Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo Midowga Yurub ayaa isku raacay in dib loo bilaabo wada-hadallo farsamo oo ku saabsan soo celinta iyo dib-u-aqbalaadda soo-galootiga Soomaaliyeed ee ku sugan qaaradda Yurub. Heshiiskan ayaa imanaya xilli Brussels ay dooneyso in Muqdisho ay la yeelato iskaashi dhow oo ku aaddan socdaalka sharci-darrada ah, ka-hortagga tahriibka, iyo soo celinta muwaadiniinta Soomaaliyeed.
Go’aankan ayaa laga gaaray shirkii ugu horreeyay ee Iskaashiga Soomaaliya iyo Midowga Yurub oo 10-kii bishan May lagu qabtay magaalada Muqdisho. Shirkan oo ku saleysnaa heshiiska iskaashiga ee loo yaqaan ‘Samoa Agreement’, ayaa kulmiyay wasiirro ka tirsan xukuumadda Soomaaliya, diblomaasiyiin, iyo wakiillo ka socday hawlgallada Yurub, waxaana diiradda lagu saaray arrimaha sarreynta sharciga, amniga, socdaalka iyo horumarinta dhaqaalaha.
Wafdiga Soomaaliya waxaa hoggaaminayay Ra’iisul Wasaare Ku-xigeenka, Saalax Axmed Jaamac, halka dhanka Midowga Yurub ay mataleysay Danjire Francesca Di Mauro. Sida ku cad ajandaha socdaalka, labada dhinac ayaa isku raacay in sida ugu dhaqsiyaha badan loo qabto wada-hadalladii farsamo ee saddexaad oo diiradda saaraya soo celinta soogalootiga, si loo xalliyo caqabadaha jira loona horumariyo iskaashiga labada dhinac.
Soo celinta iyo dib-u-aqbalaadda
Marka la eego eray-bixinta siyaasadda Midowga Yurub, soo celinta iyo dib-u-aqbalaadda ayaa loola jeedaa iskaashi dhexmara dalalka ay dadku kasoo jeedaan, si ay dib ugu aqbalaan muwaadiniintooda aan haysan sharciga ay ku joogi karaan Yurub. Dadkaas waxaa ka mid ah kuwa loo diiday magangalyada, kuwa fiisooyinkoodu dhaceen, iyo kuwa aan gabi ahaanba haysan sharci degenaansho oo sax ah.
Arrintan ayaa ah mid aad xasaasi uga ah gudaha Soomaaliya, maadaama qoysas badan ay ehelkoodu ku sugan yihiin qaaradda Yurub. Inta badan tahriibka ayaa waxaa kiciya amni-darro, saboolnimo, shaqo la’aan, isbeddelka cimilada, iyo barakac baahsan.
War-saxaafadeedka wadajirka ah laguma shaacin tiro dad ah oo la soo musaafurinayo, dalal gaar ah oo la magacaabay, ama in labada dhinac ay isku raaceen soo celin qasab ah. Taas beddelkeeda, doodda ayaa lagu saleeyay ajande ballaaran oo isugu jira xallinta dhibaatooyinka aasaasiga ah ee sababa tahriibka, la-dagaallanka mukhalasiinta, horumarinta xogta socdaalka, iyo in la dhiirigeliyo waddooyinka sharciga ah ee socdaalka. Sidoo kale, waxaa laga wada hadlay taageerada dadka barakacayaasha ah iyo dadaallada lagu yareynayo qulqulka tahriibayaasha u socda qaaradda Yurub.
Soo celin sharaf leh
Bayaanka ayaa xusay in labada dhinac ay ka wada hadleen “soo celin badqabta oo sharaf leh” iyo in dib-u-dhexgal waara loo sameeyo dadka dib ugu soo laabanaya dalkooda hooyo. Dowladda Soomaaliya ayaa horay ula shaqeysay Midowga Yurub iyo Hay’adda Socdaalka Adduunka (IOM) si dalka dib loogu soo celiyo muwaadiniin ku xayirneyd dalka Liibiya, iyadoo la adeegsanayo barnaamijyada soo-laabashada iskaa-wax-u-qabso ah.
Bishii Diseembar ee sanadkii 2024, ilaa 147 soo-galooti Soomaali ah ayaa laga soo celiyay Liibiya iyadoo gacan laga helayo Dowladda Federaalka, Midowga Yurub iyo IOM. Duulimaadkaas ayaa markii hore cago-dhigtay magaalada Hargeysa oo ay ka degeen 31 qof, kahor inta uusan Muqdisho keenin 116-kii kale, waxaana dadkaas ku jiray dhallinyaro iyo carruur da’yar.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya ayaa xilligaas xaqiijisay in hawlgalkan uu qayb ka ahaa barnaamij uu maalgeliyo Midowga Yurub oo ay fuliso hay’adda IOM, kaas oo dadka soo laabanaya siiya lacag caddaan ah oo degdeg ah, daryeel caafimaad, taageero maskaxeed, kharashka gaadiidka safarka, iyo caawimaad la xiriirta dib-u-la-qabsiga bulshada. Wasaaradda ayaa xustay in duulimaadkii bishaas uu tirada guud ee Soomaalida laga soo celiyay Liibiya ee hoos yimaada barnaamijkan ka dhigay 844 qof.
Arrimaha socdaalka ayaa isku beddelay mid ka mid ah mowduucyada siyaasadeed ee ugu xasaasisan qaaradda Yurub, iyadoo dowlado dhowr ah ay raadinayaan qaabab deddeg ah oo dalkooda looga saarayo dadka aan haysan sharciga joogitaanka.
Brussels ayaa iskaashiga socdaalka si weyn ugu xirtay xiriirka ballaaran ee ay la yeelato dalalka ay dadku kasoo jeedaan iyo kuwa ay sii maraan. Tani waxay koobeysaa taageerada horumarinta, maareynta xuduudaha, dhiirigelinta socdaalka sharciga ah, iyo barnaamijyada dib-u-la-qabsiga.
Balse hay’adaha u dooda xuquuqda aadanaha ayaa ka digay in barnaamijyada dib-u-soo-celinta ay u baahan yihiin dammaanad-qaad adag, lagana taxadaro in dadka dib loogu celiyo goobo ay ka jirto amni-darro ama saboolnimo baahsan oo halis gelin karta noloshooda.