Boosaaso (Caasimada Online) — Isbeddel weyn oo ku yimid istaraatiijiyadda milateri ee Mareykanka, kaas oo awooddiisa isugu geeyay dagaalka Iiraan, ayaa si dadban u sii huriyay dib-u-soo-kicidda kooxda isugu yeerta Dowladda Islaamiga ah (Daacish) ee gudaha Soomaaliya.
Sida lagu daabacay warbixin cusub oo uu qoray wargeyska The Times ee dalka Ingiriiska, Soomaaliya ayaa haatan loo aqoonsaday inay tahay saldhigga uu ku sugan yahay hoggaamiyaha guud ee kooxdaas caalamiga ah.
Saraakiil ka tirsan sirdoonka Soomaaliya ayaa wargeyska u xaqiijiyay in weecinta taageerada dhanka cirka ee Mareykanka iyo yaraanta kaydka saanadda milateri ay shabakaddan argagixisada ah fursad u siisay inay dib isugu soo abaabulaan Geeska Afrika, kadib sanad ay la kulmeen khasaare lixaad leh.
Inta badan sanadkii la soo dhaafay, ciidamada Mareykanka ayaa si dhow ula shaqeynayay ciidamada Soomaaliya olole joogto ah oo si adag loogu baacsanayay Cabdulqaadir Muumin.
Wadaadkan mayalka adag, oo sanado badan wacdi xagjirnimo ah ka waday dalka Ingiriiska kahor inta uusan dib ugu soo laaban dalkiisa hooyo ee Soomaaliya, ayaa haatan hoggaamiya in ka badan 1,000 dagaalyahan oo laga soo qoray daafaha caalamka.
Laga soo bilaabo shabakad godad ah oo si weyn loo xoojiyay oo ku dhex taalla buuraha qallafsan ee Cal Miskaad ee dowlad-goboleedka Puntland, xubnahan hubeysan ayaa muddo dheer maamulayay wax ay mas’uuliyiintu ku tilmaameen xuddunta maaliyadeed iyo tan hawlgal ee Daacish-ta caalamka.
Intii lagu guda jiray sanadkii 2025-kii, Mareykanka ayaa daraasiin duqeymo xagga cirka ah ku beegsaday saldhigyada buuraha, halka ciidamada gaarka ah ee Mareykankuna ay qaadeen weeraro dhulka ah oo is-daba-joog ah oo lala beegsaday dhuumashada Daacish.
Ololahaas wadajirka ah ayaa u muuqday mid tirtiray ku dhawaad boqolkiiba 90 xoogaggii dagaalka ee kooxda, iyadoo ay nolosha ku hareen in ku dhow 200 oo dagaalyahan oo keliya. Si kastaba ha ahaatee, wargeyska The Times ayaa weriyay in taageeradii milateri ee Mareykanku ay si weyn hoos ugu dhacday sanadkan.
Maleeshiyo dhiiran
Saraakiisha sirdoonka Soomaaliya ayaa ku doodaya in dhimistan ay ka turjumayso go’aanka Washington ay ugu weecisay diyaaradihii sirdoonka iyo kuwii wax duqeynayay dhanka colaadda Iiraan, taas oo dagaalyahannadii Daacish ee haray siisay fursad ay uga soo baxaan go’doomintii ay ku jireen. Toddobaadyadii la soo dhaafay, maleeshiyada ayaa weeraro is-daba-joog ah ku qaaday tuulooyinka ka ag dhow buurahaas.
“Waxay mar kale noqonayaan kuwo firfircoon, arrintaas oo aad noo walaacisay,” ayuu wargeyska u sheegay Maxamed Cabdulle, oo ah ku-xigeenka agaasimaha sirdoonka ee Ciidamada Booliska Badda Puntland (PMPF).
Wuxuu hoosta ka xariiqay in yaraanta duqeymaha cirka ay dhiirrigelisay inay godadkooda si joogto ah uga soo baxaan, ayna fuliyaan weeraro noocooda aan la arag bilo badan.
Kooxda ayaa sidoo kale awood ka heleysa dagaalyahanno dib u soo laabanaya. Fallan-qeeyayaal ayaa sheegay in maleeshiyaadkii sanadkii hore ka cararay weeraradii uu Mareykanku hoggaaminayay, iyagoo ka tallaabay Gacanka Cadmeed una baxsaday Yemen, ay haatan dib ugu soo dhuumanayaan gudaha Soomaaliya.
Kooxdu waxay si dhuumasho ah ku soo geleysaa iyagoo u qaybsan kooxo yaryar oo kala firdhisan, taas oo gacan ka geysanaysa in aan la dareemin, kana dhigaysa mid aan macquul ahayn in guluf weyn oo dhulka ama cirka ah lagu qaado.
Xuddunta maaliyadda
Dhaqdhaqaaqa dib u soo noolaaday ee Puntland ayaa iftiiminaya isbeddel ballaaran oo ku yimid kooxaha jihaad-doonka ah ee caalamka. Tan iyo markii ay burburtay khilaafadii dhuleed ee Daacish ee Ciraaq iyo Suuriya sanadkii 2019, xuddunta culeyska ee dhaqdhaqaaqa ayaa si weyn ugu weecatay qaaradda Afrika.
Garabka Daacish ee Soomaaliya ayaa haatan ah barta ugu muhiimsan ee hawlgallada shabakaddaas. Iyagoo ku hoos shaqeynaya xafiiska Al-Karrar, laanta Soomaaliya ayaa u adeegta sidii xarunta maaliyadeed ee kooxda ee caalamka.
