Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoomiyaha maamulka gobolka Banaadir, ahna duqa Muqdisho, Xasan Maxamed Xuseen (Muungaab) oo maanta dhagax-dhigay dhismaha waddo laami ah oo laga hirgelinayo inta u dhaxeysa waddada Cabdiqaasim iyo Banaadir ee degmada Hodan ayaa ku dhowaaqay go’aan culus oo farxad-gelinayo shacabka caasimada.

Muungaab ayaa shaaca ka qaaday in todobaadkan maamulka gobolka Banaadir uu qaadayo tallaabo culus oo ay go’aamisay xumuumadda Soomaaliya, taas oo lagu furayo waddooyin badan oo hadda xiran, kuna yaalla magaalada Muqdisho ee caasimada Soomaaliya.

“Dhagxaanta waddooyinka yaalla ee aan munaasabka ahayn in laga qaado ayaa loo baahan yahay maalmaha soo socdo waxaa magaaladan ka dhici doona barnaamij ay xukuumadda soo go’aamisay, maamulka gobolka Banaadir iyo hay’adaha amnigana ay fulinayaan oo ah in waddooyin dhowr ah oo lambar culus ah oo xiran dib loo furi doono” ayuu yiri Muungaab.

Sidoo kale wuxuu tilmaamay in ujeedka uu yahay in shacabka loo fududeeyo isku socodka guud ee Muqdisho, maadaama uu haatan soo hagaagay amniga, wax badana laga qabtay.

“Ujeedka waxaa waayay inuu fududaado guud ahaan isku socodka dadka iyo gaadiidka, iyada oo mar weliba la tixgelinaayo amniga wanaagsan ee caasimada” ayuu sii raaciyay.

Duqa Muqdisho ayaa sidoo kale farriin u diray shacabka Soomaliyeed, wuxuuna ka codsaday inay garab siiyaan hay’adaha amniga, ayna kala shaqeeyaan nabad-geylada.

“Bulshada caasimada waxaan ugu baaqayaa in ay mar waliba gacan siiyaan hay’adaha amniga, sababtoo ah amniga kaliya qoray laguma sugo shacabka door ayay ku leeyihiin” ayuu mar kale yiri duqa Muqdisho.

Dhanka kale, guddoomiye Muungaab ayaa sheegay in ay ka go’an tahay sidii shacabka dib loogu celin lahaa canshuurta laga qaado, si loo horumariyo adeegyada kala duwan ee bulshada iyo dib u dhiska kaabayaasha, waxa uuna ballan qaaday fulinta dhismaha waddooyin kale oo laga hirgelinaayo Magaalada Muqdisho.

Muungaab ayaa tan iyo markii la magacaabay waday dadaallo horumarineed oo ku aadan caasimada, isaga oo sidoo kale isbeddal wayn ku sameeyay hoggaanka gobolka Banaadir.

Asmara (Caasimada Online) – Dowladda Eritrea ayaa Jimcihii shaacisay in Madaxweynaha Mareykanka, Donald Trump, uu warqad u soo diray dhiggiisa Eritrea, Isaias Afwerki. Warqaddan ayuu Trump ku ballanqaaday inuu dib u habeyn ku samayn doono xiriirka labada dal, isla markaana uu meesha ka saari doono “waxyeelladii ba’neyd” ee uu geystay maamulkii isaga ka horreeyay, kaasoo cunaqabateyn ugu soo rogay Asmara kaalintii ay ku lahayd dagaalkii Tigray.

Warqaddan oo uu shaaciyay Wasiirka Warfaafinta Eritrea, Yemane G. Meskel, waxay muujineysaa isbeddel weyn oo suurtagal ah oo ku yimaada siyaasadda arrimaha dibadda ee Mareykanka ee ku aaddan gobolka Geeska Afrika ee muhiimadda istiraatiijiyadeed leh. Ma jirin wax xaqiijin ah oo degdeg ah oo warqaddan ku saabsan oo ka soo baxay maamulka Trump ee Washington.

Sida uu sheegay Meskel, warqadda Trump oo ku taariikheysneyd 30-ka Luulyo, wuxuu ku sheegay inuu “meesha ka saarayo saameyntii tabnayd ee waxyeellada lahayd ee Maamulka Biden uu adduunka oo dhan ka geystay.”

Sidoo kale, madaxweynaha Mareykanka ayaa la sheegay inuu muujiyay sida uu diyaar ugu yahay “in dib loo yagleelo xiriir qaran oo wax-soo-saar leh oo ku dhisan daacadnimo, is-ixtiraam, iyo fursado lagu horumarinayo nabadda iyo barwaaqada guud ahaan Geeska Afrika iyo Badda Cas.”

Sida la sheegay, warqaddan ayaa jawaab u ahayd farriin hambalyo ah oo uu Afwerki u diray Trump bishii Nofeembar 2024, kaddib guushii uu ka gaaray doorashada. Farriintaas, hoggaamiyaha Eritrea wuxuu ku muujiyay rajo ah in “soo laabashada taariikhiga ah” ee Trump ay “bog cusub u furi doonto xiriir iskaashi oo mira-dhal ah oo wax-ku-ool ah oo dhexmara Eritrea iyo Mareykanka.”

Isbeddel siyaasadeed oo weyn

Tallaabo dib loogu habeynayo xiriirka ayaa noqon doonta mid si weyn uga duwan siyaasaddii maamulka Madaxweyne Joe Biden, kaasoo qaatay mowqif adag oo ka dhan ah xukuumadda Afwerki.

Bishii Nofeembar 2021, maamulka Biden wuxuu cunaqabateyn ballaaran kusoo rogay militariga Eritrea, xisbiga talada haya, iyo hay’ado kale oo muhiim ah. Cunaqabateyntan ayaa jawaab u ahayd faragelintii militari ee Eritrea ay ku samaysay dalka deriska la ah ee Ethiopia, gaar ahaan gobolka Tigray, halkaas oo ciidamada Eritrea ay ku garab siiyeen ciidamada federaalka Ethiopia dagaalkii ay kula jireen Jabhadda Xoreynta Dadka Tigrayga (TPLF).

