Muqdisho (Caasimada Online) – Dalalka xubnaha ka ah Midowga Afrika ayaa markii ugu horreysay si furan su’aalo uga keenaya muddada ay qaaraddu sii wadi karto howlgalka nabad-ilaalinta Soomaaliya, xilli ay sii yaraanayaan dhaqaalihii ay bixin jireen saaxiibada caalamiga ah, gaar ahaan Mareykanka.
Cameroon iyo Gabon ayaa Soomaaliya ugu baaqay inay isu diyaariso maalinta ay ciidamada shisheeye dalka ka baxayaan, iyagoo ku adkeystay in howlgal kasta oo nabad-ilaalineed uu leeyahay waqti uu ku dhammaado.
“Mar un ayuu howlgal kasta oo nabad-ilaalineed soo gaarayaa gebogebo,” ayay labada dal ka sheegeen kulan degdeg ah oo ay yeesheen la-taliyeyaasha milatari ee Golaha Nabadda iyo Ammaanka Midowga Afrika.
Hadalladan ayaa muujinaya walaac sii xoogeysanaya oo ku saabsan mustaqbalka Howlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya, oo loo soo gaabiyo AUSSOM, kaas oo wajahaya dhaqaale-yari iyo hubanti la’aan ku saabsan cidda maalgelin doonta sannadaha soo socda.
Muddo ku dhow labaatan sano, howlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya waxaa kharashaadkiisa ugu badan bixiyay saaxiibada dibadda. Midowga Yurub ayaa ku bixiyay ku dhowaad 2.8 bilyan oo Yuuro, halka Mareykanku uu ku dhowaad 1.6 bilyan oo dollar oo taageero toos ah siiyay dalalka ciidamada keenay.
Waxaa intaas dheer ku dhowaad laba bilyan oo dollar oo lagu bixiyay xafiiska Qaramada Midoobay ee taageerada Soomaaliya, UNSOS, iyadoo Britain iyo dalal kale ay sidoo kale bixiyeen taageero dhaqaale iyo mid farsamo.
Hase yeeshee, ilahaas dhaqaale ayaa hadda wajahaya cadaadis weyn, taas oo dalalka xubnaha ka ah Midowga Afrika ku qasabtay inay su’aal geliyaan awoodda lagu sii wadi karo howlgalka qaabkiisa hadda.
Mareykanka oo jaraya taageerada
Bilowgii bishan, Mareykanka ayaa Midowga Afrika ku wargeliyay inuusan sii maalgelin doonin UNSOS, oo ah hay’adda bixisa adeegyada saadka ee howlgalka AUSSOM.
Go’aankaas wuxuu kala saaraya howlgalka milatari iyo hay’addii u qaabilsaneyd shidaalka, raashinka, gaadiidka cirka, daad-gureynta dhaawacyada iyo adeegyada kale ee muhiimka u ah ciidamada.
“Go’aanka ugu dambeeyay ee Mareykanka wuxuu soo afjari doonaa taageerada saadka ee UNSOS wixii ka dambeeya 31-ka December 2026, taas oo AUSSOM gelin doonta xaalad saadka ah oo aad u adag,” ayaa lagu yiri qoraalka laga soo saaray kulanka degdegga ah.
Midowga Afrika ayaa ka digay in xaaladdan ay dhalin karto “caqabadaha howlgal oo aad u daran” haddii ciidamada la sii joogo Soomaaliya iyadoo aan la helin hannaan cusub oo beddela UNSOS.
AUSSOM, oo ka kooban 12,591 askari, ayaa la bilaabay 1-dii Janaayo 2025, waxaana loogu talagalay inay shaqeyso muddo shan sano ah oo ku eg dhammaadka 2029. Si kastaba, waajibaadkeeda waa in Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay sannad kasta dib u ansixiyaa.
Kulankii degdegga ahaa ee 3-dii July, Cameroon iyo Gabon waxay sheegeen in Soomaaliya ay dedejiso dhismaha hay’ado amni oo isku filan, isla markaana aan culayska howlgal aan dhammaad lahayn lagu sii hayn karin dalalka Afrikaanka ah.
Aragtidaas waxay muujineysaa isbeddel weyn oo ka dhex socda Midowga Afrika. Dooddu hadda kama taagna oo keliya in howlgalka la sii wado iyo in kale, balse waxay u wareegeysaa habka iyo waqtiga lagu soo afjari karo.
Morocco ayaa sheegtay inay mowqifkeeda rasmiga ah soo gudbin doonto marka ay la tashato madaxdeeda, halka Itoobiya ay ballanqaadday inay sii wadi doonto taageerada Soomaaliya.
Uganda, oo Soomaaliya ku leh ciidamada ugu badan, ayaa iyaduna dhowaan billowday inay su’aalo ka keento halka uu ku dambeynayo howlgalka. Kampala waxay ciidamo ku leedahay Soomaaliya tan iyo markii la bilaabay howlgalka Midowga Afrika sannadkii 2007.
Saraakiil Ugandheys ah ayaa si cad u sheegay: “Soomaaliya weligeen kuma sii jiri karno.”
Saddex qorshe oo la miisaamayo
La-taliyeyaasha milatari ee Golaha Nabadda iyo Ammaanka Midowga Afrika ayaa qiimeeyay saddex qorshe oo ku saabsan mustaqbalka howlgalka.
