Muqdisho (Caasimada Online) — Mas’uuliyiin ka tirsan Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa beeniyey eedeymaha sheegaya in dowladda Turkiga ay abaabushay ridistii maamulka Koonfur Galbeed, iyagoo meesha ka saaray wararka sheegaya in Ankara ay ka dambeysay qalalaasahaas si ay ula wareegto khayraadka dabiiciga ah ee Soomaaliya.
Diidmadan ayaa timid kadib is-casilaaddii Madaxweynihii maamulkaas, Cabdicasiis Xasan Maxamed (Laftagareen), oo xilka ka degay xilli uu magaalada Baydhabo ka taagnaa is-qabqabsi siyaasadeed oo aad u xooggan. Dadka dhaliilsan dowladda ayaa isku dayay inay xiisaddan ku tilmaamaan howlgal shisheeye gadaal ka riixayo, beddelkii ay ka ahaan lahayd loolan awoodeed oo gudaha ah.
Laftagareen ayaa iscasilay maalintii Isniinta, isagoo u dhoofay dalka Kenya, kadib markii ciidamada dowladda federaalka ay la wareegeen gacan-ku-haynta magaalada Baydhaba, taas oo soo afjartay xiisad todobaadyo qaadatay oo u dhaxeysay isaga iyo Muqdisho.
Ilo-wareedyo ka tirsan dowladda ayaa eedeymahan ku tilmaamay kuwo been abuur ah, siyaasadadeysan, isla markaana aan wax sal iyo raad ah lahayn.
“Dowladda Turkiga oo ah saaxiib wanaagsan oo si weyn u caawisay Soomaaliya, shaqo kuma lahan arrimaha gudaha ee dalka, waxayna ixtiraamtaa madax-bannaanida Soomaaliya ee ku aaddan maamulida arrimaheeda,” ayuu yiri mas’uul sare oo ka tirsan dowladda.
Sarkaalkan ayaa intaas ku daray in isbeddelka ka dhacay Baydhaba uu ahaa arrin Soomaaliyeed, oo ka dhalatay diidmada bulshada deegaanka ay ku diideen maamul muddo xileedkiisu dhammaaday, dowladda federaalkana ay soo dhex gashay kaliya si ay u “ilaaliso sarraynta sharciga.”
“Waxaa wanaagsan in mas’uuliyiinta qaar aysan isku khaldin loolanka siyaasadeed iyo been abuurka, marin-habaabinta, iyo aflagaadada loo geysanayo dal saaxiib dhow nala ah,” ayuu raaciyay sarkaalka.
‘Maamul gacan-ku-rimis ah’
Jawaabtan ayaa imaneysa kadib markii mas’uuliyiin hore uga tirsanaa Koonfur Galbeed iyo Senator Cabdi Ismaaciil Samatar oo ka tirsan Aqalka Sare ay ku eedeeyeen Ankara inay ka caawineyso Muqdisho dhismaha “maamul gacan-ku-rimis ah” si loo gurto khayraadka dabiiciga ah ee Soomaaliya ee aan wali laga faa’iideysan.
Dadka dhaliila dowladda ayaa farta ku fiiqay in daabulidda ciidamada dowladda federaalka ee uu Turkiga tababaray la geeyay Baydhaba ay caddeyn u tahay saameynta Ankara ee isbeddelka awoodeed ee deegaankaas.
Turkiga ayaa ka mid ah isbaheysiga ugu muhiimsan ee Soomaaliya dhinaca amniga. Waxa uu Muqdisho ku leeyahay xarunta TURKSOM oo ah saldhigga milatari ee ugu weyn ee uu ku leeyahay dibadda, halkaas oo uu ku tababaray cutubyo ka tirsan ciidamada sida gaarka ah u tababaran ee Soomaaliya, oo ay ku jiraan kumaandooska Gorgor iyo booliska Haramcad, kuwaas oo labaduba door muuqda ka qaatay howlgallada amniga gudaha.
Falanqeeyayaasha ayaa si kastaba ha ahaatee sheegaya in iskaashiga milatari uusan iskiis uga dhignayn in Turkigu uu maamulayo howlgallada ciidamada.
Axmed Cabdi, oo ah falanqeeye siyaasadeed oo fadhigiisu yahay Muqdisho, ayaa sheegay in adeegsiga qalab ciidan oo asalkiisu ka yimid Turkiga ama ciidamo uu Turkigu tababaray aysan caddeyn u ahayn in Ankara ay hagtay go’aamadii siyaasadeed ama kuwii milatari ee laga qaatay Baydhaba.
“Dowlado badan ayaa si joogto ah u haysta ciidamo ay tababareen dalal shisheeye, waxayna adeegsadaan hub ama diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee dibadda laga keenay,” ayuu yiri Axmed. “Su’aasha muhiimka ah ma ahan halka uu tababarka ama qalabka ka yimid, balse waa cida gaartay go’aanka lagu adeegsanayo.”
Ilaa hadda ma jirto wax caddeyn ah oo loo soo bandhigay bulshada oo muujinaya in Turkiga uu qorsheeyay, bixiyay amarka, ama uu hagay faragelintii dowladda federaalka ay ku sameysay Laftagareen.
Saameynta sii kordheysa
Turkiga ayaa si tartiib-tartiib ah u ballaariyay doorkiisa Soomaaliya tan iyo sanadkii 2011-kii, isagoo sii maraya maalgashiga kaabayaasha dhaqaalaha, iskaashiga amniga, iyo sahanka shidaalka ee badda. Horraantii sanadkan 2024, labada dal ayaa kala saxiixday heshiis iskaashi oo dhinaca difaaca iyo dhaqaalaha ah, kaas oo sii xoojiyay xiriirka dhow ee horey u jiray.
Iskaashigaas sii kordhaya ayaa abuuray walaac ay muujinayaan xubnaha mucaaradka, kuwaas oo ka cabsi qaba in ay dhacdo gacan-sarrayn shisheeye oo xad dhaaf ah.
Balse falanqeeyayaasha ayaa aaminsan in qalalaasaha Baydhaba uu ugu horreyn salka ku hayo khilaafaadka Soomaaliya ee aan wali xalka loo helin ee ku saabsan awoodda federaalka, sharcinimada siyaasadeed, iyo xiriirka u dhexeeya Muqdisho iyo dowlad goboleedyada.
Mas’uuliyiinta dowladda ayaa sheegay in lagu tilmaamo Turkiga inuu yahay naqshadeeyaha qalalaasaha Baydhaba ay tahay isku day la doonayo in khilaaf dastuuri iyo mid siyaasadeed oo gudaha ah loo beddelo shirqool xambaarsan marin-habaabin juquraafi-siyaasadeed.
Iyadoo la qirayo danaha istaraatiijiyadeed ee sii kordhaya ee Ankara ay ka leedahay Soomaaliya, mas’uuliyiinta ayaa ku adkeystay in meesha laga saaro Laftagareen ay ahayd arrin gudaha Soomaaliya ka dhacday, balse aysan ahayn howlgal dibadda laga soo agaasimay.