Olole war-been-abuur ah oo cusub, si taxadar leh loo soo agaasimay, isla markaana si weyn loo maalgeliyey, ayaa ka hanaqaadaya magaalada Washington. Wuxuu ku andacoonayaa in dawladda Maraykanka ay isku diyaarinayso inay u aqoonsato Waqooyiga Soomaaliya, oo goobaha ololaha siyaasadeed looga yaqaanno “Somaliland,” inay tahay dal madax bannaan.
Sheegashadani waa been abuur. Dawladda Maraykanku wax isbeddel ah kuma samayn siyaasaddeeda. Mowqifkeedu waa sidii hore: Soomaaliya waa hal waddan, oo leh madaxbannaani iyo xuduud dhuleed oo taam ah. Haddana, inkastoo ay taasi jirto, waxaa isa soo taraya maqaallo, warbixinno ka soo baxa hay’adaha cilmi-baarista, iyo sheekooyin warbaahineed oo isku dayaya inay xaqiiqadaas ku beddelaan marin-habaabin iyo been abuur. Mashiinka ka dambeeya arrintan maaha mid ka yimid shacabka, balse waa mid ay shisheeye maalgelinayaan.
Xudunta ololahan waxaa ku jirta Taiwan. Iyadoo ka go’doonsan fagaaraha diblomaasiyadda caalamiga ah oo ku dhibtoonaysa sidii ay ku heli lahayd aqoonsi caalami ah, ayay Taiwan u weecatay olole xooggan oo ay ka dhex waddo Washington. Dawladda Taiwan waxay maalgelinaysaa shirkadaha ololaynta siyaasadeed (lobbying firms) iyo la-taliyeyaal dhinaca warbaahinta ah si ay u buunbuuniyaan fikradda ah in iskaashiga ay la leedahay Waqooyiga Soomaaliya uu yahay mid sharci ah. Shirkadahani waxay adeegsanayaan saamaynta ay ku leeyihiin Washington si ay u riixaan sheeko been abuur ah: in Waqooyiga Soomaaliya uu qarka u saaran yahay aqoonsi caalami ah, iyo in Maraykanku uu si hoose u taageersan yahay arrintan.
Tani run maaha. Waxay ka hor imaanaysaa siyaasadda arrimaha dibadda ee Maraykanka. Waxay sidoo kale wiiqaysaa Dawladda Federaalka Soomaaliya, oo ah tan keliya ee uu Maraykanku u aqoonsan yahay dawlad sharci ah oo ka jirta dalka Soomaaliya. Laakiin danta Taiwan maaha Soomaaliya, ee waa Taiwan. Waxayna u adeegsanaysaa khilaafaadka gudaha ee Soomaaliya si ay guul uga gaarto loollanka diblomaasiyadeed ee kala dhaxeeya Shiinaha.
Istaraatiijiyadda Taiwan waxay ku dhisan tahay ka faa’iidaysiga dawladaha daciifka ah ama ku jira marxaladaha kala guurka. Waxay adeegsataa kaalmo dhaqaale, booqashooyin diblomaasiyadeed, iyo ololeyaal warbaahineed oo bartilmaameedsan si ay u abuurto dhalanteed aqoonsi iyo sharciyad ah. Marka laga hadlayo Soomaaliya, waxay heshay xulafo diyaar u ah oo ka tirsan hoggaanka siyaasadeed ee Waqooyiga Soomaaliya, kuwaasoo iyaguna leh dano u gaar ah oo ay ku doonayaan dal gooni ah. Laakiin isbahaysigan ujeeddadiisu maaha dimoqraadiyad ama xuquuqul insaan. Waa riwaayad siyaasadeed iyo ciyaar dano shisheeye.
Dawladda Federaalka Soomaaliya kama aysan fadhiisan arrintan. Bishii Luuliyo 31, 2025, waxay si guul leh u taageertay dhismaha maamul-goboleed cusub oo federaalka ka tirsan oo laga hirgeliyey waqooyi-bari. Tani waxay ahayd guul weyn oo caddaysay awoodda nidaamka federaalka. Waxay sidoo kale beenisay mid ka mid ah khuraafaadka ugu waaweyn ee ay adeegsadaan gooni-u-goosatada: oo ah in waqooyigu uu ku midaysan yahay hal maamul. Sidaasi maaha. Waxaa jira gobol Waqooyi-Galbeed, waxaana jira gobol Waqooyi-Bari. Ma jirto wax la yiraahdo “Somaliland” midaysan.
Xaqiiqadani waa muhiim. Waxay muujinaysaa in gobollada waqooyiga ay leeyihiin kala duwanaansho siyaasadeed iyo bulsho. Waxay caddaynaysaa in sheekada gooni-u-goosadka ay ku salaysan tahay mala-awaal. Dhismaha Dawlad-goboleedka Waqooyi-Bari ee hoos taga Dastuurka Federaalka ayaa ka dhigaya mid aan sharci ahaan iyo siyaasad ahaan toona suurtagal u ahayn in lagu andacoodo in Waqooyiga Soomaaliya uu yahay hal hay’ad siyaasadeed oo madax bannaan.