Dagaalkan, oo billowday dabayaaqadii 2020, waxaa hareeyay xadgudubyo baahsan oo ay ka mid ahaayeen dilal wadareedyo iyo tacaddiyo galmo, iyadoo ciidamada Eritrea ay Mareykanka iyo hay’adaha xuquuqda aadanaha ku eedeeyeen inay geysteen tacaddiyo culus. Xukuumadda Eritrea ayaa si joogto ah u beenisay eedeymahan.

Cunaqabateyntii xilligii Biden waxay beegsatay awoodda Eritrea ee ay ku maalgeliso militarigeeda iyo inay gobolka xasilooni darro ka abuurto, taasoo si dhab ah u sii qoto-dheereysay go’doominta caalamiga ah ee dalkaasi saarneyd.

Xiriir qalalaase badan soo maray

Isaias Afwerki, oo 79 jir ah, ayaa Eritrea ku xukumayay gacan bir ah tan iyo markii uu dalku xorriyadda ka qaatay Ethiopia sannadkii 1993-kii. Wuxuu hoggaamiyaa dowlad ku dhisan nidaamka xisbi-keliya, oo aan lahayn baarlamaan, garsoor madax-bannaan, iyo saxaafad xor ah, arrintaas oo keentay in si isdaba-joog ah loola barbardhigo Waqooyi Kuuriya, looguna tilmaamo Eritrea inay ka mid tahay waddamada ugu caburinta badan adduunka.

Xiriirka Mareykanka iyo Eritrea ayaa ahaa mid cakiran tobannaan sano, waxaase jiray xilli kooban oo uu xiriirku soo hagaagay intii lagu jiray xilli-xileedkii koowaad ee maamulka Trump. Muddadaas waxaa la arkay heshiis nabadeed oo taariikhi ah oo sannadkii 2018 dhexmaray Eritrea iyo Ethiopia, kaasoo uu dhex-dhexaadiyay Ra’iisul Wasaaraha Ethiopia, Abiy Ahmed, wuxuuna si rasmi ah u soo afjaray is-mari-waa militari oo socday muddo labaatan sano ah kaddib dagaalkii xuduudda ee dhexmaray 1998-2000.

Isu-soo-dhowaanshahaas, oo uu Abiy ku muteystay Abaalmarinta Nabadda ee Nobel, ayaa waxaa xilligaas soo dhoweysay Washington. Si kastaba ha ahaatee, ololihii militari ee wadajirka ahaa ee xigay ee ay Abiy iyo Afwerki ka fuliyeen Tigray ayaa mar kale xumeeyey xiriirkii ay la lahaayeen quwadaha Reer Galbeedka.

Suurta-galnimada in Eritrea ay dib ugu soo laabato qadarinta Washington ayaa ah mid muhiimad weyn leh, sababtuna waa halka istiraatiijiga ah ee ay ku taallo. Dalku wuxuu leeyahay xeeb dheer oo saxare ah oo ku teedsan Badda Cas, oo ah mid ka mid ah marinnada maraakiibta ee adduunka ugu mashquulka badan.

Xeebaheedu waxay ku dhow yihiin marinka Baab al-Mandab, oo ah goob ciriiri ah oo istiraatiiji ah, halkaasoo ay maraan qayb weyn oo ka mid ah ganacsiga iyo tamarta adduunka. Xakameynta iyo xasiloonida gobolka Badda Cas ayaa ah mudnaan weyn oo ay leeyihiin quwadaha caalamka, oo uu ku jiro Mareykanka, oo saldhiggiisa militari ee joogtada ah ee ugu weyn Afrika ku leh dalka deriska la ah ee Jabuuti.

Muqdisho (Caasimada Online) – Maxxkamadda Ciidamada Qalabka sida ee Soomaaliya ayaa maanta xukun adag ku ridday  Dable bol. Bakar Cabdicasiis Maxamed oo ka tirsan Ciidanka Booliska Gaarka ah ee Haramcad, kaas oo lagu helay inuu dil kas ah u gaystay Marxuum Cali Iskoow Daa’uud.

Eedeysanaha ayaa marxuumka u dilay kaaliya Maxaad iisoo fiirisay darteed, xilli ay isaga horyimaadeen wado u dhow Masjidka Cali Boolaay ee degmadda Waabari, sida ay sheegtay Maxkamaddu.

Dilka kadib Bakar Cabdicasiis ayaa ku baxsaday Mooto Fekon, balse isla maalintaasi oo ku begneyd labaatan iyo sideedii Bishii Jun ee sanadkaan waxaa degmada Cabdicasiis ee gobolka Banaadir kasoo qabtay ciidamada ammaanka ee dowladda federaaka Soomaaliya.

Baaris Dheer kadib xafiiska xeer-ilaalinta ciidamada qalabka sida, ayaa codsaday qaadista kiiskaan, waxaana laga oggolaaday todobo iyo labaatankii bishii july, iyada oo maanta lasoo saaray go’aanka kama dambeysta ah.

Garsoorka Maxkamadda Ciidamada oo waqti ku filan siiyey dhinacyadda dacwadda ayaa ugu dambeyn maanta ku xukuntay Ex- Dable Bol. Bakar Cabdicasiis Maxamed Dil toogasho ahna qisaastii Marxuum Cali Iskoow Daa’uud, sida uu warbaahinta u sheegay Gaashaanle sare guddoomiyeXasan Cali Nuur Shuute oo ku dhowaaqay xukunka ay riday maxkamadda.

Ex- Dable Bol. Bakar Cabdicasiis ayaa haatan haysta fursad kale oo uu racfaan ku qaadan karo muddo ku siman 30 cisho, isaga oo kadib u gubaya Maxkamadda sare ee ciidamada.

