Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Soomaaliya ayaa qaaday tallaabo lagu tilmaamay tii ugu weynayd ee lagu ballaarinayo hannaanka sharciga badda tan iyo markii dalku xornimada qaatay sanadkii 1960-kii, kadib markii ay ku biirtay 15 heshiis-badeed oo caalami ah.
Tallaabadan ayaa Soomaaliya siinaysa saldhig sharci oo cusub oo ay ku xoojiso maamulka baddeeda, ilaalinta xeebaha, badqabka maraakiibta, xuquuqda badmaaxiinta iyo ka faa’iideysiga dhaqaalaha buluugga ah.
Wasiirka Dekedaha iyo Gaadiidka Badda Soomaaliya, Cabdulkaadir Maxamed Nuur, ayaa sheegay in Soomaaliya ay muddo tobanaan sano ah lahayd kaliya saddex heshiis-badeed oo ay hore u ansixisay, inkastoo dalka uu leeyahay xeebta ugu dheer Afrika, islamarkaana uu ku yaallo marinno muhiim u ah ganacsiga caalamka.
“Maanta Soomaaliya waxay qaaday tallaabo weyn oo horay loogu socdo,” ayuu wasiirku ku yiri qoraal uu soo dhigay bartiisa X.
Wuxuu sheegay in ku biirista 15-ka heshiis ay tahay “ballaarintii ugu weyneyd ee hannaanka sharciga badda Soomaaliya tan iyo xornimadii 1960-kii”.
Xuutiyiinta iyo marinnada hubka
Tallaabada Soomaaliya ma aha mid si rasmi ah loogu bartilmaameedsanayo Iran ama Xuutiyiinta Yemen, balse waxay kusoo beegmeysaa xilli marinnada badda ee ku dhow Soomaaliya ay noqdeen kuwo muhiim u ah amniga gobolka.
Xuutiyiinta Yemen, oo ay taageerto Iran, ayaa tan iyo dagaalka Gaza kordhiyay weerarrada ay ka fulinayaan Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed. Kooxda ayaa gantaallo, diyaarado aan duuliye lahayn iyo doonyo qaraxyo sida u adeegsatay inay ku bartilmaameedsato maraakiib ganacsi, iyadoo sheegtay inay cadaadis ku saarayso Israel iyo xulafadeeda.
Weerarradaas waxay sare u qaadeen muhiimadda marinnada badda ee isku xira Badweynta Hindiya, Gacanka Cadmeed, Bab al-Mandab iyo Badda Cas. Waa marin ay maraan ganacsi caalami ah, shidaal, badeecooyin iyo maraakiib militari, waxaana khalkhal kasta oo ka dhaca uu saameyn toos ah ku yeeshaa qiimaha gaadiidka badda iyo xasilloonida gobolka.
Mareykanka, Britain iyo dalal kale ayaa muddooyinkii dambe kordhiyay howlgallada ay ku baadigoobayaan maraakiib looga shakiyo inay hub u sidaan Xuutiyiinta. Howlgalladaas ayaa lagu qabtay doonyo iyo maraakiib yaryar oo lagu eedeeyay inay wadeen qaybo gantaallo, hubka lidka maraakiibta, walxo qarxa iyo qalab kale oo militari.
Qaar ka mid ah howlgaladaas ayaa ka dhacay biyaha u dhow Soomaaliya ama marinnada u dhexeeya Geeska Afrika iyo Yemen, taasoo muujisay sida xeebaha Soomaaliya iyo Gacanka Cadmeed ay ugu dhex jiraan xisaabta weyn ee hubka loo gudbiyo Xuutiyiinta.
Dadka la socda amniga badda ayaa sheegaya in marka cadaadis xooggan la saaro marin toos ah oo hub looga raro Iran kuna wajahan dekedaha ay Xuutiyiintu ka taliyaan ee Yemen, shabakadaha tahriibka ay raadsadaan waddooyin kale. Waddooyinkaas waxaa ka mid noqon kara in doonyo ay hoos ugu sii leexdaan dhinaca xeebaha Soomaaliya, kadibna ay mar kale u gudbaan Yemen, ama in rarka hubka lagu qariyo ganacsi caadi ah.
Sidaas darteed, muhiimadda Soomaaliya kuma koobna inay leedahay xeeb dheer. Waxaa muhiim ka dhigaya meesha ay ku taallo. Biyaha Soomaaliya waxay ku dhow yihiin marinno ay isku dhaafaan hub, shidaal, ganacsi sharci ah, tahriib iyo dhaqdhaqaaqyo militari oo caalami ah.
Haddii Soomaaliya hesho awood sharci oo ay kula shaqeyso maraakiibta reer Galbeedka iyo hay’adaha caalamiga ah, waxay yeelan kartaa door ka weyn kii hore ee la socodka iyo ka hortagga maraakiibta laga shakiyo. Taasi waxay muhiim u noqon kartaa dadaallada lagu xakameynayo hubka gaaraya Xuutiyiinta.