Haddaba, maxay tahay sababta sheekadan beenta ah ay ugu sii xoogaysanayso Washington? Jawaabtu waxay ku jirtaa awoodda ololaynta siyaasadeed (lobbying). Taiwan waxay ku bixinaysaa lacag aad u badan. Shirkadaheeda ololaynta waxay qorayaan maqaallo ra’yi ah, waxay saamaynayaan warbixinnada hay’adaha cilmi-baarista siyaasadda, waxayna riixayaan qodobo ay ku marin-habaabinayaan warbixinnada la siiyo dawladda Maraykanka. Waxay adeegsanayaan khariidado marin-habaabin ah, xog cod-bixin oo been abuur ah, iyo taariikh la qalloociyey. Waxay isticmaalayaan hay’adaha warbaahinta, ururada aan dawliga ahayn (NGOs), iyo diblomaasiyiin hore si ay farriintooda u xoojiyaan.
Kani maaha dadaal diblomaasiyadeed oo ka yimid shacabka. Waa dagaal ku salaysan war-xumo-faafin, waxaana loogu talagalay in lagu jahawareeriyo siyaasiyiinta, lagu kala qaybiyo Soomaalida, iyo in isku dhac looga dhex abuuro Soomaaliya iyo saaxiibbadeeda caalamka.
Waxaase ugu walaac badan aamusnaanta dad badan oo ay ahayd inay xaqiiqada ka hadlaan. Qaar ka mid ah aqoonyahannada iyo shakhsiyaadka siyaasadda Soomaalida ayaa ka aamusan arrintan. Maaha inay taageersan yihiin gooni-u-goosadka, balse waa sababtoo ah waxay dhayalsanayaan awoodda dacaayadaha casriga ah. Weli waxay ku shaqaynayaan caqligii sagaashamaadkii, xilligaas oo siyaasadda lagu gorgortami jiray wadahadal fool-ka-fool ah, ee aan lagu maamulin hawlgallo xogeed, wareegyo warbaahineed, iyo ololeyaal isku dubaridan.
Ma arkaan in ololahan uu qayb ka yahay ciyaar juqraafi-siyaasadeed (geopolitical) oo aad u weyn; mid ay ku lug leeyihiin safaarado, hay’ado caalami ah, machadyo cilmi-baaris, iyo warbaahinta reer Galbeedka. Kani maaha mid ku kooban hal dhinac. Waa hawlgal malaayiin doollar ah oo ka socda baro kala duwan, kana soo fidsan Taipei ilaa K Street.
Waxa halista ku jira maaha wax calaamad ah oo keliya. Cinwaan kasta oo la qalloociyo wuxuu daciifiyaa mowqifka Soomaaliya ee nidaamka caalamiga ah. Maqaal kasta oo marin-habaabin ah wuxuu shidaal siinayaa kuwa doonaya in Soomaaliya ay fashilanto. Isbeddel kasta oo siyaasadeed oo been abuur ah wuxuu wiiqayaa awoodda Dawladda Federaalka, wuxuuna xoojinayaa gacanta kuwa ka faa’iidaysta fowdada iyo kala-qaybsanaanta.
Soomaaliya waa inay kaga jawaabto si cad oo awood leh. Maaha xilligii khilaaf edeb ku dheehan la muujin lahaa. Waa xilligii si toos ah loola dagaallami lahaa been-abuurka. Dawladda Federaalku waa inay cadaadis saartaa saaxiibbadeeda si ay ugu hoggaansamaan siyaasadahooda la iclaamiyey. Waa inay la xisaabtanto safaaradaha marka ay u oggolaadaan shaqaalahooda inay riixaan ajandayaal aan rasmi ahayn. Waa inay daahfurnaan ka dalbataa hay’adaha cilmi-baarista iyo warbaahinta ee fagaare siiya sheekooyinka ay shisheeyuhu maalgeliyaan iyagoon xaqiiqadooda hubin.
Tan ka sii muhiimsan, Soomaalida lafteedu waa inay u baraarugto xaqiiqada dagaalka casriga ah ee xogta. Kuma filna in dacaayad shisheeye lagu tilmaamo oo la iska indhatiro. Waa in si nidaamsan loola dagaallamo. Taas macnaheedu waa in la dhiso awoodda warbaahinta, la maalgeliyo isgaarsiinta istaraatiijiga ah, lana magacaabo shirkadaha iyo dadka ololaynta wada ee mas’uulka ka ah. Waxay ka dhigan tahay in si cad loogu sheego Washington in Soomaaliya aysan iib ahayn.
Midnimadu maaha hal-ku-dheg oo keliya; waa mabaadi’da amniga qaranka. Aqoonsiga gobol kasta oo go’a wuxuu khatar gelinayaa xasilloonida dalka oo dhan iyo tan gobolka. Wuxuu dhiirigelinayaa sheegashooyin cusub oo gooni-u-goosad ah. Wuxuu dhiirranaan siinayaa kuwa qaska wada. Wuxuuna furayaasha madaxbannaanida Soomaaliya u gacan gelinayaa dawlado shisheeye.
Taiwan waxay xaq u leedahay inay u dagaallanto jiritaankeeda, laakiin xaq uma laha inay dagaalkaas ku qaaddo dhabarka midnimada Soomaaliya. Waa in la kashifaa kuwa lacagta lagu siiyo inay xaqiiqada ku qalloociyaan Washington. Soomaaliya waxay leedahay hal dawlad, hal calan, iyo hal dhul. Ma jiro olole siyaasadeed (lobbying) oo beddeli kara xaqiiqadaas.
Ismail D. Osman: Waa agaasime ku-xigeenkii hore ee Hay’adda Nabad-sugidda iyo Sirdoonka Qaranka (NISA). Wuxuu ku takhasusay qoraallada ku saabsan BRICS, amniga Geeska Afrika, iyo xaaladaha juquraafi-siyaasadeed (geopolitical) isagoo xoogga saaraya maamulka iyo amniga. Kala xiriir: [email protected]. Twitter: @osmando