Maalmihii u dambeeyay Maxkamadda Ciidamada ayaa dardargelisay xukunnada ka dhanka ah askarta dilalka iyo tacadiyada kale ka gaysta gudaha dalka, taas oo ay xil saaran tahay, waxaana maxkamadda ay go’aanno culus ka gaartay kiis xasaasi ah oo horay loo geeyay.

Waxaa kale Maxkamadda xukuno u badan dil iyo xabsiyo muddo dheer ah ku riddaa xubnaha ka tirsan kooxda Al-Shabaab ee soo gala gacanta Dowladda Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka ah ee Soomaaliya ayaa haatan diyaarisay ciidamadii ugu badnaa oo loogu talagalay inay kooxda Al-Shabaab ka xoreeyaan degmada Aadan Yabaal iyo deegaannada kale ee maamul-goboleedka HirShabelle, kuwaas oo haatan la qalabeeyay, isla markaana la’isugu geeyay furimaha hore ee dagaalka.

Ciidamadan oo isugu jiro kuwa Xoogga dalka iyo dadka deegaanka ayaa Jimcihii lagu soo bandhigay degaanka Garasweyne ee gobolka Shabeellaha Dhexe, halkaas oo ay gaareen saraakiil ka tirsan ciidanka dowadda oo isku daba ridayo howlgalo ka bilaabanaya halkaasi.

Jeneraal Cabdullahi Macallin Mukhtaar oo kamid ah saraakiisha tegay halkaas ayaa fagaare kula hadlay ciidamada ay diyaarisay dowladda dhexe, wuxuuna u sheegay in haatan uu bilaabanayo gulufkii lagu xoreyn lahaa deegaannadii ugu dambeeyay ee ay qabsadeen Al-Shabaab, isla markaana ujeedka uu yahay inay ciidamada mar kale ay dib u xoreeyaan.

Sidoo kale wuxuu kula dardaarmay inay dhaqaaqaan, isla markaana ay weeraraan meel kasto oo ay joogaan maleeshiyaadka kooxda Al-Shabaab, si aysan u helin fursad kale.

“Aagga wuxuu buuxaa dhaqaaq ayaa la rabaa iyo inaan ka faa’iideysano inta uu sii jeedo cadowga, ballantaas ayaan isku ognahay” ayuu yiri Jeneraal Cabdullahi Macallin Mukhtaar.

Waxaa kale oo uu sii raaciyay “Dagaalka shuruudihiisa waxaa kamid ah midnimo, waxaa kamid ah is maqal dhaga fudeed”.

Shabeellaha Dhexe ayaa waxaa weli ka soconayo dhaq-dhaqaaqyo culus, waxaana dowladda Soomaaliya ay sheegtay inay sii wadi doonto howlgallada ka socda gobolkaasi.

Si kastaba, Magaalada Aadan Yabaal oo ay hadda ku sugan yihiin Al-Shabaab ayaa noqotay bartilmaameedka ugu weyn ee howl-gallada socda. Dowladda Soomaaliya iyo shacabka deegaanka ayaa ku howlan ka saarista Al-Shabaab magaalada iyo soo celinta amniga guud ee gobolka Shabeellada Dhexe.

Beledxaawo (Caasimada Online) – Magaalada Beledxaawo ee gobolka Gedo ayaa haatan degan, iyadoo si buuxda ay maamulkeeda ula wareegeen ciidamada dowladda federaalka Soomaaliya, oo uu hoggaaminayo Taliyaha NISA ee Jubbaland, Cabdirashiid Janan.

Ciidamadan ayaa Arbacadii la wareegay saldhigga magaalada, xarunta hay’adda socdaalka iyo xarunta degmadaba, waxaana haatan dib usoo laabtay adeegyadii muhiimka ahaa ee gudaha Beledxaawo.

Isgaarsiinta oo go’nayd muddadii dagaalku socday ayaa hadda dib u soo laabatay, sidoo kalena waxaa dib loo soo celiyay korontadii, sida uu xaqiijiyay Cabdirashiid Janan oo la hadlay BBC.

Janan ayaa sheegay in xaaladda magaaladu ay haatan degan tahay, isagoo ugu baaqay dadkii barakacay inay dib ugu soo laabtaan magaalada. “Dib ayaa usoo celinay isgaarsiinta iyo korontadii maqneyd, waana nabad degmadu,” ayuu yiri Janan.

“Xarumihii dowladda waxaa gacanta ku hay ciidanka dowladda. Shacabka waxaa ugu baaqayaa inay isdajiyaan oo kusoo noqdaan guryahooda,” ayu yiri Taliyaha NISA ee Jubbaland.

Sidoo kale, Janan ayaa ciidamadii la dagaalamay ee ay ka adkaadeen ugu baaqay inay dib u fikiraan, oo aysan mar kale dadkooda soo weerarin. Taas oo ah baaq toos ah oo uu rabo in ciidamadaasi aysan u dagaalamin Axmed Madoobe.

“Wiilasha Soomaaliyeed ee la soo qalday waxaa rajeynayaa ama odayaashii ka dambeysay ay ka waantoobi doonaan wixii dhacay,” ayuu yiri Janan oo ku dooday in dagaalkii Arbacadii lagu qasbay kadib markii ciidankii kasoo horjeeday uu culeyska saaray shacabka magaalada.

Janan ayaa ku cel-celiyay in ciidamada uu hoggaaminayo muddo ka hor joogay dagaal wiilal Soomaaliyeed wada galaan, maadaama uu aaminsan yahay in ciidamada u dagaalamaya Axmed Madoobe la soo qalday, balse ay markii dambe ka fursan weyday, ayna sidaas ula wareegeen gacan ku haynta Beledxaawo.

Si kastaba, Beledxaawo ayaa marti gelisay dagaalo teelteel ah oo maalmo badan ka socday, labada dhinac ayaa maalin kasta dalbanayey gurmadyo is dabajoog ah, ugu dambeyntiina Jubaland ayaa laga adkaaday Arbacadii.

