Ankara (Caasimada Online) — Xukuumadda Turkiga ayaa wadda dadaallo diblomaasiyadeed oo xooggan oo ay ku doonayso inay ku hesho waddo xal ah oo lagu soo afjaro dagaalka ay Mareykanka iyo Israa’iil ku qaadeen Iiraan.
Ankara ayaa wada-hadallo toos ah iyo kuwa dadbanba la yeelanaysa dowladda Mareykanka iyo Jamhuuriyadda Islaamiga ah si loo bilaabo wada-xaajoodyo horseedi kara heshiis rasmi ah, sida ay xaqiijiyeen ilo xog-ogaal ah.
Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Turkiga, Hakan Fidan, ayaa Axaddii khadka taleefanka xiriirro is-daba joog ah kula sameeyay dhiggiisa dalalka Iiraan, Masar, iyo waddamada Yurub, si ay uga wada-hadlaan tallaabooyinka loo qaadi karo dhanka soo-afjaridda colaadda.
Sida laga soo xigtay ilo wareedyo ka tirsan Wasaaradda Arrimaha Dibadda Turkiga, Fidan ayaa isla maalintaas la hadlay saraakiil sare oo Mareykan ah, oo la rumeysan yahay inay ka mid yihiin ergooyinka Steven Witkoff iyo Jared Kushner. Saacado kadib, wuxuu wadahadallo kale la yeeshay wasiirada arrimaha dibadda ee Sacuudi Carabiya, Qatar, Ciraaq, iyo Pakistan, iyagoo qiimeynayay hindiseyaal cusub oo lagu joojinayo dhiigga daadanaya.
Xogaha laga helayo xarunta go’aan-qaadashada ee Ankara ayaa muujinaya in Turkigu uu si xooggan u riixayo in la helo xabbad-joojin kooban oo fursad iyo jawi deggan u abuuri karta wada-hadallada.
Dadaalladan ayaa durba u muuqda kuwa miradhalay.
Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump, oo horay ugu hanjabay inuu bartilmaameedsan doono warshadaha korontada ee Iiraan sababo la xiriira xannibaadda ay xukuumadda Tehran saartay Marinka Hormuz, ayaa Isniintii ku dhawaaqay in Washington ay ku jirto “wada-hadallo wax-ku-ool ah” oo ujeeddadoodu tahay in lagu soo afjaro colaadda Bariga Dhexe.
Madaxweynaha ayaa sidoo kale ku amray Wasaaradda Gaashaandhigga ee Pentagon-ka inay shan maalmood dib u dhigto qorshe kasta oo duqeymo milateri loogu geysanayo kaabayaasha tamarta ee Iiraan, isagoo raaciyay in wada-hadalladu ay sii socon doonaan inta lagu jiro asbuucan.
Dhammaadkii asbuuca, wasiir Fidan ayaa u sheegay saxafiyiinta in Ankara ay ka fiirsanayso suurta-galnimada in la helo daaqad xabbad-joojin ah oo kumeel-gaar ah, taas oo waqti siinaysa wada-xaajoodka, balse dhinacyada u oggolaanaysa inay dib u billaabaan dagaalka haddii wada-hadalladu fashilmaan.
Si kastaba ha ahaatee, wuxuu farta ku fiiqay doorka carqaladeynta ee uu qaadan karo Ra’iisul Wasaaraha Israa’iil Benjamin Netanyahu.
“Israa’iil waxaa laga yaabaa inay qaadato siyaasad ay ku daba-dheereyneyso dagaalka si ay khasaare weyn ugu geysato Iiraan,” ayuu yiri Fidan. Wuxuu xusay in marka la wajaho aragtidaas, mowqifka Mareykanka uu noqon doono midka ugu muhiimsan.
Wasiirka ayaa ku dooday in Israa’iil ay bixinayso aragti ah inaysan joojin doonin dagaalka ilaa ay ka tirtirto bartilmaameedyada milateri iyo kuwa warshadaha ee ay u aragto inay muhiim yihiin, dhibaatada ugu weynna ay tahay in Israa’iil aysan doonayn nabad.
Ilo wareed Turki ah ayaa u sheegay warbaahinta Middle East Eye in xukuumadda Ankara ay isku dayayso inay dhisto isbaheysi wadajir ah oo dhanka wada-hadallada ah, si ay miisaan uga yeelato awoodda iyo saameynta Israa’iil. Turkiga ayaa kala shaqeynaya dalalka Yurub, kuwa Khaliijka, iyo jileyaasha kale ee gobolka sidii gacan looga geysan lahaa soo-afjaridda dagaalka.
Xogtan ayaa intaas ku dartay in hanjabaadaha Iiraan ay ku beegsanayso kaabayaasha tamarta iyo warshadaha sifeynta biyaha ee Khaliijka ay argagax weyn ku abuureen waddamada gobolka, arrintaas oo abuurtay fursad dib loogu qiimeyn karo xaaladda.
