Riyadh (Caasimada Online) – Dowladda Sacuudi Carabiya ayaa duqeymo xiriir ah oo aan horay loo shaacin ku qaadday gudaha dalka Iiraan, kuwaas oo ahaa aargoosi ka dhan ah weeraro ay Iiraan ku bartilmaameedsatay gudaha Boqortooyada intii uu socday dagaalka Bariga Dhexe, sidaas waxaa xaqiijiyay laba sarkaal oo reer Galbeed ah iyo laba sarkaal oo Iiraaniyiin ah oo xog ogaal u ah arrintan.
Weeraradan oo aan fagaaraha laga qiran, ayaa noqonaya markii ugu horreysay ee la ogaado in Sacuudigu uu si toos ah hawlgal milateri uga fuliyo ciidda Iiraan. Tallaabadan ayaa muujinaysa dhiiranaanta sii kordheysa ee ay Boqortooyadu isaga difaacayso cadowgeeda ugu weyn ee gobolka.
Labada sarkaal ee reer Galbeedka ayaa qiimeyn ay sameeyeen ku sheegay in duqeymahan ay fuliyeen Ciidamada Cirka ee Sacuudiga dabayaaqadii bishii Maarso. Mid ka mid ah saraakiisha ayaa weeraradan ku sifeeyay “tallaabo aargoosi ah oo looga jawaabayay xilligii la duqeeyay gudaha Sacuudiga.”
Wakaaladda wararka ee Reuters, oo xogtan shaacisay, ayaan u suurtagelin inay xaqiijiso goobaha rasmiga ah ee gudaha Iiraan ee la bartilmaameedsaday.
Sarkaal sare oo ka tirsan Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Sacuudiga oo wax laga weydiiyay arrintan, ayaan si toos ah uga jawaabin in duqeymahaas la fuliyay iyo in kale. Sidoo kale, Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Iiraan ayaan ka jawaabin codsi la xiriira inay faahfaahin ka bixiso dhacdadan.
Sacuudi Carabiya oo xiriir milateri oo qoto dheer la leh Mareykanka, ayaa dhaqan ahaan isku halleyneysay difaaca milateriga Washington, balse dagaalkan socday 10-ka toddobaad ayaa muujiyay in Boqortooyadu ay u nugushahay weeraro soo dhaafay gaashaanka milateriga Mareykanka.
Jawaabta salalka Carabta ee Gacanka
Duqeymaha Sacuudiga ayaa hoosta ka xarriiqaya fiditaanka baaxadda leh ee colaadda — iyo sida dagaalkii bilaawday 28-kii Febraayo, markii Mareykanka iyo Israa’iil ay duqeymaha ku qaadeen Iiraan, uu Bariga Dhexe ugu geliyay xaalad adag oo aan si fagaare ah loo wada qiran.
Tan iyo markii ay dhaceen duqeymaha Mareykanka iyo Israa’iil, Iiraan ayaa gantaallo iyo diyaarado aan duuliye lahayn (drones) ku weerartay dhammaan lixda dal ee xubnaha ka ah Golaha Iskaashiga Khaliijka (GCC). Weeraradaas kuma ekeyn saldhigyada milateriga Mareykanka balse waxay beegsadeen goobo rayid, garoomo diyaaradeed iyo xarumaha shidaalka, iyadoo Iiraan ay sidoo kale xirtay marinka Hormuz oo carqaladeeyay ganacsigii caalamka.
Wargeyska The Wall Street Journal ayaa Isniintii tabiyay in Imaaraadka Carabta uu isna duqeymo milateri ku qaaday Iiraan. Tallaabooyinka wadajirka ah ee Sacuudiga iyo Imaaraadka ayaa daaha ka rogaya dagaal weji qarsoon lahaa oo ahaa in boqortooyooyinka Gacanka ee ay daashadeen weerarada Iiraan ay bilaabeen inay dib aargoosi u sameeyaan.
Balse qaabka ay labadan dal u wajaheen colaadda isku mid ma aha.