Qorshaha koowaad waa in ciidamada Midowga Afrika si tartiib-tartiib ah looga saaro Soomaaliya. Midka labaad waa in la sii hayo ciidamada hadda jooga, balse saaxiibo laba-geesood ah ay la wareegaan taageerada saadka ee UNSOS.
Qorshaha saddexaadna waa in AUSSOM lagu beddelo howlgal goboleed ka yar, kaas oo lagu maalgeliyo heshiisyo laba-geesood ah ama hannaan isku dhafan.
Diblomaasiyiin la socda wada-hadallada ayaa sheegay in labada qorshe ee dambe aysan taageero badan helin, maadaama ay weli dalalka ciidamada keena ku qasbayaan inay sii wadaan howlgal qaali ah xilli dhaqaalaha dibadda uu sii yaraanayo.
Taas beddelkeeda, bixitaan qorsheysan oo markii hore loo arkayay ikhtiyaarka ugu xun ayaa hadda dalal badan ula muuqda xalka ugu macquulsan.
Sannad-maaliyadeedkii 2025/2026, AUSSOM waxay u baahneyd ku dhowaad 190 milyan oo dollar oo keliya si loogu bixiyo gunnooyinka ciidamada. Hase yeeshee, Midowga Afrika wuxuu helay ballanqaadyo la xaqiijiyay oo gaaraya 120 milyan oo dollar, taas oo keentay farqi dhaqaale oo weyn.
Waaxda Howlgallada Taageerada Nabadda ee Midowga Afrika ayaa sheegtay in dhaqaalaha keliya ee la hubo uu yahay 502 milyan oo dollar oo loogu talagalay taageerada saadka ee UNSOS.
Si kastaba, 25 boqolkiiba dhaqaalahaas oo ahaa qeybta Mareykanka ayaa horay looga saaray bishii October 2025, si wax looga qabto daldaloolada dhaqaale ee howlgalka.
Atul Khare, oo ah ku-xigeenka xoghayaha guud ee Qaramada Midoobay u qaabilsan taageerada howlgallada, ayaa kulan dhowaan Muqdisho ka dhacay ku sheegay in miisaaniyad dhan 481 milyan oo dollar oo Golaha Guud ee Qaramada Midoobay u ansixiyay UNSOS aan weli si buuxda loo helin.
Mareykanka ayaa sidoo kale muujiyay inuu hor istaagi doono isku day kasta oo Golaha Ammaanka looga doonayo in lagu maalgeliyo UNSOS wixii ka dambeeya 31-ka December 2026.
Iyadoo aysan jirin cid kale oo diyaar u ah inay buuxiso farqigaas, mustaqbalka howlgalka ayaa galay xaalad hubanti la’aan ah.
“Dhaqaale caalami ah oo degdeg ah haddii aan la helin, AUSSOM wuxuu wajahayaa burbur howlgal marka la gaaro 2027,” ayuu yiri Mohamed Daud Ismail oo ka tirsan hay’adda ACLED.
Wuxuu intaas ku daray in xaaladdu ay saameyn ballaaran ku yeelan karto Soomaaliya, maadaama ciidamada dowladda ay weli awood ahaan kala fidsan yihiin, isla markaana aysan heysan nidaamkii saadka ee looga baahnaa inay howlgallo waaweyn ka fuliyaan guud ahaan dalka.
Halis amni oo soo fool leh
UNSOS waxay ciidamada AUSSOM siisaa shidaal, raashin, adeegyo caafimaad, daad-gureynta dhaawacyada, diyaarado iyo gaadiid cirka ah. Waxay sidoo kale magdhow ka bixisaa qalabka ay ciidamada leeyihiin ee ku burbura ama ku luma howlgallada.
Haddii Midowga Afrika uu go’aansado inuu ciidamadiisa Soomaaliya sii joogo iyadoo aan UNSOS la helin, wuxuu u baahan doonaa boqolaal milyan oo dollar oo dheeraad ah, xitaa haddii tirada ciidamada la yareeyo.
Dalal badan oo Afrika ah ayaa aaminsan in Midowga Afrika uusan awoodin kharashaadkaas haddii aysan soo bixin deeq-bixiyeyaal cusub.
Xaaladdan waxay wax weyn ka beddeshay doodihii sannadihii hore, oo diiradda lagu saari jiray sidii loo kordhin lahaa taageerada caalamiga ah ee kala-guurka amniga Soomaaliya.
Dooddu hadda waxay ku wajahan tahay sidii howlgalka si mas’uuliyad leh loo soo afjari lahaa, iyadoo laga fogaanayo inuu dhasho firaaq amni oo ay ka faa’iideystaan Al-Shabaab iyo kooxaha kale ee hubeysan.
Waaxda Howlgallada Taageerada Nabadda ee Midowga Afrika ayaa ka digtay in ka bixitaanka UNSOS uu wiiqi karo difaaca magaalooyinka muhiimka ah iyo waddooyinka waaweyn ee sahayda, isla markaana uu yareyn karo awoodda lagu daad-gureeyo ciidamada dhaawacma.
Waxay sidoo kale sheegtay in Al-Shabaab ay fursad u heli karto inay ka faa’iideysato daldaloolada howlgalka.
Farriinta kasoo baxaysa dalalka Midowga Afrika ayaa ah in Soomaaliya aysan mar dambe si aan xad lahayn ugu tiirsanaan karin ciidamada Afrikaanka ah iyo deeqaha dibadda, balse looga baahan yahay inay dedejiso dhismaha ciidan qaran iyo hay’ado amni oo awood u leh inay si buuxda ula wareegaan ammaanka dalka.