dalalka Khaliijka. Dabadeed, amiirrada, sheekhyada iyo maalqabeennada Carbeed ayaa ku raaxeysta duullimaadkooda quruxda badan iyo qaabka tababaran ee ay shimbirahaas isu ugaarsadaan.
Qaar ka tirsan duurjoogta ayaa kasoo qaxay deegaannadii ay ku noolaayeen kadib markii la jaray dhirtii gabbaadka u ahayd. Deegaannadaas waxaa ku batay dhaqdhaqaaqa gaadiidka iyo dadka, taas oo cabsi weyn gelisay duurjoogta, sababtayna inay si baqdin leh ugu soo qulqulaan magaalooyinka.
Xayawaankaas waxaa ka mid ah mukulaal-shabeelka, manso-lugaaleyda, daanyeerka, guduudanaha iyo waraabaha. Warbaahinta ayaad hore uga maqasheen in waraabaha lagu toogtay xaafado ka tirsan magaalada Muqdisho.
Sidoo kale, qaar ka mid ah ganacsatada Soomaaliyeed ayaa wada dhoofinta noocyo ka tirsan duurjoogta, sida haramcadka, libaaxa, geriga, gorayada iyo qaar ka mid ah shimbiraha quruxda badan.
Xoolaha dheddigga ah ayaa iyana ka mid ah waxyaabaha sida sharci darrada ah looga dhoofiyo dalka. In kastoo maamullada qaar ee ka jira meelo ka tirsan dalka ay arrintaas sharciyo kasoo saareen, haddana waxaad mooddaa in weli kheyraadka dabiiciga ah laga dhoofiyo deegaannada uu jiritaanka maamulkoodu muranka ka taagan yahay.
Waxaa jira sharci caalami ah oo ay isla oggolaadeen dalalka ku jira Qaramada Midoobay sanadkii 1975-kii, kaas oo mamnuucaya ka ganacsiga xayawaanka iyo dhirta. Hase yeeshee, sharcigaasi wuxuu oggol yahay in oggolaanshaha ka ganacsigooda ay bixin karto dowlad sharci ah.
Xilligii xukuumaddii ugu dambeysay ee Maxamed Siyaad Barre waxaa jiray sharciyo kala duwan, sida digreeto lambarkeedu ahaa 27, oo soo baxday 27-kii Oktoobar 1969-kii, taas oo gebi ahaanba mamnuucaysay dhoofinta dhuxusha. Waxaa sidoo kale jiray sharcigii xannaanada xoolaha ee lambarkiisu ahaa 20, oo soo baxay 27-kii Juun 1967-kii, kaas oo xaaraan ka dhigayay dhoofinta dheddigga geela, ariga, fardaha iyo dameeraha.
Ali Muhiyaddiin
[email protected]