Muqdisho (Caasimada Online) – Turkiga ayaa la rumeysan yahay inuu tan iyo 2022-kii tobannaan duqeymood ka fuliyay gudaha Soomaaliya, inkasta oo dowladaha Soomaaliya iyo Turkiga ay si joogto ah uga gaabsadaan inay faahfaahin ka bixiyaan kaalinta Ankara ee hawlgallada militari ee dalka.
Caleb Weiss, oo ah tifaftiraha wargeyska Long War Journal, ayaa sheegay inuu ururiyay xog muujineysa in Turkiga lala xiriirin karo ugu yaraan 30 duqeyn oo ka dhacday Soomaaliya tan iyo 2022-kii. Hase yeeshee, wuxuu tilmaamay in tirada dhabta ahi ay intaas aad uga badan karto, sababo la xiriira qarsoodiga ku gadaaman hawlgallada.
Arrintan ayaa markale soo ifbaxday horraantii bishan kadib markii Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya ay markii hore xaqiijisay in diyaaradaha dagaalka ee F-16-ka Turkiga ay duqeymo ka fuliyeen koonfurta Soomaaliya, balse markii dambe qoraalka laga saaray magaca Turkiga.
Dabayaaqadii June, war-saxaafadeed kasoo baxay Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya, ayaa lagu sheegay in 35 xubnood oo ka tirsan Al-Shabaab lagu dilay hawlgallo ka dhacay gobolka Shabeellaha Hoose.
Wasaaradda waxay hawlgalladaas ku sheegtay kuwo ay ciidamada Soomaaliya ka taageereen “saaxiibbo caalami ah”. Hase yeeshee nuqulkii hore ee war-saxaafadeedka ayaa si cad loogu xusay in Turkigu ka qeyb qaatay hawlgallada.
Qaar ka mid ah warbaahinta Soomaalida iyo kuwa caalamiga ah ayaa sidoo kale daabacay warar ay ku xuseen in diyaaradaha F-16-ka Turkiga ay duqeymaha fuliyeen, ka hor inta aan magaca Turkiga laga saarin qoraalka rasmiga ah.
Weiss ayaa sheegay in dhacdadani ay qeyb ka tahay hab ay Soomaaliya iyo Turkigu u yareeyaan ama uga gaabsadaan faahfaahinta kaalinta tooska ah ee ciidamada Turkiga ku leeyihiin hawlgallada gudaha Soomaaliya.
Arrintan ayaa ka duwan sida furan ee ay labada dowladood uga hadlaan howlaha kale ee Turkiga, sida tababarka ciidamada Soomaaliyeed ee saldhigga TURKSOM ee magaalada Muqdisho.
Duqeymihii dagaalka Al-Shabaab
Sida uu sheegay Caleb Weiss, duqeymaha ugu badan ee lala xiriiriyay Turkiga waxay dhaceen xilligii uu socday wajigii ugu xooganaa ee dagaalkii ay dowladda Soomaaliya iyo maleeshiyooyinka deegaanka ku qaadeen Al-Shabaab, gaar ahaan gobollada dhexe, sannadkii 2022-kii.
Mas’uuliyiin Soomaaliyeed iyo warbaahinta gudaha ayaa xilligaas sheegay in diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Bayraktar TB2 ee Turkiga si weyn loogu adeegsaday taageerada cirka ee ciidamada dowladda iyo kuwa deegaanka.
Wararka qaar ayaa sheegayay in diyaaradaha Turkigu ay duqeynayeen fariisimaha Al-Shabaab, gaadiidka dagaalka iyo goobaha ay ku sugnaayeen madaxda kooxda, si loo taageero ciidamada dhulka ku jiray.
Hase yeeshee, qaar ka mid ah duqeymahaas ayaa lagu eedeeyay inay sababeen dhimashada dad rayid ah.