Caqabadda ugu weyn ayaa weli ah sidii loo heli lahaa waddo qancin karta dhammaan dhinacyada. Qaar ka mid ah waddamada Khaliijka, oo ay ugu horreyso Isutagga Imaaraadka Carabta iyo ilaa xad Sacuudi Carabiya, ayaa ku adkeysanaya in Iiraan aan loo oggolaan in mustaqbalka ay awood u yeelato ceejinta iyo go’doominta Marinka Hormuz.
Fidan ayaa aaminsan in marka uu dagaalku dhammaado, dalalka Khaliijku ay si cad u soo bandhigi karaan waxa ay ka filayaan Iiraan, haddii shuruudo gaar ah la fuliyana, diiradda loo weecin karo iskaashi dhaqaale. Dhanka kale, Iiraan ayaa iyaduna miiska keeni karta dalabaad ku saabsan saldhigyada milateri ee Mareykanka uu ku leeyahay Khaliijka.
Iiraan ma diyaar baa u tahay wada-hadal?
Serhan Afacan, oo ah guddoomiyaha Xarunta Cilmi-baarista Iiraan (IRAM) ee fadhigeedu yahay Ankara, ayaa sheegay in Iiraan ay u badan tahay inay aqbali doonto waddo kasta oo lagu kalsoon yahay oo loo maro wada-hadallo, maadaama ay wajaheyso dhibaatooyin lixaad leh oo isugu jira dhanka siyaasadda iyo dhaqaalaha oo ka dhashay dagaalka.
Wuxuu raaciyay in xasilloonida mustaqbalka fog ee Tehran ay tahay mid aan la hubin, gaar ahaan haddii duqeymaha Mareykanka iyo Israa’iil ay sii wadaan beegsiga kaabayaasha tamarta.
Sida laga soo xigtay ilo wareedka Turkiga ah, Iiraan waxay wadataa laba dalab oo aasaasi ah: dammaanad-qaad ka dhan ah weeraro mustaqbalka yimaada, iyo magdhow laga siiyo khasaaraha soo gaaray.
Xalka suurtagalka ah ee miiska saaran ayaa ah in Iiraan loo oggolaado inay hesho dakhliga ka soo xarooda ganacsigeeda shidaalka, arrintaas oo gacan ka geysan karta in la xaqiijiyo isku-socodka xorta ah ee kheyraadka mara Marinka Hormuz. Maamulka Trump ayaa dhowaan cunaqabateynta ka qaaday 140 milyan oo fuusto oo ah shidaalka Iiraan, taas oo fasaxaysa ganacsi lagu qiyaasay $14 bilyan oo doolar.
In kasta oo dadaalladan diblomaasiyadeed ay socdaan, xubnaha xog-ogaalka ah ee ku sugan Ankara ayaa weli muujinaya rajo-xumo ku aaddan in la gaaro heshiis waara. Waxay ka shaki qabaan in Israa’iil ay marnaba aqbali doonto ballan-qaad mustaqbalka fog ah oo ku aaddan inaysan duqeyn doonin Iiraan. Sidoo kale, shuruudda adag ee Trump ee ah in Iiraan ay gabi ahaanba joojiso kobcinta yuraaniyamta ayaa ah caqabad weyn oo hor-gudban heshiis kasta.
Shakigan ayaa qayb ahaan salka ku haya taageerada muuqata ee Israa’iil ay u hayso istaraatiijiyadda loo yaqaano “caws-jarista”, taas oo u baahan in xilliyo gaar ah duqeymo joogto ah lagu wiiqo awoodda milateri ee Iiraan si loo yareeyo saameynta xukuumadda Tehran ay ku leedahay gobolka.
Si looga gudbo is-mari-waagan, xogaha laga helayo diblomaasiyiinta ayaa sheegaya in hal waddo oo horay loo qaadi karo ay tahay soo-jeedinta Trump ee ah in dalka Ruushka lagu daro dammaanad-qaadeyaasha wada-hadallada barnaamijka nukliyeerka Iiraan, gaar ahaan maadaama Washington aysan mar dambe u arkin dalka Cumaan inuu yahay goob u qalanta in wada-xaajoodyada lagu qabto.
Ruushka oo xiriir soo jireen ah la leh Iiraan iyo Israa’iil, isla markaana cilaaqaad dhow la leh Imaaraadka iyo Sacuudiga, ayaa isku taagi kara boos dhex-dhexaadin ah oo fure u ah xalka.
“Trump wuxuu ku dhawaaqi karaa guul xilli kasta,” ayuu yiri ilo wareedku. “Laakiin Israa’iiliyiintu waxay u muuqdaan kuwo go’aansaday inay sii wadaan weerarada.”