Brussels (Caasimada Online) — Degganaanshaha siyaasadeed ee jilicsan ee Soomaaliya ayaa wajahaya imtixaankii ugu adkaa ee soo mara sannado badan, iyadoo muran ka dhashay dib-u-habaynta doorashooyinka uu sii xoojinayo khilaafka u dhexeeya madaxda dalka, sida ay Khamiistii ku digtay warbixin cusub oo ka soo baxday hay’adda xasaradaha caalamiga ah, International Crisis Group (ICG).
Hay’addan fadhigeedu yahay Brussels ayaa ku boorrisay in Midowga Yurub uu si degdeg ah u soo dhexgalo si looga hortago qalalaase baahsan ka hor doorashooyinka qaran ee la filayo bisha Maajo 2026, waxayna sheegtay in nidaamka federaalka ee dalka uu “marba marka ka dambaysa sii wiiqmayo.”
ICG waxay ka digtay in is-mari-waagan uu abuurayo firaaq siyaasadeed oo halis ah, kaasoo dareenka ka weecinaya dagaalka muhiimka ah ee lagula jiro fallaagada Al-Shabaab, isla markaana halis gelinaya in dalku uu ku siibto rabshado.
Xudunta murankan ayaa ah qorshaha ballaaran ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ee ah in laga gudbo nidaamka doorasho dadban ee ku dhisan beelaha oo loo wareego nidaamka qof-iyo-cod markii ugu horreysay muddo tobannaan sano ah.
Nidaamka federaalka ee Soomaaliya, oo la aasaasay sannadkii 2012 si uu u hago soo kabashada dalka ee dagaalladii sokeeye, waxaa hareeyay is-aaminaad la’aan iyo mugdi.
Dastuurka ku-meel-gaarka ah ee dalka ayaa awoodo badan oo fulineed u daayay in mustaqbalka laga wada hadlo, balse ICG waxay xustay in “in ka badan toban sano kaddib, ay siyaasiyiinta Soomaaliya wax yar ka qabteen sidii ay awoodahaas u kala qaybsan lahaayeen.”
Ka jawaabi la’aanta “su’aalaha joogtada ah ee ku saabsan qaybsiga awoodda iyo kheyraadka ayaa horseedda khilaafyo kulul, gaar ahaan xilliyada doorashooyinka.”
Kala qaybsanaan sii xoogaysanaysa
Isbeddelka doorasho ee la soo jeediyay ayaa waxa ka horyimid iska caabin adag oo uga timid isbahaysi awood leh oo ay ku mideysan yihiin shakhsiyaad mucaarad ah—oo ay ka mid yihiin labo madaxweyne hore iyo saddex ra’iisul wasaare hore—iyo labo ka mid ah dowlad-goboleedyada ugu saameynta badan Soomaaliya, oo kala ah Puntland iyo Jubaland.
Waxay ku doodayaan in dowladda dhexe aysan lahayn awood amni iyo mid hay’adeed oo ay ku diiwaan-geliso malaayiin codbixiye, dalka oo ay Al-Shabaab weli ku loollamayso dhul ballaaran.
Mucaaradka ayaa sidoo kale ka cabsi qaba in nidaamkan cusub loogu talagalay inuu dano u noqdo madaxweynaha xilka haya. Waxay ku doodayaan in maamulkiisu uu “saamayn ku leeyahay inta badan hay’adaha cusub ee la dhisay ee isbeddellada fulin lahaa, oo uu ku jiro guddiga doorashooyinka,” waxayna ka walaacsan yihiin in tani ay “marmarsiiyo u noqon karto inuu xilka ku kororsado.”
Gaar ahaan Puntland, oo warbixintu ku tilmaantay inay si joogto ah isku dhacaan wax ay u aragto “dowlad dhexe oo is-ballaarinaysa,” ayaa doonaysa inay sii haysato awooddeeda weyn ee soo xulista wakiillada loo soo diro Muqdisho.
In kasta oo ay dowladda tanaasulaad muhiim ah samaysay wadahadallo dhacay bishii Agoosto oo ay kaga laabatay qorshihii ahaa in madaxweynaha si toos ah loo soo doorto, haddana weli lama gaarin heshiis ballaaran.
Qaar ka mid ah xubnaha mucaaradka ayaa aqbalay qorshaha dib-u-eegista lagu sameeyay, balse qaar kale ayaa weli diiddan.
“Isku day kasta oo lagu doonayo in lagu qabto doorasho qaran oo aysan ka qaybgelin dadka ku nool qaybo badan oo dalka ka mid ah, waxay sii xoojin doontaa kala qaybsanaanta u dhaxaysa Muqdisho iyo dowlad-goboleedyada, waxayna horseedi kartaa rabshado,” ayay qortay ICG.
Xafiiska Madaxweynaha Soomaaliya ayaan si degdeg ah uga jawaabin codsi ay Caasimada Online faallo kaga dalbatay oo email ahaan loogu diray galinkii dambe ee Khamiista.
Baaq degdeg ah oo wadahadal
ICG waxay ku boorrisay Midowga Yurub—oo lagu tilmaamay mid ka mid ah “saaxiibbada ugu dhow ee Soomaaliya”—inuu ka faa’iideysto xiriirka adag ee uu la leeyahay dowladda si loo xalliyo is-mari-waaga jira.
Warbixinta ayaa ugu baaqday Midowga Yurub, isagoo si dhow ula shaqeynaya Midowga Afrika iyo Qaramada Midoobay, inay “si wadajir ah u qaadaan dadaallo diblomaasiyadeed oo isdaba-joog ah si dhinacyada la isugu keeno miiska wada-hadalka”. Maaddaama ay yihiin saaxiibbada ugu waaweyn ee hawlgalka amniga ee Midowga Afrika, saddexdan urur waxay dan gaar ah ka leeyihiin ka hortagga burbur siyaasadeed.
Dhex-dhexaadintan waa inay diiradda saarto dejinta nidaam shaqeyn kara oo loo wada dhan yahay, kaasoo wax ka qabanaya welwelka ay qabaan dhammaan dhinacyada. Warbixinta ayaa si gaar ah ugu talisay in la dhiirrigeliyo wadahadallo joogto ah oo dhexmara dowladda federaalka iyo Puntland si mabaadi’da dastuuriga ah loogu beddelo “habab shaqo oo la taaban karo.”
ICG waxay xustay in wada-hadalkaas uu muhiim u yahay “in laga gudbo caqabadaha hortaagan in dowladda federaalku ay si wanaagsan u shaqeyso.”
Is-qabqabsiga siyaasadeed ayaa sidoo kale hakiyay dib-u-habaynno kale oo muhiim ah, sida kordhinta ka-qaybgalka haweenka ee baarlamaanka, oo hadda ka hooseeya qoondada boqolkiiba 30.
Ka-hortagga qalalaasaha la xiriira doorashooyinka ayaa ah tallaabada ugu muhiimsan ee dalka looga saari karo xaaladda qalalaasaha, looguna horseedi karo xasillooni waarta “dadka Soomaaliyeed ee ay dagaalladu daashadeen,” ayay ku soo gabagabaysay ICG.