Ankara (Caasimada Online) – Dalal badan oo Afrikaan ah ayaa doonaya inay Turkiga la yeeshaan xiriir u eg kan uu Ankara la dhistay Soomaaliya, kaas oo isku daraya taageero amni, tababar ciidan, maalgashi dhaqaale iyo ilaalinta danaha istaraatiijiga ah.
Wasiirka Difaaca Turkiga Yaşar Güler ayaa sheegay in dalal dhowr ah ay Ankara ka codsadeen in lagu taageero qaab la mid ah midka Turkigu ka hirgeliyey Soomaaliya, halkaas oo xiriirkii markii hore ku bilowday gargaar bani’aadannimo uu isu beddelay iskaashi ballaaran oo dhinacyo badan leh.
“Annagoo ka jawaabayna codsiyada naloo soo gudbiyo, waxaan sii wadnaa tababarka iyo taageerada farsamo ee aan siino ciidamada qalabka sida ee dalalka Afrika, si aan uga qeyb qaadanno dhisidda awooddooda,” ayuu Güler u sheegay wariyeyaasha xilli uu ka qeybgalayey dhoolatuska milateri ee Efes oo ka dhacay galbeedka Turkiga.
“Xaaladdan gudaheeda, dalal kale oo dhowr ah ayaa codsanaya isla qaabkii aan ka hirgelinnay Soomaaliya. Codsiyadaas waan qiimeyneynaa,” ayuu raaciyay.
Hadalkan ayaa muujinaya sida Soomaaliya, oo muddo dheer loo arkayey dal dagaallo iyo burbur ka soo kabanaya, ay hadda u noqotay tusaale ay dalal kale oo Afrikaan ah u eegayaan marka ay doonayaan xiriir amni iyo dhaqaale oo ay la yeeshaan Turkiga.
Xiriirka Soomaaliya iyo Turkiga ayaa si weyn u billowday sanadkii 2011, markii Recep Tayyip Erdogan, oo markaas ahaa ra’iisul wasaaraha Turkiga, uu booqday Muqdisho xilli Soomaaliya ay wajahaysay abaar daran iyo xaalad bani’aadannimo oo culus.
Booqashadaas ayaa noqotay billowga xiriir si tartiib ah uga gudbay gargaar iyo mashaariic adeeg bulsho, una wareegay iskaashi amni, difaac, dhaqaale, waxbarasho, caafimaad iyo kaabeyaasha dhaqaalaha.
Turkiga ayaa Soomaaliya ka dhisay xarumo caafimaad, iskuullo iyo mashaariic kale, wuxuuna sidoo kale door muuqda ku yeeshay maamulka iyo howlgelinta dekedda iyo garoonka diyaaradaha ee Muqdisho. Ankara ayaa sidoo kale saldhiggeeda milateri ee ugu weyn dibadda ka furtay Muqdisho sanadkii 2017, halkaas oo lagu tababaray kumannaan askari oo Soomaali ah.
Ciidamo kale oo Soomaali ah ayaa tababar dheeraad ah loogu qaaday Turkiga, arrintaas oo qeyb ka noqotay dadaalka Ankara ee lagu dhisayo awoodda ciidamada Soomaaliya, gaar ahaan dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab iyo ilaalinta hay’adaha dowladda.
Qaabka hadda loogu yeerayo “Somali Model” ayaa ah in Turkigu marka hore gacan ka geysto dhismaha amniga iyo xasilloonida, kadibna uu ka qeyb qaato mashaariic dhaqaale iyo kaabeyaal muhiim ah, isaga oo sidoo kale ka faa’iideysanaya fursadaha ka dhasha maalgashigaas.
Qof xog-ogaal ah oo arrintan kala hadlay Middle East Eye ayaa sheegay in dalalka doonaya qaabkan ay fahmeen in aanay suurtagal ahayn in adeegyo iyo khayraad dadweyne la gaarsiiyo shacabka haddii aan marka hore la helin xasillooni amni.
“Soomaaliya, dowlado kala duwan ayaa diyaar u ahaa inay helaan taageero milateri oo Turkish ah si ay u xoojiyaan awooddooda difaac,” ayuu yiri qofkaas xog-ogaalka ah. “Waxay doonayeen inay adeegyo iyo khayraad gaarsiiyaan shacabka Soomaaliyeed, taasna suurtagal ma aha haddii aan xasillooni jirin.”
Turkiga ayaa sannadihii la soo dhaafay qaaday khataro muuqda oo ku saabsan joogitaankiisa Soomaaliya, oo weli wajahaysa weerarro ay fuliyaan Al-Shabaab. Si kastaba, Ankara waxay aragtaa Soomaaliya dal muhiim ah oo ku yaalla meel istaraatiiji ah, una dhow marinno badeed oo waaweyn iyo goobaha loollanka gobolka.