Iyadoo la adeegsanayo waddooyinka tahriibka iyo shabakadaha baadda ee magaalada dekedda ah ee Boosaaso, kooxdu waxay dhaqaale u gudbisaa xulafadeeda daafaha dunida.
Mas’uuliyiinta ayaa ku xiray shabakaddan maalgelinta Daacish-ta Gobolka Khorasan (ISKP), oo ay ku jirto taageeradii qaraxii ismiidaaminta ahaa ee bishii Ogosto 2021 ka dhacay garoonka diyaaradaha ee Kabul, halkaas oo ay ku dhinteen 169 qof oo Afgaanistaan ah iyo 13 askari oo Mareykan ah.
Bishii Abriil ee la soo dhaafay, Taliyaha Taliska Mareykanka ee Afrika (AFRICOM), Jeneraal Michael Langley, ayaa Koongareeska uga digay in “ISIS ay shabakaddeeda caalamiga ah ka maamusho gudaha Soomaaliya,” iyadoo dhowr sarkaal oo Mareykan ah ay rumeysan yihiin in Muumin uu dhab ahaan noqday hoggaamiyaha guud ee kooxda.
Muumin, oo soo noolaa Iswiidhan iyo Ingiriiska sanadihii 2000-meeyadii, oo ay baaritaan ku sameysay hay’adda sirdoonka Ingiriiska ee MI5 sababo la xiriira xiriir xagjirnimo, ayaa mar baasaboorkiisii Ingiriiska ku gubay masjid ku yaalla Muqdisho.
Wuxuu markii hore ahaa mufti ka tirsan kooxda Al-Shabaab ee gacan-saarka la leh Al-Qaacida, kahor inta uusan isaga bixin oo uusan baayaco la gelin Daacish sanadkii 2015. Duqeyn weyn oo Mareykanku fuliyay ayaa lala beegsaday bishii May 2024, balse wuu ka badbaaday, isagoo tartiib tartiib ah u xoojiyay awooddiisa.
Weecinta dareenka
Hoos u dhaca hawlgallada Soomaaliya ayaa ka turjumaya culeys ballaaran oo saaran diiradda milateriga Mareykanka iyo jidadkiisa saadka.
Laga soo bilaabo Ukraine ilaa Taiwan, xulafada Mareykanka ayaa si weyn u muujiyay walaac ku aaddan gabaabsi ku yimid kaydka hubka ee Washington, kaas oo uu sababay waxa falanqeeyayaashu ku sifeeyeen ololihii dhanka cirka ahaa ee ugu xoogganaa taariikhda casriga ah ee ka dhanka ah Iiraan.
Wargeyska The Times ayaa xustay in Mareykanku uu adeegsaday 5,000 oo bambaanooyin, gantaallo, iyo hubka lidka gantaallada ah oo lala beegsaday bartilmaameedyo Iiraan ah afartii maalmood ee ugu horreysay dagaalka oo keliya.
Madaxweyne Donald Trump ayaa si fagaare ah ugu adkeystay in Mareykanku uu haysto “kayd hub oo aan dhammaanayn”, balse warbixin dhowaan uu soo saaray Machadka Cilmi-baarista Siyaasadda Dibadda (FPRI) ayaa caqabad ku noqotay sheegashadaas.
Machadka ayaa sheegay in Mareykanka ay si degdeg ah uga sii dhammaanayaan nidaamyada casriga ah ee fududeeya duqeymaha halistoodu yar tahay ee riddada dheer, iyo kaydkii loo baahnaa si loo difaaco gobollada kale.
Khubarada la-dagaallanka argagixisada ayaa muddo dheer ka digayay in ololayaasha milateri ee baaxadda leh ee Bariga Dhexe ay abuuri karaan firaaq amni meelo kale, taas oo kooxaha xagjirka ah siinaysa fursad ay dib ugu soo kabsadaan.
Cawaaqibta ayaa durba laga dareemayaa meelo ka baxsan Geeska Afrika. Bishii la soo dhaafay, qiyaastii 20,000 oo ka tirsan dagaalyahannada Daacish iyo xubnaha qoysaskooda ayaa ka baxsaday xero lagu hayay oo ku taalla dalka Suuriya. Khubarada amniga ayaa arrintaas la xiriiriyay go’aankii Mareykanka ee ahaa in la weeciyo diyaaradaha sirdoonka iyo agabka difaaca si looga hortago gantaallada Iiraan.
In kasta oo isbeddelkaas weyni uu jiro, milateriga Mareykanka ayaa ku adkeysanaya inuu weli ka go’an yahay inuu ka hawlgalo Bariga Afrika.
“Duqeymaheenna qorsheysan ayaa si guul leh u wiiqaya xarun muhiim ah oo maaliyadeed iyo mid hawlgal oo ay leedahay Daacish, iyagoo carqaladeynaya awooddooda ay ku maleegi karaan weeraro ka dhan ah dhulka Mareykanka,” ayuu yiri afhayeen u hadlay Taliska Mareykanka ee Afrika (AFRICOM).
Wuxuu intaas raaciyay: “Go’aankeenna isma beddelin. Waxaan jaan-goynaa xawliga hawlgalladeenna si aan u gaarno saameynta ugu sarraysa. Waxaan sii wadi doonnaa inaan kala shaqeyno saaxiibadeenna Soomaaliya sidii loo burburin lahaa shabakaddan, loona xoojin lahaa amniga caalamka.”