Ciidamadii Jubbaland ee taabacsanaa Axmed Madoobe ayaa la sheegay inay u carareen dhanka magaalada Madheera ee Kenya, waxaana suurtagal ah inay dib ugu soo rogaal celiyaan oo dagaal kale ay soo qaadaan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa rabta in deg-deg loo soo xulo xildhibaannada dowlad goboleedka Waqooyi Bari, si loo doorto hoggaanka maamulkan cusub

Wasiirka Arrimaha Gudaha Soomaaliya, Cali Yuusuf Xoosh ayaa odayaasha dhaqanka iyo nabadoona maamulka u sheegay in loo baahan yahay in laba maalin kusoo xulaan xildhibaannada dowlad goboleedka.

“Laba beri gudahood ayaa la doonaya inaad soo xushaan xildhibaannada, si ay isaga doortaan qofka ugu wayn, weli si caddaalad ah lagu soo xulo,” ayuu yiri Wasiir Cali Xoosh.

Soo xulista xildhibaannada kadib ayaa waxaa la guda geli doona doorashada Madaxweynaha iyo Ku-xigeenka maamulka Waqooyi Bari.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa doonaysa inay kasoo dhamaato dhameystirka maamulkan cusub, oo si weyn ugu xiran dowladda dhexe, iyadoo soo baxayaan in shaqsiyaad gaar ah u wado hoggaanka maamulka Waqooyi Bari.

Yey wadataa Villa Somalia?

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa taageeraysa in Cabdulqaadir Firdhiye uu hoggaamiyo maamul goboleedka cusub ee Waqooyi Bari, sida ay sheegayaan illo wareedyo xog-ogaal ah.

Sidoo kale, Musharaxa ay Dowladda Federaalka u xulatay jagada madaxweyne ku-xigeenka maamulka Firdhiye ayaa la sheegay inuu yahay Guddoomiyihii hore ee Baarlamaanka Puntland, Cabdirashiid Jibriil oo ka soo jeeda gobolka Sanaag.

Xogta aan helnay ayaa sheegaysa in Dowladda Federaalka ay saamayn ku yeelatay xulista ergooyinka si ay u garab siiso Firdhiye iyo Jibriil, iyadoo meesha ka saartay musharrixiintii kale, isla markaana xaddiday loollan siyaasadeed oo dhab ah.

Xildhibaannada la soo xulayo ayaa dooran doona hoggaanka cusub ee maamulkan, waana midda u sahli karta dowladda dhexe inay kursiga saarato ciddii ay rabto, maadaama ay mudaneyaasha soo xulayaab ergooyinka, oo ay hore saameyn ugu yeelatay.

Sanca (Caasimada Online) – Kooxda Xuutiyiinta ee ka dagaalanta dalka Yemen ayaa weerar culus ku qaaday markab ganacsi oo lagu magacaabo Eternity C, kaas oo kasoo baxay Soomaaliya.

Markabkan oo Xuutiyiintu ay quusiyeen ayey sheegeen inuu u socday Israel, inkastoo uu safarkiisu kusii jeeday dalka Sacuudiga Carabiya, isla markaana uu siday gargaar bani’aadamnimo oo u waday Barnaamijka Cuntada Adduunka ee Qaramada Midoobay.

Markabkan ayaa kasoo baxay Soomaaliya oo uu geeyay gargaarka, hase yeeshee Xuutiyiintu waxay ku doodayaan in safarkiisu la xiriiray Israel. Maalintii 27-da Luulyo, kooxda Xuutiyiinta ayaa baahisay muuqaallo muujinaya dhowr ka mid ah shaqaalihii markabka, kuwaas oo la tuhunsan yahay in toddobaadyo gacanta lagu hayay.

Shaqaalahaas ayaa muuqaalka ku jira iyagoo qiraya arrimo loo arko in lagu qasbay, taasoo dhalisay cambaareyn caalami ah iyo walaac la xiriira ku tumashada xuquuqda aadanaha. Warbaahinta iyo hay’adaha xuquuqda bini’aadamka waxay dhacdadaasi ku tilmaameen mid muujinaysa xadgudub muuqda oo bini’aadantinimo.

Weeraradii lagu beegsaday Eternity C iyo markab kale oo la oran jiray Magic Seas, intii u dhaxaysay 6-da ilaa 8-da Luulyo, ayaa sababay dhimashada ugu yaraan afar badmaax oo saarnaa Eternity C.

Ugu dambeyn, labada markabba way quuseen. Xuutiyiintu waxay sheegeen in ay soo badbaadiyeen 10 ka mid ah shaqaalaha, balse illaa iyo hadda si sharci-darro ah ayay u sii hayaan.

Hay’adda Human Rights Watch ayaa ku tilmaantay weeraradan kuwo lagu bartilmaameedsaday maraakiib rayid ah, isla markaana u muuqda falal dambi dagaal ah.

Inkasta oo Xuutiyiintu sheegtaan in ay beegsanayaan maraakiib xiriir la leh Israel, si ay u muujiyaan taageeradooda dadka reer Gaza, haddana Eternity C wuxuu siday cunto gargaar ah oo loogu talagalay dadka baahan, taas oo su’aalo badan ka dhalisay sheegashadooda.

Arrintan kuma eka dhacdadii ugu dambeysay. Bishii Juun 2024, Xuutiyiintu waxay faafiyeen muuqaallo iyo qoraallo muujinaya rag Yemeni ah oo qiraya basaasnimo ay u fidiyeen Israel iyo Mareykanka, balse warbixin ay soo saartay Human Rights Watch ayaa sheegtay in qiraaladaasi lagu helay iyadoo shaqaalaha lagu cabsi geliyay jirdil.

Wasaaradda Shaqaalaha Qurbaha ee dalka Filibiin ayaa dhankeeda xaqiijisay in sagaal ka mid ah shaqaalaha markabka la haysto ay kasoo jeedaan dalkaasi, iyadoo weli aan la helin wax sharci ah oo lagu saleynayo haynta dadkaasi.