Warbixinta Middle East Eye ayaa sheegtay in dad dhawaan booqday Muqdisho ay arkeen isbeddel amni iyo dhisme oo ka muuqda caasimadda, inkasta oo magaalada weli ay wajahdo khataro amni. Waxay sheegeen in qaraxyadii joogtada ahaa ay yaraadeen marka loo eego sanadihii hore, halka dhismayaal cusub iyo maalgashi gaar loo leeyahay ay ka muuqdaan qeybo badan oo magaalada ah.
Xiriirka labada dal ayaa sanadihii ugu dambeeyay galay marxalad cusub, kadib heshiis difaac iyo dhaqaale oo Soomaaliya iyo Turkiga ay kala saxiixdeen 2024. Heshiiskaas ayaa Ankara siinaya door ku saabsan taageerada amniga badda Soomaaliya, ilaalinta xeebaha iyo dhismaha awoodda ciidamada badda.
Turkiga ayaa sidoo kale bilaabay inuu si qoto dheer ugu lug yeesho sahaminta khayraadka badda Soomaaliya, gaar ahaan shidaalka iyo gaaska. Maraakiib Turkish ah ayaa billaabay inay ka howlgalaan xeebaha Soomaaliya, halka ciidamo iyo qalab milateri oo Turkish ah lagu sheegay inay taageerayaan amniga howlahaas.
Arrinta kale ee si weyn loo hadal hayo ayaa ah qorshaha Turkiga ee lagu dhisayo xarun hawada sare ah oo Soomaaliya laga hirgeliyo. Madaxweyne Erdogan ayaa hore u sheegay in Turkigu qorsheynayo inuu Soomaaliya ka sameeyo xarun noocaas ah, inkasta oo faahfaahin rasmi ah oo dhameystiran aan weli la shaacin.
Horumarkan ayaa sidoo kale ku soo beegmaya xilli loollanka gobolka Geeska Afrika iyo Badda Cas uu sii xoogeysanayo, gaar ahaan kadib markii Israel ay aqoonsatay Somaliland, tallaabo ay Soomaaliya si adag u diidday, Turkiguna ku tilmaamay mid sharci-darro ah oo gobolka xasillooni darro u horseedi karta.
Qoraa Turkish ah oo lagu magacaabo Yahya Bostan, oo wax ku qora wargeyska Yeni Şafak, ayaa ku dooday in Israel iyo Imaaraadka Carabta ay kordhin karaan dhaq-dhaqaaqyada uu ku sheegay kuwo “xasillooni darro” ka abuuraya Afrika, gaar ahaan dalalka uu Turkigu xiriir dheer la leeyahay.
Wuxuu sheegay in dalal ay ka mid yihiin Sudan ay noqon karaan kuwa xiga ee doonaya in Turkigu ka caawiyo tababarka ciidamada, dhismaha hay’adaha amniga iyo gudbinta teknoolajiyadda iyo khibradda.
Qofka xog-ogaalka ah ee Ankara ayaa sidoo kale sheegay in dalal ka tirsan Saaxilka, sida Niger iyo Burkina Faso, iyo sidoo kale Itoobiya, ay ka mid noqon karaan kuwa xiiseynaya qaabkan.
Si kastaba, Ankara si rasmi ah uma shaacin magacyada dalalka codsiyada soo gudbiyey, taas oo muujineysa in Turkigu si taxaddar leh u wajahayo ballaarinta qaabkan, maadaama xiriir kasta oo noocan ah uu leeyahay culeys amni, siyaasadeed iyo dhaqaale.
Soomaaliya, qaabkan wuxuu u leeyahay laba macne. Marka koowaad, wuxuu muujinayaa in dalka oo muddo dheer lagu tilmaami jiray meel burbur iyo gargaar u baahan uu hadda noqday tusaale istaraatiiji ah oo dalal kale ay eegayaan. Marka labaad, wuxuu kordhinayaa muhiimadda Soomaaliya ee loollanka gobolka, gaar ahaan marka la eego badda, shidaalka, amniga iyo xiriirka quwadaha shisheeye.
Turkiga, dhanka kale, wuxuu u arkaa Soomaaliya meel uu ka dhistay kalsooni, joogitaan milateri iyo dano dhaqaale oo muddo dheer ah. Taas ayaa Ankara u oggolaaneysa inay qaabkan u soo bandhigto dalal kale oo Afrikaan ah oo wajahaya amni darro, dhaqaale xumo iyo baahi ay u qabaan saaxiib aan reer Galbeed ahayn.
Laakiin ballaarinta “Qaabka Soomaaliya” ama “Somalia Model” waxay sidoo kale dhalin kartaa su’aalo cusub oo ku saabsan madax-bannaanida dalalka Afrika, doorka quwadaha shisheeye, iyo sida loo hubin karo in iskaashiga amniga iyo dhaqaalaha uu si dhab ah uga faa’iideeyo shacabka, halkii uu u adeegi lahaa keliya danaha dowladaha iyo quwadaha dibadda.
Arrinta cad ayaa ah in xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya uusan hadda ku koobnayn labada dal. Wuxuu noqday qaab siyaasadeed iyo amni oo laga doodayo gudaha Afrika, isla markaana laga dareemayo xarumaha loollanka ee Geeska Afrika, Badda Cas iyo Saaxilka.