Imaaraadka ayaa qaatay mowqif adag isagoo raadinaya inuu Iiraan bado khasaare, wuxuuna si dhif iyo naadir ah fagaaraha ugula xiriiray Tehran. Dhanka kale, Sacuudiga ayaa isku dayay inuu ka hortago in xiisaddu ay sii fido, wuxuuna xiriir joogto ah la lahaa Iiraan, isagoo sii maraya safiirka Tehran u fadhiya Riyadh oo isna ka gaabsaday inuu arrintan ka hadlo.
Sarkaalka sare ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda Sacuudiga ayaan si cad u xaqiijin in heshiis xiisad-dejineed lala gaaray Iiraan, balse wuxuu yiri: “Waxaan dib u xaqiijineynaa mowqifka joogtada ah ee Sacuudi Carabiya ee ku baaqaya xiisad-dejinta, is-xakameynta, iyo in la yareeyo colaadda si loo gaaro xasilooni, amni, iyo barwaaqo u horseedda gobolka iyo dadkiisa.”
Duqeymo, kadibna xiisad-dejin
Saraakiisha Iiraan iyo kuwa reer Galbeedka ayaa xusay in Sacuudigu uu Iiraan ku wargeliyay duqeymahan, taasina ay xigtay diblomaasiyad xooggan iyo hanjabaado ka yimid dhanka Sacuudiga oo ahaa inuu sii wadi doono aargoosiga. Tani waxay horseedday in labada dal ay gaaraan is-faham lagu dejinayo xiisadda.
Ali Vaez, oo ah Agaasimaha Mashruuca Iiraan ee Hay’adda Xasaradaha Caalamiga ah (International Crisis Group), ayaa sheegay in duqeymaha aargoosiga ah ee Sacuudiga ee lagu qaaday Iiraan, iyo is-fahamkii xiisad-dejinta ee xigay, ay muujinayaan “garowsasho dhab ah oo ay labada dhinacba dareemeen in la sii huriyo colaadda ay leedahay cawaaqib xumo aan loo dulqaadan karin.”
Wuxuu intaas ku daray in silsiladdan dhacdooyinka ahi ay muujinayso “in aysan jirin kalsooni, balse ay jirto dano la wadaago oo ah in xuduud loo yeelo isku dhaca kahor inta uusan isku beddelin dagaal ballaaran oo goboleed.”
Is-afgaradkan hoose ee xiisad-dejinta ayaa dhaqan-galay toddobaadkii ka horreeyay inta aysan Washington iyo Tehran ku heshiin xabbad-joojin la xiriirta colaaddooda ballaaran 7-dii Abriil. Aqalka Cad ee Mareykanka ayaan dhankiisa ka jawaabin codsi la xiriira arrintan.
Mid ka mid ah saraakiisha Iiraan ayaa xaqiijiyay in Tehran iyo Riyadh ay isku afgarteen yareynta xiisadda, isagoo xusay in tallaabadan ujeedkeedu ahaa “in la joojiyo colaadda, la ilaaliyo danaha labada dhinac, lagana hortago sii kororka xiisadaha.”
Iiraan iyo Sacuudi Carabiya oo ah labada quwadood ee kala matala Shiicada iyo Sunniga Bariga Dhexe, ayaa in muddo ah isku hayay, kala taageerayayna dhinacyo iska soo horjeeda oo ku dagaallamaya gobolka. Hase yeeshee, heshiiskii dhex-dhexaadinta ee Shiinuhu garwadeenka ka ahaa sanadkii 2023 ayaa horseeday inay dib u soo celiyaan xiriirkooda, waxaana ka mid ahaa xabbad-joojin u dhaxaysa Xuutiyiinta ay Iiraan taageerto iyo Sacuudiga, taas oo ilaa hadda dhaqan-galsan.
Maadaama Badda Cas ay weli furan tahay marka la eego isu-socodka maraakiibta, Sacuudiga ayaa awooday inuu sii wado dhoofinta shidaalka intii uu dagaalku socday, isagoo ka beddelan inta badan dalalka kale ee Khaliijka, sidaasna wuxuu ku guuleystay inuu iska yareeyo saameynta tooska ah ee colaadda.