Asmara (Caasimada Online) – Madaxweynaha Erirea Isaias Afwerki, ayaa eedeyn kulul oo aan hore loo arag u jeediyey dowladda Imaaraadka Carabta, isagoo ku tilmaamay in ay si bareer ah u hurinayso colaadaha Soomaaliya iyo Suudaan, taas oo qayb ka ah “himilo aan rumoobayn” oo ay ku doonayso in ay ka dhisto “imbaradooriyad dekedo” oo ku fidsan Geeska Afrika iyo Badda Cas.

Waraysi aan gabbasho lahayn oo ay daabacday Wasaaradda Warfaafinta ee Eritrea, ayuu hoggaamiyaha muddada dheer xilka hayay ku su’aalay ujeeddooyinka ka dambeeya siyaasadda arrimaha dibadda ee gardarrada ah ee Abu Dhabi. “Su’aasha weyni waxay tahay: Waa maxay sababta Imaaraadku? Tani si gaar ah ayay hadda nooga welwelisaa. Maxay tahay sababta Imaaraadku sidan u yeelayo? Qofna ma fahmi karo.”

Eedeymahan tooska ah ee faahfaahsan ayaa muujinaya hoos u dhac weyn oo ku yimid xiriirka u dhexeeya labadii dal ee horey xulafada u ahaa, kuwaas oo si dhow isaga kaashan jiray dagaalkii Yemen, xilligaas oo Imaaraadku u isticmaalayay dekedda Casab ee Eritrea saldhig milatari oo muhiim ah.

Afwerki waxa uu Imaaraadka ku sifeeyey dhinaca udub-dhexaadka u ah qalalaasaha gobolka ka jira. “Dadku waxay inta badan farta ku fiiqaan Imaaraadka, iyagoo sheegaya inay ka dambeeyaan dhammaan fawdadan. Tani maaha arrin u baahan caddeyn,” ayuu yiri, isagoo intaa ku daray in shabakadda faragelintu ay tahay mid baaxad weyn. “Qofku wuxuu tusaale u soo qaadan karaa oo keliya waxa Liibiya ka socda, laakiin sidoo kale waxa laga wado dalalka Chad, Jamhuuriyadda Afrikada Dhexe, iyo Kordofan.”

‘Imbaradooriyadda dekedaha’

Dhaleeceynta Afwerki, tiir-dhexaadkeedu waa waxa uu ku tilmaamay damac uu Imaaraadku hoggaaminayo oo ah inuu maamulo shabakad ballaaran oo dekedo ah, si uu ugaga arrimiyo ganacsiga iyo amniga gobolka.

“Haddii qof… uu ka fekerayo inuu maamulo Kanaalka Suweys… inuu gacanta ku dhigo Jeddah, Port Sudan, Xudeyda, Jabuuti, Casab, Cadan, Berbera, Muqdisho, Mombasa, Lamu, oo uu gaaro ilaa Dar es Salaam… sidee qof ku heli karaa sharraxaad macquul ah oo ku saabsan himiladan?” ayuu isweydiiyey.

Waxa uu ku dooday in siyaasaddan ballaarsiga ahi ay meesha ka saarayso madax-bannaanida dalalka deegaanka, isagoo su’aal geliyey nuxurka mashaariicda horumarineed ee uu Imaaraadku hoggaaminayo. “Waxay sheeganayaan ‘inay horumarinayaan dekedaha’ laakiin kuwani ma dhul aan cidna lahayn baa? Miyaysan jirin dawlado? Miyaysan jirin dad halkaas deggan oo doonaya inay horumariyaan maalgashigooda, warshadahooda, iyo kaabayaashooda dhaqaale?”

Afwerki waxa kale oo uu ku eedeeyey Imaaraadka in ay hantidooda baaxadda leh u adeegsadaan “iibsashada saamaynta,” isagoo xusay ooday in arrimaha bini’aadannimada ama deegaanku ay yihiin marmarsiiyo loo adeegsanayo dhaqdhaqaaqyo siyaasadeed.

“Balaayiin doollar ayaa lagu bixiyaa arrimo ay ka mid yihiin ‘isbeddelka cimilada’ si loo maalgeliyo xisbiyo siyaasadeed oo halkan iyo halkaas ku yaal,” ayuu ku eedeeyey. “Ma dhammaanayaan balaayiinta ay dawladaha gobolkani ka helaan Imaaraadka.”

Soomaaliya iyo Suudaan

Madaxweynaha Eritrea, oo hoggaaminayay dalkaas Geeska Afrika ku yaal tan iyo xorriyaddiisii 1993-kii, ayaa si gaar ah farta ugu fiiqay dhowr colaadood oo uu aaminsan yahay in Imaaraadku lug ku leeyahay.

Dalka Suudaan, wuxuu ka calaacalay in “faragelin dibadeed oo aan loo baahnayn ay arrintii kala wareegtay gacanta dadka Suudaan.” Eedeymihiisu waxay la jaanqaadayaan warbixinno ka soo baxay guddi khubaro ah oo Qaramada Midoobay ka tirsan, kuwaas oo soo bandhigay caddaymo la aamini karo oo muujinaya in Imaaraadku uu hub siinayay Ciidamada Taageerada Degdega ah (RSF).

Marka laga hadlayo Soomaaliya, Afwerki wuxuu si toos ah su’aal uga keenay ujeeddooyinka Imaaraadka, isagoo weydiiyey, “Maxay tahay ujeeddada faragelinta Soomaaliya? Maxay si gaar ah u buunbuuninayaan uguna ololeynayaan arrinta Somaliland?”

Tani waa tixraac toos ah oo ku wajahan heshiiskii muranka dhaliyay ee dekedda ee u dhexeeyay Itoobiya iyo gobolka gooni-u-goosadka ah ee Somaliland, kaas oo ay dawladda Soomaaliya u aragto xadgudub ka dhan ah madax-bannaanideeda. Imaaraadku waa maalgaliye weyn oo ku jira dekedda Berbera ee Somaliland.

