Khartuum (Caasimada Online) – Dowladda milatari ee Sudan ayaa ku eedeysay Dowladda Isutagga Imaaraadka Carabta (UAE) inay hub u soo marsiiso dalka Kenya si ay u gaarsiiso ciidamada maleeshiyaadka ah ee la dagaallamaya ciidanka rasmiga ah, eedeyn culus oo sii hurinaysa dagaal wakiilnimo ah oo muddo dheer socday, islamarkaana halis gelinaysa in Bariga Afrika si qoto dheer loogu soo jiido colaaddan ba’an ee ka socota dalka.

Eedeyntan, oo ah tii ugu toosnayd ee Sudan si fagaare ah ugu jeediso Imaaraadka ilaa hadda, waxay muujinaysaa ballaarin weyn oo lagu sameeyay waddooyinka saadka ee quudinayay dagaalka sokeeye ee arxan darrada ah ee socday muddo 16 bilood ah.

Iska horimaadka u dhexeeya Ciidanka Qalabka Sida ee Sudan (SAF) iyo ciidanka maleeshiyaadka ah ee Dhaqdhaqaaqa Degdega ah (RSF) ayaa lagu dilay tobanaan kun oo qof, waxaana ku barakacay malaayiin kale, iyadoo dalka uu qarka u saaran yahay macaluul ba’an.

Dagaalka, oo qarxay bishii Abriil 2023, una dhexeeya taliyaha ciidamada, Jeneraal Abdel Fattah al-Burhan, iyo ku-xigeenkiisii hore ahna hoggaamiyaha RSF, Mohamed Hamdan Dagalo, oo loo yaqaan “Hemedti”, waxaa sii huriyay faragelin shisheeye. Si kastaba ha ahaatee, furitaanka marinkan la sheegay ee Kenya ayaa astaan u ah weji cusub oo khatar ah.

Raadraaca caddeymaha

Saraakiisha Sudan waxay sheegeen in eedeyntan ay salka ku hayso caddeymo ay heleen kadib markii ciidamada SAF ay magaalada Khartuum ku qabteen keyd hub ah oo ay lahaayeen RSF, kuwaasoo ay ku dheganaayeen calaamadaha ciidamada Kenya. Waxay ku andacoonayaan in hubkan uu qayb ka yahay silsilad sahay casri ah oo ka timid Imaaraadka Carabta, oo muddo dheer lagu eedeynayay inuu taageero RSF.

“Imaaraadku wuxuu RSF ku hubeeynayay dalalka Chad iyo Libya, laakiin marinkan cusub ee Kenya wuxuu xaaladda ka dhigaya mid aad khatar u ah,” ayuu yiri sarkaal sare oo ka tirsan militariga Sudan oo la hadlay wakaaladda wararka AFP, isagoo codsaday inaan magaciisa la sheegin sababo la xiriira xasaasiyadda arrinta.

Tallaabooyin diblomaasiyadeed oo dhowaan la qaaday ayaa sii huriyay xiisadda. Bishii Febraayo, magaalada Nairobi ee caasimadda Kenya, waxaa lagu martiqaaday hoggaamiyeyaal ka tirsan RSF, halkaasoo ay ku saxiixeen axdi lagu dhisayo maamul madani ah oo barbar socda kan dowladda, tallaabadaas oo Khartuum ay ku tilmaantay duullaan toos ah oo lagu qaaday madax-bannaanideeda.

Dowladda Sudan waxay sidoo kale farta ku fiiqday qoraal baraha bulshada ah, oo hadda la masaxay, kaasoo uu 16-kii Juun soo dhigay afhayeenka dowladda Kenya, Isaac Mwaura, oo u dhignaa: “Masar iyo Iran waxay taageeraan SAF; Imaaraadkuna wuxuu taageeraa RSF.” Khartuum waxay arrintan u aragtaa qirasho cad oo muujinaysa in Kenya ay ku lug leedahay qorshayaasha Abu Dhabi.

Sannado badan, goobjoogayaal caalami ah ayaa ka digayay faragelinta qotada dheer ee Imaaraadka ee arrimaha Sudan. Warbixin ay soo saareen Guddiga Khubarada Qaramada Midoobay ee u qaabilsan Sudan, oo la soo xigtay bishii Janaayo 2024, ayaa si faahfaahsan uga hadashay duulimaadyo badan oo xamuul ah oo ka yimid Imaaraadka kuna socday garoonka diyaaradaha ee Amdjarass ee dalka Chad, oo u dhow xadka Sudan, kuwaasoo la rumeysan yahay inay taageero milatari u siday RSF.

