Muqdisho (Caasimada Online) – Qaar ka mid ah mas’uuliyiinta Guddiga Xuquuqda Aadanaha Soomaaliya ayaa wajahaya dhaleeceyn xooggan oo la xiriirta ku lug lahaanshahooda arrimaha siyaasadda, taasoo dhalisay muran cusub oo hareeyay hay’adda xilli su’aalo laga keenayo dhex-dhexaadnimadeeda iyo madax-bannaanideeda.
Murankan ayaa soo baxay kadib hadallo dadweyne oo ay jeediyeen saraakiil sare oo guddiga ka tirsan, kuwaas oo dhaliilayaashu ku tilmaameen kuwo dhaawacaya sumcadda hay’adda iyo doorkeeda sharciyeed ee la xiriira ilaalinta xuquuqda aadanaha.
Xoghayaha guddiga, Faaduma Cabdiqani Yuusuf, ayaa si gaar ah loo dhaliilay kadib markii ay si fagaare ah u muujisay taageerada dib u doorashada ay dowladda federaalka ku tilmaamtay sharci-darrada ee madaxweynaha Koonfur Galbeed, Cabdicasiis Xasan Maxamed Lafta-gareen.
Taageeradaas ayaa timid xilli geeddi-socodka doorashadaasi uu muran weyn ka taagan yahay, isla markaana dowladda federaalka Soomaaliya ay si rasmi ah u diidday natiijada.
Falanqeeyayaal dhanka sharciga ah iyo xubno ka tirsan bulshada rayidka ayaa ku doodaya in mowqif noocaas ah uu ka hor imaanayo halbeegyada caalamiga ah iyo kuwa gudaha ee hagaya hay’adaha xuquuqda aadanaha.
Waxay tilmaamayaan in Mabaadi’da Paris, oo ah xeerarka hagaya shaqada hay’adaha qaran ee xuquuqda aadanaha, ay si adag u adkeynayaan madax-bannaanida hay’adahaas iyo in ay ka fogaadaan saameyn siyaasadeed.
Sidoo kale, sida ay xusayaan dadka wax naqdiya, Sharciga Dhismaha Guddiga Madaxa-bannaan ee Xuquuqda Aadanaha Soomaaliya ee Lr. 16 ee 2026 wuxuu ku waajibinayaa xubnaha guddiga inay muujiyaan dhexdhexaadnimo buuxda isla markaana ku ekaadaan waajibaadkooda sharciyeed.
Xubno ka tirsan guddiga ayaa laga soo xigtay in tallaabada ay qaaday Faaduma ay ka dhigan tahay in ay weyso xubinnimadeeda guddiga.
Dooddan cusub ayaa kusoo biirtay walaac hore oo la xiriiray guddoomiyaha guddiga, Maryam Qaassim, oo iyaduna horey u jeedisay hadallo dadweyne oo ay qaar ka mid ah kormeerayaasha ku tilmaameen kuwo aan waafaqsaneyn halbeegyada caalamiga ah ee xuquuqda aadanaha.
Hadalladaas ayaa markaasba keenay su’aalo laga weydiiyay sida guddigu ugu hoggaansan yahay mabaadi’da caalamka laga aqoonsan yahay ee ilaalinta xuquuqda.
Xaaladda waxaa sii murjiyay eedeymo la xiriira qaabkii loo soo xulay hoggaanka guddiga. Dadka wax naqdiya ayaa sheegaya in doorashooyinkii hoggaanka ay hareeyeen wax isdaba marin iyo faragelin, iyadoo ay jiraan eedeymo sheegaya in mas’uuliyiin dowladda ka tirsan ay kharash badan ku bixiyeen sidii ay saameyn ugu yeelan lahaayeen natiijada.
Eedeymahan ayaa dhalinaya tuhun la xiriira isku dayo lagu doonayay in xilalka hoggaanka loogu helo dano istaraatiiji ah ama faa’iidooyin dhaqaale, oo ay ku jirto helitaanka qandaraasyo.
Ururro badan oo bulshada rayidka ah ee Soomaaliya ayaa horey u diiday doorashooyinkii hoggaanka guddiga, iyagoo ka digay in habka loo maray uu khatar gelinayo kalsoonida iyo shaqeynta hay’adda. Kooxo u ololeeya arrimaha dowlad-wanaagga iyo caddaaladda bulshada ayaa sidoo kale uga digay in siyaasadaynta sii socota ay sababi karto burbur hay’adeed, xilli dalka uu si weyn ugu baahan yahay kormeer madax-bannaan oo dhinaca xuquuqda aadanaha ah.
Goobjoogayaal iyo dadka arrimahan falanqeeya ayaa sheegaya in waxa kasoo baxaya guddigan ay yeelan karaan saameyn ka baxsan hay’adda lafteeda, gaar ahaan marka loo eego kaalinta ay hay’adaha madaxa-bannaan ku leeyihiin ilaalinta xuquuqda, isla xisaabtanka iyo kalsoonida dadweynaha.
Illaa iyo hadda, guddiga ma uusan soo saarin wax war rasmi ah oo uu uga jawaabayo walaacyada cusub ee laga muujiyay.