Waxaa sidoo kale jirta cabsi ah in hubka loogu talagalay Yemen uusan mar walba halkaas gaarin. Qaar ka mid ah khubarada amniga ayaa muddo dheer ka digayay in shabakadaha hubka ee gobolka ay isku xiran yihiin, islamarkaana hubka mara xeebaha Soomaaliya uu mararka qaar geli karo gacanta kooxo gudaha Soomaaliya ka dagaallama, oo ay ku jirto Al-Shabaab.
Arrintaas ayaa ka dhigeysa in ku biirista Soomaaliya ee heshiisyada badda ay leedahay laba dhinac: mid caalami ah oo la xiriira xakameynta hubka Xuutiyiinta, iyo mid gudaha ah oo la xiriira ilaalinta amniga Soomaaliya.
Nusqaan sharci oo jiray
Wasiirka ayaa sheegay in maqnaanshaha heshiisyadan ay muddo dheer badda Soomaaliya ka dhigtay mid nugul, deegaanka badda aan si buuxda loo ilaalin, badmaaxiinta Soomaalida ahna aysan helin xuquuqda ay mudan yihiin.
“Farqigaas wuxuu ka tagay biyaheena oo nugul, deegaanka badda oo aan la ilaalin, iyo badmaaxiinteena oo aan haysan xuquuqdii ay mudnaayeen,” ayuu yiri.
Heshiisyada ay Soomaaliya ku biirtay ayaa taabanaya dhinacyo badan oo muhiim u ah maamulka badda, sida badbaadinta maraakiibta, tababarka badmaaxiinta, xeerarka ka hortagga shilalka badda, cabbirka maraakiibta, la dagaallanka wasakheynta shidaalka, iyo ka hortagga khataraha ka dhasha burburka maraakiibta.
Laakiin qeybta ugu xasaasisan ee tallaabadan ayaa ah in Soomaaliya ay hadda hesho qaab sharci oo caalami ah oo u fududeyn kara inay la shaqeyso dalalka kale, gaar ahaan marka laga hadlayo maraakiibta lagu tuhmo hub, argagixiso ama falal amni-darro oo badda ka dhaca.
Fursad dhaqaale
Dowladda Soomaaliya waxay sidoo kale tallaabadan u aragtaa fursad dhaqaale oo weyn. Wasiirka Dekedaha ayaa sheegay in heshiisyadan ay Soomaaliya ka caawinayaan inay si fiican uga faa’iideysato dhaqaalaha buluugga ah, kor u qaaddo heerarka dekedaha, kana dhigto biyaha Soomaaliya kuwo ammaan u ah ganacsiga caalamka.
Wuxuu xusay in dekedaha Muqdisho iyo Berbera ay hore ugu jireen kuwa ugu waxqabadka wanaagsan Bariga Afrika, sida lagu muujiyay qiimeynta Bankiga Adduunka ee waxqabadka dekedaha.
“Casriyeyntan sharci waxay dunida u direysaa fariin ah in Soomaaliya ay u furan tahay ganacsi, diyaar u tahay maalgashi, ayna si buuxda uga go’an tahay xeerarka caalamiga ah ee badda,” ayuu yiri wasiirku.
Hadalkan ayaa muujinaya in dowladda federaalka ay rabto in tallaabadan loo arko mid aan ku koobnayn amniga, balse qayb ka ah qorshe ballaaran oo Soomaaliya loogu celinayo kaalinteeda marin-badeedka gobolka.
Imtixaanka fulinta
Si kastaba, caqabadda ugu weyn ma aha ku biirista heshiisyada, balse waa fulintooda.
Soomaaliya weli ma haysato awood buuxda oo ay si joogto ah ugu maamusho xeeb dheer oo ka badan 3,000 kiiloomitir. Waxaa jira maamullo goboleedyo gacanta ku haya qaybo muhiim ah oo xeebaha ah, halka kooxaha hubeysan, burcad-badeed, mukhalasiin iyo shabakado ganacsi oo sharci-darro ah ay muddo dheer ka faa’iideysanayeen farqigaas.
Taasi waxay ka dhigan tahay in dowladda looga baahan yahay sharciyo gudaha ah oo la jaan qaada heshiisyada cusub, tababar la siiyo hay’adaha badda, xeer-ilaaliyeyaasha iyo ciidanka ilaalinta xeebaha, iyo wada-shaqeyn cad oo lala yeesho saaxiibada caalamiga ah.
Tallaabada Soomaaliya waa mid muhiim ah, balse natiijadeeda waxay ku xirnaan doontaa sida ay Muqdisho uga dhigto heshiisyadaas kuwo ka shaqeeya xeebaha, dekedaha iyo badda Soomaaliya.
Haddii ay dowladda ku guuleysato, Soomaaliya waxay heli kartaa fursad ay ku xoojiso madax-bannaanideeda badeed, ku ilaaliso marinno ganacsi oo muhiim ah, kuna yareyso khataraha amni ee muddo dheer ka jiray biyaha ku dhow Geeska Afrika.