Ganacsi faa’iido badan leh oo ah “dahab lagu beddesho hub” ayaa lagu sheegay inuu maalgelinayo taageeradan milatari ee Imaaraadka. Ciidamada RSF ayaa gacanta ku haya qaar badan oo ka mid ah macdanta dahabka ee Sudan, gaar ahaan gobolka dagaalladu la degeen ee Darfur. Sida ay sheegeen falanqeeyayaal soo xiganaya xogta ganacsiga ee Qaramada Midoobay, Imaaraadku wuxuu yahay suuqa ugu weyn ee loo iib geeyo dahabka Sudan, iyadoo la rumeysan yahay in dahab si sharci darro ah loo tahriibiyay uu aad uga badan yahay midka rasmiga ah.

Dakhligaas ayaa RSF siiyay awood dhaqaale oo ay ku iibsadaan hub casri ah. Baaritaan dhowaan ay samaysay hay’adda Amnesty International ayaa lagu ogaaday in RSF ay isticmaalayso hub casri ah, oo ay ku jiraan bambaanooyin la hago oo laga sameeyay Shiinaha iyo nidaamyo madaafiic culus ah oo la mid ah kuwa ay isticmaalaan ciidamada Imaaraadka.

Falanqeeyayaashu waxay sheegayaan in taageerada Imaaraadku siiyo RSF, oo ka soo farcantay maleeshiyaadkii sumcadda xumaa ee Janjaweed, ay tahay dadaal ay ku doonayaan inay saameyn ballaaran kaga yeeshaan xeebta istiraatiijiga ah ee Badda Cas iyo kheyraadka dabiiciga ah ee Sudan, taasoo meesha ka saaraysa dhaq-dhaqaaqii dimuqraadi-doonka ahaa ee xukunka ka tuuray kaligii-taliye Cumar al-Bashiir sannadkii 2019.

Isbahaysiyo is-beddelaya

Doorka la sheegay ee Kenya ay ku leedahay fududeynta sahayda ayaa yimid kadib booqasho rasmi ah oo uu Madaxweyne William Ruto ku tagay Abu Dhabi horraantii 2025, taasoo lagu soo gabagabeeyay heshiisyo waaweyn oo dhinacyada ganacsiga iyo maalgashiga ah. Falanqeeyayaashu waxay tilmaamayaan in arrintani ay Nairobi si weyn ugu dhoweysay saamaynta siyaasadeed ee Imaaraadka.

Inkastoo Kenya ay si rasmi ah isu dhigtay dhex-dhexaadiye ka tirsan urur-goboleedka IGAD, martigelinta ay u fidisay hoggaanka RSF waxaa si weyn loogu fasiray inay ka leexatay mowqifkii ay Khartuum ka taagneyd. Iyadoo taas ka jawaabaysa, waxaa la soo sheegayaa in Sudan ay mamnuucday qaar ka mid ah badeecadaha laga keeno Kenya, taasoo sii kicisay xiisadda diblomaasiyadeed iyo tan dhaqaale.

Inkasta oo ay jiraan caddeymo isa soo taraya oo ku saabsan faragelinta shisheeye, hadana jawaabta caalamiga ah weli waa mid kala qaybsan. Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay, António Guterres, ayaa si isdaba joog ah u cambaareeyay qulqulka hubka ee “sii hurinaya dagaalka Sudan”, hase yeeshee wuu ka gaabsaday inuu magacaabo dalal gaar ah.

Magaalada Washington, koox sharci-dejiyeyaal ah oo ka kala tirsan labada xisbi ee Mareykanka, oo ay ku jiraan xildhibaan Sara Jacobs iyo Senator hore Marco Rubio, ayaa ku boorriyay maamulkii hore ee Biden inuu cunaqabateyn saaro hay’adaha laga leeyahay Imaaraadka ee lala xiriirinayo RSF, hase yeeshee waxba kama hirgelin.

Sudan waxay sidoo kale isku dayday inay dacwad sharci ah u gudbiso Maxkamadda Caalamiga ah ee Cadaaladda (ICJ), iyadoo ku eedeysay Imaaraadka inuu lug ku leeyahay falal xasuuq ah oo lagu eedeeyay in ciidamada RSF ay ka geysteen gobolka Darfur, gaar ahaan qowmiyadda Masalit. Inkastoo maxkamaddu ay diidday dacwadda sababo la xiriira awoodda ay u leedahay, tallaabadan waxay iftiimisay sida Khartuum uga go’an tahay inay la xisaabtanto dalalka shisheeye ee taageerada siiya RSF.

Sida dagaalku usii socdo, dhibaatada Sudan waxay noqonaysaa mid sii qoto dheeraanaysa, iyadoo mustaqbalka dalka uu afduub u yahay colaad si cad u noqotay mid caalami ah, oo khasaaraha bini’aadamnimadu uu yahay mid aad u baahsan.