Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda federaalka Soomaaliya ayaa ansixisay heshiis is-afgarad ah oo ay la gashay Masar, kaas oo lagu ballaarinayo iskaashiga labada dal ee dhinacyada dekedaha iyo gaadiidka badda, xilli Qaahira ay sii xoojinayso xiriirkeeda dalalka ku teedsan Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed.
Heshiiska, oo golaha wasiirrada Soomaaliya uu ansixiyey Khamiistii, ayaa dejinaya qaab ay si toos ah ugu wada shaqeynayaan Wasaaradda Gaadiidka Masar iyo Wasaaradda Dekedaha iyo Gaadiidka Badda Soomaaliya.
Wasiirka Dekedaha iyo Gaadiidka Badda Soomaaliya, Cabdulqaadir Maxamed Nuur, ayaa sheegay in heshiisku uu qeyb ka yahay dadaalka dowladda ee lagu horumarinayo dekedaha dalka, laguna ballaarinayo xiriirka Soomaaliya ay la leedahay dalalka iyo hay’adaha ka shaqeeya gaadiidka badda.
“Heshiiskani wuxuu xoojinayaa iskaashiga caalamiga ah ee gaadiidka badda iyo dekedaha, wuxuu horumarinayaa mudnaanta istaraatiijiyadeed ee dalka, wuxuuna taageerayaa Qorshaha Isbeddelka Qaranka,” ayuu yiri wasiirka.
Waxa uu intaas ku daray in heshiisku uu sare u qaadayo kaalinta Soomaaliya ee ganacsiga iyo isu-socodka badda ee gobolka iyo caalamka, isla markaana uu gacan ka geysan karo casriyeynta kaabayaasha dekedaha dalka.
Xiriir ka gudbaya ganacsiga
Inkastoo heshiiska cusub si rasmi ah loogu soo bandhigay mid diiradda saaraya gaadiidka badda, dekedaha iyo horumarinta kaabayaasha, haddana wuxuu kusoo beegmay xilli Soomaaliya, Masar iyo Eritrea ay si weyn isugu soo dhowaanayaan dhinacyada siyaasadda, dhaqaalaha iyo amniga.
Qiyaastii laba bilood ka hor heshiiska Soomaaliya, Masar iyo Eritrea ayaa iyaguna kala saxiixday heshiis gaadiidka badda ah oo lagu xirayo dekedaha labada dal, laguna sameynayo khadad toos ah oo maraakiibta xamuulka ah.
Wasiirka arrimaha dibadda Masar Badr Abdelatty ayaa xilligaas sheegay in heshiiska Eritrea uu bilow u noqonayo isku xirnaanta dekedaha labada dal iyo furitaanka marinno cusub oo ganacsi.
Masar ayaa sidoo kale sheegtay in qorshayaashu aysan ku koobneyn maraakiibta iyo badeecadaha oo keliya, balse ay qeyb ka yihiin iskaashi ballaaran oo ay ku jiraan maalgashi, tamar, dhismooyin, macdan iyo tababarrada farsamada.
Isku soo dhowaanshahan waxaa saldhig u ah aragti ay Masar iyo Eritrea wadaagaan, taas oo ah in amniga iyo maamulka Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed ay masuuliyaddiisu gaar u tahay dalalka xeebaha ku leh marin-biyoodkaas.
Qaahira iyo Asmara ayaa si cad uga soo horjeestay in dalal aan xeeb ku lahayn Badda Cas ay door rasmi ah ku yeeshaan nidaamka amni iyo maamul ee halkaas laga hirgelinayo.
Mowqifkaas ayaa si gaar ah u taabanaya Itoobiya, oo ah dal aan bad lahayn, balse sanadihii dambe si xooggan u raadineysay marin toos ah oo ay ku gaarto Badda Cas.
Ra’iisul wasaare Abiy Axmed ayaa marin-badeedka ku tilmaamay arrin “jiritaanka Itoobiya muhiim u ah”, inkastoo uu marar badan sheegay in dowladdiisu ay ku raadineyso wada-hadal iyo hannaan nabadeed.
Itoobiya ayaa marin-badeedkeedii lumisay markii Eritrea ay xorriyaddeeda qaadatay 1993-kii, waxaana inta badan ganacsigeeda dibadda uu hadda maraa dekedaha Jabuuti.
Falcelinta Itoobiya
Dowladda Itoobiya ayaan si wanaagsan u arag dhaqdhaqaaqyada sii kordhaya ee Masar ka waddo dalalka ku hareereysan.