Waxa uu sii waday eedeyntiisa isagoo sheegay in hub uu qulqulayo dalka Itoobiya, oo ah quwad kale oo gobolka ka jirta oo la daalaa-dhacaysa cadaadis gudaha iyo dibadda ah.

“Diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee dhowaanahan ku soo degayay Addis Ababa, Debre Zeyit, iyo Bahir Dar—xaggee bay ka yimaadeen? Kumaa keenaya?” ayuu su’aal iska cad u weydiiyey. “Hubka maalin walba laga dejinayo diyaaradaha waaweyn ee xamuulka qaada maaha wax qarsoon. Maxay tahay ujeeddadu?”

‘Wakiilka dhinacyo kale’

Afwerki waxa uu sheegay in Imaaraadku aanu ahayn ciyaaryahan madax-bannaan, balse uu wakiil u yahay quwado shisheeye. “Waxaan dhihi lahaa dhammaan qaladaadkan ma matalaan, si kasta oo loo eego, Imaaraadka. Imaaraadku wuxuu u shaqeynayaa sidii wakiil u ah dhinacyo kale. Tani waa mid aad looga welwelo.”

Waxa uu si cad ula xiriiriyey ficilladan danaha Israa’iil, isagoo yiri, “Ujeeddada ugu dambaysa waxay u muuqataa in la abuuro jawi u saamaxaya Israa’iil inay maamusho gobolka.”

Isagoo muujinaya niyad-jab, Afwerki wuxuu isbarbar-dhig ku sameeyey ficillada hadda ee Imaaraadka iyo dhaxalkii aasaasihii dalkaas, Sheikh Zayed bin Sultan Al Nahyan.

“Waxaan la kulmay Sheikh Zayed markii ugu horreysay 1972-kii, 53 sano ka hor, markii Imaaraadka la aasaasay… Wuxuu ahaa nin sharaf leh; Dowlad-yaqaan dhab ah oo weyn,” ayuu dib u xusuustay. “In dal uu aasaasay nin sidaas sharaf badan leh uu ku lug yeesho falal caynkan ah: Waa maxay sababtu? Waa wax aan la aqbali karin sinaba.”

Imaaraadka Carabta weli kama jawaabin eedeymahan ballaaran. Abu Dhabi waxay si joogto ah siyaasaddeeda arrimaha dibadda iyo maalgashigeeda, gaar ahaan kan ay marinayso shirkadda dekedaha ee DP World, ugu tilmaantaa iskaashi loogu talagalay kobcinta horumarka dhaqaalaha iyo xasiloonida gobolka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Shiinaha ayaa sare u qaaday dadaalladiisa dhanka amniga iyo diblomaasiyadda ee Soomaaliya, tallaabo ay falanqeeyayaashu u arkaan inay tahay jawaab toos ah oo ku wajahan iskaashiga sii ballaaranaya ee u dhexeeya Taiwan iyo Somaliland.

Safaaradda Shiinaha ee Muqdisho ayaa toddobaadkii hore xaqiijisay inay wadahadallo la yeelatay Ciidanka Ilaalada Xeebaha ee Booliska Soomaaliya, kuwaas oo lagu doonayay in kor loogu qaado iskaashiga labada dhinac. Sida lagu sheegay qoraal ay safaaraddu ku baahisay barta bulshada ee X, wadahadalladaas waxay diiradda saareen amniga xeebaha, iyadoo labada dhinac ay hoosta ka xariiqeen sida ay uga go’an tahay “ilaalinta madax-bannaanida qaran iyo midnimada dhuleed.”

In kasta oo aan la bixin faahfaahin qoto dheer, haddana ilo-wareedyo u warramay Caasimada Online ayaa sheegay in saraakiil Shiinaha ka tirsan ay ku dhiirrigeliyeen mas’uuliyiin Soomaaliyeed inay shaqaaleeyaan oo hubeeyaan dad ka soo jeeda gobollada waqooyi ee Somaliland, si loo geeyo xeebaha gobolkaasi — arrin khatar hor leh ku ah xiisadda muddada dheer taagneyd ee u dhaxeysa Muqdisho iyo Hargeysa.

Dhaqdhaqaaqan diblomaasiyadeed ee xooggan ayaa ku soo beegmay kaddib heshiis cusub oo dhinaca badda iyo kalluumeysiga ah oo ay kala saxiixdeen Taiwan iyo Somaliland — laba maamul oo is-xukuma balse aan helin aqoonsi caalami ah.

Khilaaf juquraafi-siyaasadeed oo sii ballaaranaya

Heshiiskan wuxuu dhaleeceyn xooggan kala kulmay dowladda Beijing, oo u aragta Taiwan inay tahay gobol ka go’ay oo khasab ku noqon doona qayb ka mid ah dhul-weynaha Shiinaha — xataa haddii loo adeegsado awood militari. Shiinuhu wuxuu si adag uga soo horjeedaa xiriir kasta oo diblomaasiyadeed oo lala yeesho Taiwan, isagoo u arka tallaabo kasta oo noocaas ah mid ka hor imaanaysa mabda’a “Hal Shiine.”

Soomaaliya oo iyaduna u aragta Somaliland inay tahay qayb ka mid ah dhulkeeda, ayaa sidoo kale diidday heshiiska ay wada gaareen Taiwan iyo Somaliland. Somaliland waxay ku dhawaaqday inay ka go’day Soomaaliya sanadkii 1991 kaddib dagaal sokeeye oo qaraar, balse ilaa maanta ma aysan helin wax aqoonsi caalami ah, inkasta oo ay leedahay hay’ado dowladeed, ciidan amni, iyo lacag u gaar ah muddo ka badan 30 sano.

Xiriirka Somaliland ay la leedahay Taiwan wuxuu u muuqdaa mid si xeel dheer loo dhisay, iyadoo magaalada Hargeysa ay Taipei ka furatay xafiis wakiilnimo, islamarkaana ay bixiso kaalmooyin horumarineed. Si kastaba ha ahaatee, Taiwan waxay si adag u difaacaysaa heshiiskan, iyadoo ku adkaysanaysa inay leedahay xaq madax-bannaani ah oo ay xiriir diblomaasiyadeed ula yeelan karto cid kasta oo kale.

