Muqdisho (Caasimada Online) – Go’aanka Somaliland ee ah inay safaarad ka furato magaalada Qudus ma aha oo kaliya tallaabo diblomaasiyadeed, waa go’aan siyaasadeed oo xasaasi ah, kaas oo Hargeysa gelinaya muran ka weyn raadinta aqoonsiga ay muddo dheer ku jirtay.
Somaliland waxay tan iyo 1991 ku doodeysay inay tahay dal madax-bannaan, balse weli kama mid aha Qaramada Midoobay, mana helin aqoonsi ballaaran oo caalami ah. Taageerayaasha Hargeysa waxay ku doodaan inay dhistay hay’ado dowladeed, doorashooyin iyo xasillooni siyaasadeed oo u qalma aqoonsi.
Laakiin furitaanka safaarad laga sameeyo Qudus wuxuu dooddaas gelinayaa waji cusub. Qudus waa mid ka mid ah arrimaha ugu xasaasisan dunida Muslimka, waana xudunta khilaafka Israel iyo Falastiin.
Israel waxay Qudus u aqoonsan tahay caasimaddeeda, halka Falastiiniyiintu ay doonayaan in Bariga Qudus noqoto caasimadda dowlad Falastiin oo mustaqbalka dhalata. Dalalka caalamka badankood waxay weli safaaradahooda ku hayaan Tel Aviv ama agagaarkeeda, iyagoo ka fogaanaya inay si rasmi ah u aqoonsadaan sheegashada Israel ee magaaladaas.
Maxamed Ibraahim, oo ah falanqeeye ku sugan Muqdisho, kuna xeel dheer arrimaha Bariga Dhexe iyo dunida Islaamka, ayaa sheegay in tallaabada Somaliland aysan ahayn mid caadi ah.
“Somaliland marka ay safaarad ka furato Qudus, ma aha kaliya inay xafiis diblomaasiyadeed furaneyso,” ayuu yiri Ibraahim.
“Waxay si dhab ah u aqoonsaneysa Qudus inay tahay caasimadda Israel, arrin ay weli ka fogaadaan dalalka badankood sababtoo ah magaaladaas weli waa mid lagu muransan yahay.”
Qiimaha aqoonsiga
Ibraahim wuxuu sheegay in Somaliland ay u muuqato inay diyaar u tahay inay bixiso qiime siyaasadeed oo culus si ay u hesho aqoonsi caalami ah.
“Waa isku day ceeb ah oo aqoonsi lagu iibsanayo iyadoo laga gudbayo mid ka mid ah khadadka ugu xasaasisan ee siyaasadda iyo diinta ee dunida Muslimka,” ayuu yiri.
Hadalkiisa wuxuu taabanayaa su’aal ka weyn xiriirka Somaliland iyo Israel: intee in le’eg ayay Hargeysa diyaar u tahay inay u gasho go’doon cusub oo ay kala kulmi karto Soomaalida, Carabta iyo dunida Muslimka?
Dadka taageersan xiriirka Israel iyo Somaliland waxay ku doodaan in Hargeysa ay xaq u leedahay inay raadiso saaxiibo caalami ah, maalgashi, teknoolajiyad, iskaashi amni iyo marin diblomaasiyadeed oo cusub.
Laakiin dadka dhaliila waxay sheegayaan in Qudus aysan ahayn meel lagu raadsado aqoonsi siyaasadeed, sababtoo ah waxay xambaarsan tahay culays diimeed, taariikhi ah iyo mid caalami ah.
Qudus waxaa ku yaalla Masjidka Al-Aqsa, oo ka mid ah goobaha ugu barakeysan Islaamka. Magaalada waxay sidoo kale muhiim u tahay Yuhuudda iyo Kiristaanka, taas oo ka dhigtay mid ka mid ah meelaha ugu murugsan siyaasadda caalamka.
Naceyb caalami ah
Sanadkii 1980, kadib markii Israel ay sharci ku sheegtay in Qudus ay tahay caasimaddeeda, Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa ansixiyey Qaraarka 478, kaas oo dalalka ugu baaqay in aysan aqoonsan tallaabooyinka wax ka beddelaya xaaladda magaalada, isla markaana ay safaaradahooda kala baxaan Qudus.
