Muqdisho (Caasimada Online) – Go’aanka Safiirka Midowga Yurub ee Soomaaliya, Francesca Di Mauro, ay Xasan Sheekh Maxamuud ugu xustay qoraalkeeda iyadoo aan adeegsan cinwaankiisa madaxweyne, wuxuu dhaliyay su’aalo culus oo ku saabsan hab-maamuuska diblomaasiyadda, xilli Soomaaliya ay ku jirto xaalad siyaasadeed oo xasaasi ah.
Qoraalka ay daabacday ayay ku sheegtay in Xasan Sheekh uu uga warbixiyay aragtidiisa ku saabsan wada-hadalladii siyaasadeed ee dhowaan dhacay, isla markaana ay la hadashay Madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni.
Waxay intaas ku dartay in labada dhinac ay weli u furan yihiin wada-hadal, isla markaana Soomaalidu ay iyagu go’aansan doonaan heshiiskooda siyaasadeed.
Farriintu waxay u muuqatay mid taageeraysa wada-hadal. Laakiin ka tagista cinwaanka madaxweyne ee Xasan Sheekh waxay ahayd arrin muuqata, maadaama ay ku soo beegantay xilli muran siyaasadeed uu ka taagan yahay muddo-xileedka madaxweynaha, dib-u-habeynta doorashooyinka iyo nidaamka federaalka Soomaaliya.
Waxay sidoo kale ka timid safiir ku sugan Muqdisho, oo ku shaqeysa heshiisyo diblomaasiyadeed oo ay la leedahay dowladda Soomaaliya, isla markaana si joogto ah ula macaamisha dowladda federaalka iyo Villa Somalia.
Hab-maamuuska diblomaasiyadda
Ereyada diblomaasiyadda badanaa ma aha wax iska dhaca.
Cinwaannadu waxay leeyihiin miisaan siyaasadeed iyo mid dastuur, gaar ahaan dalalka jilicsan ee hadallada diblomaasiyiinta shisheeye si dhow looga akhriyo farriimo la xiriira aqoonsi, cadaadis ama dhex-dhexaadnimo.
Xasan Sheekh iyo Deni isku heer dastuur ma aha. Xasan Sheekh waa madaxa Dowladda Federaalka Soomaaliya, wuxuu gacanta ku hayaa hay’adaha federaalka ee Muqdisho, wuxuuna Soomaaliya ku metelaa fagaarayaasha caalamiga ah.
Deni waa madaxweynaha maamulka Puntland, oo ah dowlad goboleed federaal ah, sidoo kalena waa siyaasi miisaan ku leh khilaafka hadda taagan. Labadooduba muhiim ayay u yihiin xal siyaasadeed oo la gaaro. Laakiin ma hayaan laba xil oo isku heer ah.
Cinwaanka “Madaxweyne” ma aha sharaf shakhsi ah oo loo sameynayo Xasan Sheekh. Waa aqoonsiga xafiiska federaalka ee Soomaaliya ku maamusho arrimaheeda gudaha iyo xiriirkeeda caalamiga ah.
Safiir laga aqoonsan yahay Soomaaliya, Villa Somalia ulama macaamisho sidii hal dhinac oo ka mid ah kooxo is haya. Waxay ula macaamishaa sidii xarunta madaxtooyada federaalka iyo hay’adda uu ku dhisan yahay xiriirka diblomaasiyadeed ee dowladda Soomaaliya.
Taasi kama hor istaageyso diblomaasiyiinta inay la hadlaan Puntland, mucaaradka ama daneeyayaasha kale. Laakiin xiriirkaas waa inuusan tirtirin farqiga hab-maamuus ee u dhexeeya madaxa qaranka iyo aktarrada kale ee siyaasadda.
Sharci iyo awood dhab ah
Xilka Xasan Sheekh wuxuu ku taagan yahay laba arrimood: sharciyad iyo awood dhab ah.
Baarlamaanka Soomaaliya ayaa ansixiyay isbeddello dastuuri ah oo muddada xilka hay’adaha federaalka ka dhigay shan sano halkii ay markii hore ahayd afar sano. Sida ku cad qaabkaas, muddada hay’adaha federaalka ee hadda jirta waxay soconeysaa illaa 2027.
Taas waxay Xasan Sheekh ka dhigeysaa madaxweyne ku jooga nidaamka sharci ee ay ansixiyeen labada aqal ee baarlamaanka Soomaaliya.
Mucaaradka way diidi karaan aragtidaas. Puntland way ka hor imaan kartaa. Siyaasiyiintu way dood ka keeni karaan. Laakiin ma aha shaqada safiir shisheeye inay qoraal baraha bulshada ah ku go’aamiso sharciyadda hannaanka dastuuriga ah ee Soomaaliya.
Su’aashaas waxaa iska leh Soomaalida iyo hay’adaha Soomaaliyeed.