Awoodda dabacsan iyo saameynta istaraatiijiyadeed

Si uu uga jawaabo dhaq-dhaqaaqyadaas, Safiirka Shiinaha ee Soomaaliya, Wang Yu, ayaa bilaabay kulammo heer sare ah oo is-daba joog ah oo uu ka wado Muqdisho. Tallaabadani waxay muujinaysaa isbeddel siyaasadeed oo muuqda, maadaama Shiinaha uu horay uga caga jiidayay inuu si toos ah ugu lug yeesho arrimaha amniga gudaha Soomaaliya, gaar ahaan dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab, kaasoo uu door weyn ku lahaa Midowga Afrika.

Haddase, istaraatiijiyadda cusub ee Beijing waxay isu dheelitiraysaa ballanqaadyo dhanka amniga ah iyo olole diblomaasiyadeed oo awood dabacsan leh.

Arbacadii, Danjiraha Soomaaliya u fadhiya Shiinaha, Hodan Cismaan, ayaa magaalada Beijing ku martigelisay senatarro iyo mas’uuliyiin Soomaaliyeed, iyadoo ku tilmaantay booqashadaas barnaamij “khibrad-wadaag ah.”

“Booqashadani waa qayb ka mid ah dadaallada ballaaran ee lagu xoojinayo iskaashiga laba geesoodka ah ee Soomaaliya iyo Shiinaha ee dhinacyada muhiimka ah,” ayay Hodan ku sheegtay qoraal ay soo dhigtay baraha bulshada.

Goobjoogayaal ku sugan Muqdisho waxay u arkaan Hodan Cismaan — oo hore uga shaqeyn jirtay Safaaradda Shiinaha isla markaana ku hadasha luqadda Mandarin-ka — inay tahay dhexdhexaadiye muhiim u ah danaha Beijing. Jagadeeda iyo khibraddeeda waxaa loo arkaa inay tahay hanti istaraatiijiyadeed oo qiimo leh xilli uu gobolka Geeska Afrika galay tartan caalami ah oo sii xoogeysanaya.

Cabsida laga qabo xasillooni darro

Saameynta sii kordheysa ee Shiinaha ee Soomaaliya waxay gaartay dhulal xasaasi ah oo lagu muransan yahay. Dhawaan, Safaaradda Shiinaha ayaa deeq raashin ah gaarsiisay magaalada Laascaanood — xarunta gobolka SSC-Khaatumo — oo dhawaan ku dhawaaqay inuu ka go’ay Somaliland islamarkaana daacad u yahay Dowladda Federaalka Soomaaliya, kaddib bilo dagaallo culus ah.

Falanqeeyayaashu waxay u arkaan faragelinta Shiinaha ee gobolkaasi mid si ula kac ah loogu abuurayo saamayn cusub iyadoo loo adeegsanayo taageero bani’aadannimo. Waxaana la aaminsan yahay in Beijing ay isku dayayso inay ka faa’iidaysato khilaafaadka gudaha si ay u ballaariso saameynteeda istaraatiijiyadeed ee gobolka.

Khubaro arrimaha Geeska Afrika u dhuun daloola ayaa ka digaya in firfircoonida sii kordheysa ee Shiinaha, gaar ahaan ku lug lahaanshaha muranka Somaliland iyo Soomaaliya, ay dhaawici karto xasiloonida gobolka.

“Ka-qaybgalka sii kordhaya ee Shiinaha — gaar ahaan gobollada sida Somaliland oo muddo dheer ku naaloonayey deganaansho qaraar ah — wuxuu sare u qaadi karaa xiisadaha siyaasadeed, wuxuuna halis gelin karaa xasilloonida guud ee aagga,” ayuu yiri falanqeeye gobolka ah oo ay soo xigatay warbaahinta Soomaalida.

Iyadoo Beijing iyo Taipei ay loollankooda madax-bannaanida u soo wareejiyeen Geeska Afrika, khatarta ugu weyn waxay tahay in khilaafaadka muddada dheer ka taagnaa Soomaaliya uu isu rogi karo garoon cusub oo loogu tartamayo saameynta caalamiga ah — taasoo halis gelin karta deganaansho aad u jilicsan oo muddo dheer lagu dadaalay.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Puntland, Saciid Cabdullaahi Deni oo xalay jeediyey khudbad sanadle ah, oo ku saabsanayd sanad-guurada 27-aad ee ka soo wareegtay aas-aaskii maamulka Puntland ayaa wuxuu eedeymo culus ugu jeediyay dowladda federaalka oo haatan si weyn isku hayaan.

Saciid Deni ayaa madaxda dowladda federaalka ku dhaliilay inay ka gaabisay dagaalkii argagixisada, isla markaana wuxuu sheegay in ay abuurtay dagaallo siyaasadeed oo ku salaysan dano, kaasi oo qeyb ka yahay dagaalkii Sanaag.

Ciidamo taabacsan Villa Somalia iyo kuwa maamulka Puntland ayaa dhawaan ku dagaalamay gobolka Sanaag, oo haatan lagu daray dhismaha maamulka cusub ee Waqooyi Bari. Inkastoo Deni uu si adag uga soo horjeeday dhismaha maamulka SSC haddana xalay waa ka gaabsaday weerar toos ah.

Madaxweynaha Puntland ayaa sidoo kale waxa uu si gaar ah u xusay dagaalladii ka dhacay degmooyinka Doolow iyo Beledxaawo ee gobolka Gedo, kaas oo dowladda ku wiiqayso maamulka Axmed Madoobe oo dib isu doorashadiisi ay ka hortimid.

“Dowladda Federaalka inta ka weecatay waajibaadkeedii ayey dagaallo sokeeye abaabuleysaa, waxay ka shaqeyneysaa dano u qaas ah, arrintaasi waa ceeb iyo foolxumo dadkeena u soo hoyatay oo caalamka ay nooga niyad jebayaan,” ayuu yiri Madaxweynaha Puntland.