Wasaaradda arrimaha dibadda Itoobiya ayaa bishii May ku eedeysay Masar inay waddo siyaasad lagu carqaladeynayo himilooyinka istaraatiijiyadeed ee Addis Ababa, gaar ahaan dadaalkeeda ku aaddan helitaanka marin toos ah oo badeed.
Afhayeen u hadlay wasaaradda ayaa sheegay in Itoobiya aysan ka laaban doonin raadinta marin-badeed, isaga oo ku adkeystay in ujeeddada Addis Ababa ay tahay mid nabadeed oo lagu doonayo iskaashi dhaqaale iyo horumar wadajir ah.
Masar ayaa dhankeeda ku adkeysaneysa in dal aan xeeb lahayn uusan xaq u lahayn inuu ku lug yeesho maamulka ama ammaanka Badda Cas, inkastoo aysan kasoo horjeedin in Itoobiya ay dekedaha dalalka deriska ah u adeegsato ganacsi, haddii arrintaas lagu gaaro heshiis sharci ah.
Isku soo dhowaanshaha Soomaaliya, Masar iyo Eritrea ayaa si weyn u bilowday kaddib markii Itoobiya iyo Somaliland ay Janaayo 2024 kala saxiixdeen heshiis is-afgarad ah oo la xiriiray marin-badeed ganacsi iyo saldhig ciidan.
Dowladda Soomaaliya ayaa heshiiskaas ku tilmaantay xadgudub ka dhan ah madax-bannaanideeda iyo midnimada dhulkeeda, waxayna billowday olole diblomaasiyadeed oo ay taageero uga raadineysay dalalka gobolka iyo beesha caalamka.
Bishii October 2024, madaxweynayaasha Soomaaliya, Masar iyo Eritrea ayaa shir saddex geesood ah ku yeeshay magaalada Asmara, halkaas oo ay ku adkeeyeen in la ixtiraamo madax-bannaanida, midnimada dhuleed iyo xuduudaha dalalka gobolka.
Waxay sidoo kale isku raaceen xoojinta awoodda ciidamada Soomaaliya, ilaalinta xuduudaha berriga iyo badda, iyo sameynta guddi ay hoggaaminayaan wasiirrada arrimaha dibadda ee saddexda dal.
Inkastoo Soomaaliya iyo Itoobiya ay dabayaaqadii 2024 heshiis dhexdhexaadin ah ku gaareen Ankara, haddana tartanka ku saabsan marin-badeedka Itoobiya iyo saameynta dalalka kale ku leeyihiin Geeska Afrika weli ma dhammaan.
Suweys ilaa Gacanka Cadmeed
Heshiiska dekedaha ee Soomaaliya iyo Masar wuxuu muujinayaa in xiriirka Qaahira, Asmara iyo Muqdisho uu hadda ku fidayo marin istaraatiiji ah oo ka bilaabma Gacanka Suweys kuna dhammaada Gacanka Cadmeed.
Saddexda dal ma aysan ku dhawaaqin isbahaysi rasmi ah, balse wada-shaqeyntooda sii kordheysa ayaa siinaysa awood ay si wadajir ah ugu saameyn karaan arrimaha amniga, ganacsiga, dekedaha iyo siyaasadda gobolka.
Masar waxay sidoo kale ballaarisay joogitaankeeda militari ee Soomaaliya, iyadoo ciidamo iyo qalab u dirtay howlgalka Midowga Afrika ee AUSSOM, isla markaana tababar iyo taageero siisa ciidamada Soomaaliya.
Xiriirkaas wuxuu ku soo beegmayaa iyadoo Masar iyo Itoobiya uu weli ka dhexeeyo khilaafka biyo-xireenka weyn ee Itoobiya ka dhistay webiga Nile, halka Itoobiya iyo Eritrea ay iyaguna isku hayaan arrimaha xuduudaha iyo marin-badeedka.
Sidaas darteed, heshiiska cusub ee Soomaaliya iyo Masar ma aha oo keliya qorshe lagu horumarinayo dekedaha. Wuxuu sidoo kale qeyb ka yahay isbeddel ballaaran oo ka socda Geeska Afrika iyo Badda Cas, halkaas oo dekedaha, maraakiibta, ciidamada iyo marin-biyoodyadu ay noqdeen aalado muhiim u ah loolanka awoodda gobolka.