Hay’adda Amnesty International ayaa sannadkii 2024 sheegtay in ugu yaraan 23 qof oo rayid ah lagu dilay duqeyn ka dhacday gobolka Shabeellaha Hoose, taas oo lagu eedeeyay diyaarad nooca aan duuliyaha lahayn ee Turkiga.
Weiss ayaa sheegay in diyaaradahaas aysan ahayn oo keliya diyaarado Turkigu leeyahay oo ay duulinayeen Soomaali, balse ay ciidamada Turkiga si toos ah uga hawlgelinayeen xarumo ku dhex yaalla garoonka diyaaradaha Muqdisho.
Wuxuu sheegay in xogtan ay u xaqiijiyeen saraakiil Soomaali iyo reer Galbeed ah oo ka tirsan hay’adaha sirdoonka, isla markaana warbixinno kale oo hore ay sidoo kale tilmaameen in ciidamada Turkigu ay si toos ah u maamulaan diyaaradaha.
Turkiga ayaan weligiis si rasmi ah u xaqiijin inuu duqeyn ka fuliyay Soomaaliya, inkasta oo kaalintiisa cirka lagu tilmaamo sir furan oo ay ogyihiin mas’uuliyiinta iyo dadka sida dhow ula socda dagaalka Al-Shabaab.
Sidee loo ogaadaa duqeymaha Turkiga?
Weiss ayaa sheegay inay aad u adag tahay in si rasmi ah loo ogaado tirada duqeymaha Turkiga ka fuliyay Soomaaliya, maadaama labada dowladood aysan si joogto ah u shaacin xogta hawlgallada.
Wuxuu tilmaamay inay jiraan laba hab oo lagu aqoonsan karo duqeymaha lala xiriirinayo Ankara.
Habka koowaad ayaa ah marka mas’uuliyiinta Soomaaliya ama war-saxaafadeedyada dowladda ay si toos ah u sheegaan in Turkigu fuliyay duqeyn, kaddibna mararka qaar qoraalka laga beddelo ama magaca Turkiga laga saaro.
Habka labaad ayaa ah in la baaro hawlgallada ay dowladda Soomaaliya ku sheegto inay ka taageereen “saaxiibbo caalami ah”, iyadoo lala barbar dhigayo war-saxaafadeedyada taliska ciidamada Mareykanka ee Afrika ee AFRICOM.
Inkasta oo AFRICOM uu sannadihii dambe yareeyay faahfaahinta uu ka bixiyo duqeymaha Soomaaliya, haddana wuxuu weli shaaciyaa inta badan weerarrada uu fuliyo.
Haddii dowladda Soomaaliya ay sheegto hawlgal ay ku taageereen saaxiibbo caalami ah, balse AFRICOM uusan xaqiijin wax duqeyn ah oo ka dhacday goobtaas iyo waqtigaas, waxaa suuragal ah in saaxiibka la tilmaamayo uu yahay Turkiga.
Si kastaba, Weiss ayaa qiray in habkan uusan mar walba keeneyn natiijo cad, sababtoo ah Mareykanka laftiisa ayaan mararka qaar shaacin dhammaan duqeymaha uu fuliyo.
Wuxuu sheegay inuu habkan taxaddarka leh ku gaaray qiyaasta ah in Turkigu ugu yaraan 30 duqeyn ka fuliyay Soomaaliya tan iyo 2022-kii.
Tiradaas, sida uu xusay, looma qaadan karo mid dhameystiran, balse waxay muujineysaa hawlgallada lagu xaqiijin karo wararka furan, hadallada mas’uuliyiinta iyo isbarbardhigga xogaha laga heli karo duqeymaha Soomaaliya.
Caleb Weiss ayaa sheegay inuu ku dhow yahay inuu rumeysan yahay in tirada dhabta ah ee duqeymaha Turkiga ay aad uga badan tahay inta hadda la diiwaangeliyay, balse qarsoodiga iyo xog la’aanta ka jirta hawlgallada ay adkeynayaan in la helo tiro sax ah.