Sidoo kale, Deni ayaa sheegay inuu aad uga xun yahay in maamullada qaar aysan weli dhab ka aheyn in deegaanadooda ay ka sifeeyaan kooxaha argagixisada, isagoo ugu baaqay inay sidaan wax ka beddelaan oo dalka cadowga laga xoreeyo.

“Waxaa nasiib darro ah, dagaallada weli socda ee dhexmaraya beelaha Soomaaliyeed oo kooxaha argagixisada ah ay abuurayaan, waxaan ka tacsiyeynayaa falalka argagixiso ee ka dhacaya guud ahaan gayiga Soomaaliyeed,” ayuu yiri Saciid Deni.

Ugu dambeyntiina, wuxuu madaxda sare ee dowladda federaalka ugu baaqay inay wax ka beddesho siyaasadda hadda ay ku socoto, isagoo ku taliyay in la joojiyo dagaallada ka socda oo ah kuwo siyaasadeed.

Hargeysa (Caasimada Online) – Xukuumadda Somaliland ayaa shir deg-deg ah ka yeelanaysa dhismaha maamulka cusub ee Waqooyi Bari, kaasi oo hadda ka arrimiya dhul hore uga tirsanaan jirey Somaliland, balse isku tashi bulsho uga go’ay.

Madaxweynaha Somaliland, Cabdiraxmaan Cirro ayaa shir deg-deg ah iskugu yeeray Golaha Wasiirada Xukuumadda Somaliland, kaasi oo maalinta berri ka dhici doona Qasriga Madaxtooyada Somaliland.

Shirkan ayaa looga hadlaya dhismaha maamulka cusub ee Waqooyi Bari iyo tallaabada ay Somaliland uga jawaabi laheyd, sida uu sheegay Wasiirka Arrimaha Gudaha Somaliland oo warbaahinta gudaha la hadlay.

”Waxaad ogtihiin in maamulka Muqdisho ka taliya ee xukunkooda ku fashilmay ay gobolada Bariga Jamhuuriyadda Somaliland ay maalmahan ka wadeen hagardaamo,” ayuu yiri Wasiirka Arimaha Gudaha iyo Amniga ee Somaliland, Cabdalle Maxamed Carab.

Waxa uu intaas kusii daray “Waxaa la yaab leh in maanta maamulka Muqdisho bilaabay inuu sheegto gobollo kamid ah Somaliland, sida; Sool, Sanaag iyo Togdheer. Waxay sheegashadaas muujinaysa sida ay uga aradan yihiin taariikhda dhulka ay ka hadlayaan.”

Wasiirka ayaa sheegay in dhaqaalihii caalamku ugu deeqay Dowladda Federaalka u adeegsaday burburinta gobollada Somaliland oo nabad ka jirto. “Beesha caalamka waxaa u sheegaynaa in dhaqaalihii ay maamulka Muqdisho ugu deeqeen inuu dib-u-dajin ugu sameeyo waddankiisa uu ku fashilmay, una adeegsaday hurinta colaad,” ayuu yiri.

Wasiirka ayaa intaas kusii daray “Madaxweynaha Jamhuuriyadda Somaliland berrito shir deg-deg ah ayuu isugu yeedhay golihiisa xukuumadda, oo lagaga falanqeyn doono arrinka maamulka faashilka ah ka wado gobollada Somaliland,” ayuu hadalkiisa sii raaciyay Wasiirka Arrimaha Gudaha Somaliland.

Somaliland oo si weyn uga soo horjeeda dhismaha maamulka Waqooyi Bari oo lagu yagleelay magaalada Laascaanood ayaa haatan ka fikiraysa tallaabada ay qaadi laheyd, waxaana la filayaa in shirka deg-degga ah ee berri qabsoomaya lagu go’aamin doono.

Hoos ka daawo muuqaalka

Muqdisho (Caasimada Online) – Cutubyo ka tirsan Kumaandooska Danab ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed ayaa howlgal ballaaran ka wada deegaanka Leego ee gobolka Shabeellaha Hoose, iyo waddada muhiimka ah ee isku xirta gobolkaasi iyo gobolka Bay.

Ujeeddada howl-galka ayaa ah sugidda amniga deegaannadaasi, iyadoo la xakameynayo dhaqdhaqaaqa xubno ka tirsan Al-Shabaab oo mararka qaar ku dhuunta halkaas.

Ciidamada Danab ayaa sidoo kale baaritaanno ku sameeyay gaadiidka dadweynaha iyo dadka isticmaalaya waddooyinka, si loo xaqiijiyo nabadgelyada guud ee shacabka ku nool aaggaasi.

Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya ayaa qoraal kooban oo ay soo saartay ku bogaadisay geesinimada iyo dedaalka ay muujiyeen ciidamada Danab.

“Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya waxay ammaan iyo bogaadin u diraysaa geesiyaasha Danab ee si joogto ah ugu taagan ilaalinta shacabka iyo sugidda xasilloonida dalka,” ayaa lagu yiri bayaanka.

Howl-galkan ayaa qeyb ka ah howl-gallada gaar ah ee kooxda Al-Shabaab lagula dagaalamayo, kaasi oo ay ka kaashanayaan ciidamada qaranka iyo kuwa xaq-udirirka deegaanka.

Si kastaba, Dagaalladan oo bilihii lasoo dhaafay uu ku yimid gaabis ayaa horseeday in kooxdu dib ula wareegto deegaanno iyo degmooyin muhiim ah oo ku yaalla Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe, waxaana ugu dambeeyay Moqokori oo illaa iyo hadda ay haysato kooxdu.

Inkastoo Dowladda Soomaaliya ay sheegtay inay ka go’an tahay ciribtirka kooxda Al-Shabaab, iyadoo kaashanaysa shacabkeeda iyo saaxiibada caalamka, haddana weli ma muuqdo duullaan culus oo kooxda dib looga furanayo deegaanada ay qabsatay.