Ka fogaanshaha ‘foornada burburka’
Maqaal uu dhammaadkii toddobaadka ku qoray wargeyska Arab News ee Sucuudigu leeyahay, ayuu madaxii hore ee sirdoonka Sacuudiga, Amiir Turki Al-Faysal, ku soo koobay xisaabta siyaasadeed ee boqortooyada, isagoo qoray: “Markii Iiraan iyo kuwo kale ay isku dayeen inay boqortooyada ku jiidaan foornada burburka, hoggaankeenu wuxuu doortay inuu u dulqaato xanuunka uu sababay deriska, si loo ilaaliyo nolosha iyo hantida muwaadiniintiisa.”
Duqeymaha Sacuudiga ayaa yimid kaddib toddobaadyo ay xiisaddu sii kordheysay. Shir jaraa’id oo 19-kii Maarso lagu qabtay Riyadh, Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Sacuudiga Amiir Faysal bin Farxaan ayaa sheegay in boqortooyadu ay “xajisanayso xaqa ay u leedahay inay qaaddo tallaabooyin milateri haddii loo baahdo.”
Saddex maalmood kaddib, Sacuudiga ayaa ku dhawaaqay in ku-xigeenkii milateriga Iiraan iyo afar xubnood oo ka tirsan shaqaalaha safaaradda aysan dalka laga rabin, isagoo u aqoonsaday (personae non gratae).
Dhammaadkii bishii Maarso, is-gaarsiinta diblomaasiyadeed iyo hanjabaadda ka timid Sacuudiga ee ahayd inay qaadan doonaan qaab la mid ah kan Imaaraadka, ayna aargoosi horleh samayn doonaan, ayaa horseedday is-afgarad xiisad-dejin ah, sida ay xaqiijiyeen ilo wareedyo reer Galbeed ah.
In ka badan 105 weerar oo isugu jira diyaarado aan duuliye lahayn iyo gantaallo oo lagu qaaday Sacuudiga intii u dhaxaysay 25-kii ilaa 31-kii Maarso, ayaa hoos ugu dhacay in yar uun ka badan 25 weerar intii u dhaxaysay 1-dii ilaa 6-dii Abriil, sida lagu ogaaday tira-koob ay wakaaladda Reuters ka samaysay bayaannada Wasaaradda Difaaca ee Sacuudiga.
Gantaalladii lagu riday Sacuudiga maalmihii ka horreeyay xabbad-joojinta ballaaran ayaa ilo wareedyo reer Galbeed ahi ay ku qiimeeyeen inay ka yimaadeen dhanka Ciraaq, balse aysan si toos ah uga imaan Iiraan. Taas ayaa muujinaysa in Tehran ay yareysay duqeymihii tooska ahaa, xilli kooxaha xulafada la ah ay sii wadeen hawlgalladooda. Taas beddelkeeda, Sacuudiga ayaa 12-kii Abriil u yeeray safiirka Ciraaq si uu ugu gudbiyo cabasho ka dhan ah weerarada ka imaanaya ciidda Ciraaq.
Isgaarsiinta Sacuudiga iyo Iiraan ayaa sii socotay xitaa markii uu yimid isku dhex-yaac bilowgii xabbad-joojintii ballaarneyd ee Iiraan iyo Mareykanka, markaas oo Wasaaradda Difaaca Sacuudigu ay sheegtay in 31 Drones ah iyo 16 gantaal lagu riday boqortooyada 7-dii illaa 8-dii Abriil.
Kororkan degdegga ah ayaa ku dhaliyay Riyadh inay ka fiirsato suurtagalnimada aargoosi ay ku qaaddo Iiraan iyo Ciraaq. Isla xilligaas, dalka Bakistaan ayaa diyaarado dagaal u diray Sacuudiga si uu u garab istaago boqortooyada, uguna baaqo is-xakameyn xilli diblomaasiyaddu ay xawli ku socotay.