Tan iyo markaas, inta badan dalalka caalamka waxay ka fogaadeen inay safaarado ka furtaan Qudus. Mareykanka ayaa safaaraddiisa halkaas u raray sanadkii 2018, xilligii madaxweyne Donald Trump, waxaana xigay dalal tiro yar.
Ibraahim wuxuu sheegay in Somaliland, oo aan weli haysan aqoonsi ballaaran, ay hadda qaadday tallaabo ay ka gaabsadeen dalal badan oo si buuxda loo aqoonsan yahay.
“Hargeysa kaliya safaarad uma furaneyso Israel; waxay la safaneysaa sheegashada Israel ee Qudus,” ayuu yiri.
“Tallaabadan xitaa dalal badan oo caalamka laga aqoonsan yahay way diideen inay qaadaan.”
Arrintaas ayaa Somaliland ka dhigi karta maamul raadinaya aqoonsi, balse isla waqtigaas isku xiraya mid ka mid ah go’aannada ugu muranka badan siyaasadda Bariga Dhexe.
Falanqeynta Ibraahim waxay sidoo kale iftiimineysaa culayska gudaha Soomaalida. Soomaaliya iyo bulshada Soomaaliyeed guud ahaan waxay muddo dheer taageero u muujiyeen qadiyadda Falastiin, gaar ahaan arrinta Qudus iyo Masjidka Al-Aqsa.
Sidaas darteed, tallaabada Somaliland waxay dhalin kartaa dood ka baxsan muranka siyaasadeed ee Muqdisho iyo Hargeysa. Waxay taaban kartaa dareen diimeed iyo mid qaran oo ku saabsan sida Soomaalidu u aragto Falastiin, Israel iyo Qudus.
“Tani waa gorgortan bahdil ah,” ayuu yiri Ibraahim. “Somaliland waxay cinwaan diblomaasiyadeed ku beddelaneysa mowqifkii siyaasadeed ee Soomaalida, Carabta iyo Muslimiinta.”
Somaliland waxay muddo dheer ku doodeysay in aqoonsi la’aantu ay tahay cadaalad-darro siyaasadeed. Laakiin go’aanka Qudus wuxuu dadka dhaliila siinayaa dood cusub: in Hargeysa ay diyaar u tahay inay jebiso mowqifyo waaweyn si ay u hesho aqoonsi.
Su’aal adag
Aqoonsiga Israel wuxuu Somaliland u noqon karaa guul diblomaasiyadeed oo muuqata, gaar ahaan haddii uu horseedo xiriir rasmi ah, iskaashi amni iyo dhaqaale, ama taageero siyaasadeed oo dheeraad ah.
Hase yeeshee, safaarad laga furo Qudus waxay keeni kartaa kharash siyaasadeed oo ka weyn faa’iidadaas. Waxay Somaliland ka fogeyn kartaa dalal Carbeed iyo Muslim ah oo weli u arka Qudus arrin aan gorgortan geli karin.
Waxay sidoo kale sii adkeyn kartaa xiriirka ay la leedahay dowladda federaalka Soomaaliya, oo horey u diidday in dalal shisheeye Somaliland ula macaamilaan sidii dal madax-bannaan.
Ibraahim wuxuu sheegay in Somaliland hadda wajahdo su’aal aasaasi ah oo aan ku koobneyn aqoonsiga Israel.
“Arrintu hadda ma aha oo kaliya in Somaliland ay aqoonsi raadineyso,” ayuu yiri. “Waxay gashay muran aad uga weyn, kaas oo taabanaya Qudus, Falastiin iyo dareenka guud ee Muslimiinta.”
Su’aasha ugu weyn waxay noqoneysaa haddii guul diblomaasiyadeed oo Hargeysa ka hesho Israel ay u qalanto qiimaha ay ku bixin karto gudaha Soomaalida, dunida Carabta iyo guud ahaan Muslimiinta.
Marka laga eego dhinacaas, safaaradda Qudus waxay Somaliland u noqon kartaa albaab ay ku hesho aqoonsi cusub. Laakiin waxay sidoo kale noqon kartaa tallaabo ka dhigta raadinta aqoonsigeeda mid ku xiran mid ka mid ah murannada ugu qoto dheer uguna xasaasisan caalamka.