Xasan Sheekh sidoo kale wuxuu weli awood ku leeyahay Villa Somalia. Wuxuu hoggaamiyaa dowladda federaalka, wuxuu qaabilaa danjirayaasha, wuxuu amraa hay’adaha federaalka, wuxuuna Soomaaliya ku metelaa kulamada caalamiga ah.
Sidaas darteed, waa madaxweyne sharci ahaan iyo awood ahaanba. Xaqiiqadaas waa inay ka muuqataa luuqadda diblomaasiyadda.
Isbeddel muuqda
Arrintu waxay sii xoogeysaneysaa marka la eego in Di Mauro ay horey u adeegsatay cinwaankaas.
Qoraal ay bishii February daabacday, waxay ku soo dhoweysay wada-hadallo siyaasadeed oo ay sheegtay inay ka billowdeen qado uu “martigeliyay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.” Kadib waxay si gaar ah u xustay Deni, Madaxweynaha Jubbaland Axmed Madoobe iyo madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed.
Ereyadaas waxay muujinayeen faham cad oo ku saabsan hab-maamuuska. Xasan Sheekh waxaa loo soo bandhigay madaxweynaha federaalka ee martigeliyay wada-hadallada, halka siyaasiyiinta kale loo muujiyay ka-qaybgalayaal.
Sidaas darteed, go’aankeeda dambe ee ah inay ka tagto cinwaanka madaxweyne si fudud looguma fasiri karo qoraal baraha bulshada ah oo iska dhacay.
Waxay dhacday kadib markii muranka muddo-xileedka uu noqday mid aad u kulul. Taas ayaa ereyadeeda siisay macne siyaasadeed oo aan horey u jirin.
Joogteynta diblomaasiyadda
Waxaa suuragal ah in Midowga Yurub uu doonayo inuu ka fogaado muuqaal ah inuu dhinac ka raacayo muranka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya. Laakiin dhex-dhexaadnimadu macnaheedu ma aha in la abuuro isbarbardhig khaldan.
Di Mauro waxay ka shaqeysaa Muqdisho. Waxay la kulantaa madaxda dowladda federaalka. Waxay tagtaa Villa Somalia. Shaqadeeda diblomaasiyadeed waxay ku suuragashaa maadaama dowladda Soomaaliya, oo uu hoggaamiyo Xasan Sheekh, ay siisay booska ay ku shaqeyso.
Haddii Midowga Yurub uu dowladda federaalka u aqoonsan yahay heer uu kula shaqeynayo, kula xaajoonayo, kuna shaqeynayo oggolaanshaheeda, danjirihiisu waa inuu ixtiraamaa xafiiska ay dowladdaas ku metesho.
Tani macnaheedu ma aha in Midowga Yurub uu siyaasad ahaan taageero Xasan Sheekh. Waxay ka dhigan tahay in xiriirka diblomaasiyadeed uu ahaado mid isku xiran oo aan is burin.
Safiir ma adeegsan karto dowladda si ay ugu hesho marin diblomaasiyadeed, isla markaana si dadban madaxeeda ugu soo bandhigto hal dhinac oo ka mid ah kooxo is haya.
Dalbasho sharraxaad
Villa Somalia iyo Wasaaradda Arrimaha Dibadda waa inay arrintan u wajahaan sidii arrin hab-maamuus ah, ee aysan ka dhigin iska horimaad dadweyne.
Tallaabada ugu habboon waxay tahay in wafdiga Midowga Yurub laga dalbado sharraxaad rasmi ah oo ku saabsan in ka tagista cinwaanka madaxweyne ay ahayd qalad, qoraal aan si fiican loo miisaamin, ama isbeddel diblomaasiyadeed oo ula kac ah.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda sidoo kale waa inay xusuusisaa safaaradaha shisheeye in xiriirka ay la leeyihiin daneeyayaasha siyaasadda Soomaaliya uu waafaqsanaado kala sarreynta dastuuriga ah ee dowladda.
Taasi kama hor istaageyso safiirrada inay la kulmaan Deni, Axmed Madoobe, Shariif ama xubno kale oo mucaarad ah. Sidoo kale kama hor istaageyso inay taageeraan wada-hadal loo dhan yahay.
Laakiin safaaradaha Soomaaliya loo aqoonsan yahay waa inay kala saaraan madaxtooyada federaalka iyo hoggaamiyeyaasha maamul goboleedyada ama siyaasiyiinta mucaaradka ah.
Midowga Yurub wuxuu xaq u leeyahay inuu dhiirrigeliyo wada-hadal, ka-qaybgal iyo heshiis siyaasadeed oo dimuqraadi ah. Laakiin waa inuusan taas ku sameyn hab wiiqaya hab-maamuuska dastuuriga ah ee Soomaaliya.
Soomaaliya uma baahna diblomaasiyiin shisheeye oo u doorta hoggaamiyayaasheeda.
Sidoo kale uma baahna in la qariyo ama la khaldo xafiisyada ay ku dhisan tahay aqoonsiga dowladdeeda.