Muqdisho (Caasimada Online) – Jamhuuriyadda iskeed madax-bannaanida ugu dhawaaqday ee Somaliland ayaa sii laba-laabeysa khamaar khatar sare leh oo ku saabsan mustaqbalkeeda. Iyadoo sii xoojinaysa iskaashigeeda Taiwan, oo socday dhowr sano, ayay dowladdan aan la aqoonsanayn si bareer ah u sii hurisay doorkeeda loollanka u dhexeeya Shiinaha iyo Mareykanka, iyadoo ka tagtay taxaddarkii ay u mari jirtay raadinta fursad ay ku kasbato aqoonsi caalami ah oo ay baadi-goobaysay muddo ka badan 30 sano.

Xiriirkan, oo horseeday in labada dhinac ay kala furtaan xafiisyo wakiilnimo sannadkii 2020, ayna iska kaashadaan arrimo dhowr ah oo ay ka mid yihiin daryeelka caafimaadka iyo teknoolojiyadda, ayaa gaaray marxalad cusub kaddib heshiis taariikhi ah oo ku saabsan ciidamada ilaalada xeebaha oo la saxiixay bishii Luulyo 2025.

Tallaabadan, oo ay Taipei ku ammaantay inay tahay mid lagu xaqiijinayo “xeebta Somaliland,” waa ficil iska-caabbin ah oo si xeeladaysan loola dan leeyahay Beijing, sidoo kalena waa khamaar halis badan oo lagu doonayo garab-siin reer Galbeed ah – mid keeni karta madax-bannaani, ama dhanka kale, cawaaqib masiibo ah.

Laakiin Somaliland waxay u muuqataa inay ku dhiirranayso awood aysan haysan. Iyadoo isku dhex tuurtay loollanka quwadaha waaweyn ee caalamka iyadoo aan haysan aqoonsi rasmi ah, adkaysi dhaqaale, ama difaac militari, waxay halis ugu jirtaa inay gasho khalad xisaabeed istiraatiji ah oo sababi kara cawaaqib xun oo baaxad leh.

Isbahaysiga kuwa aan la aqoonsan

Iskaashigan wuxuu ka dhashay go’doon diblomaasiyadeed oo ay wadaagaan. Somaliland iyo Taiwan labaduba waa dowlado dimoqraadi ah oo dhab ahaan u jira (de facto) balse aan haysan aqoonsi caalami ah oo ballaaran.

Somaliland, oo si kaligeed ah madax-bannaanida uga qaadatay Soomaaliya sannadkii 1991 kaddib dagaal sokeeye oo arxan darro lahaa, isbahaysigani wuxuu u muuqdaa waddo ay ku soo jiidanayso indhaha Washington. Hoggaanka Hargeysa wuxuu aaminsan yahay in marka ay garab istaagto Taiwan – oo dan muhiim ah u leh xubno badan oo ka tirsan Koongareeska Mareykanka iyo hay’adaha amniga qaranka – ay meesha ka saari karto xaalad goboleed oo aan la hubin, una beddeli karto hanti istiraatiji ah.

Xiriirkani wuxuu durba keenay faa’iidooyin la taaban karo, oo ay ka mid yihiin tababar militari oo Taiwan siiso saraakiisha Somaliland, kaalmo horumarineed, iyo rajo maalgashi oo laga sameeyo kaydkeeda shidaalka ee aan weli la taaban.

Hase yeeshee, kharashka siyaasadeed ee isbeddelkan ayaa laga yaabaa inuu ka bato faa’iidooyinka. Hoggaamiyeyaasha Somaliland waxay u muuqdaan kuwo ku khamaaraya in is-garab-taagga astaanta ah ee reer Galbeedka uu isu beddeli doono difaac iyo aqoonsi waara – iyadoo aan jirin dammaanad sugan oo muujinaya in natiijooyinkaas la gaari doono. Aaminaaddan waxay si khatar ah u dhayalsanaysaa dabeecadda danaysiga ku dhisan ee diblomaasiyadda caalamka, gaar ahaan marka la eego Afrika.

Dhanka Taiwan, iskaashigu waa guul diblomaasiyadeed oo muhiim ah iyo saldhig istiraatiji ah oo ay ka heshay qaarad uu saameyn weyn ku leeyahay Shiinuhu. Iyadoo ay sii yaraanayaan xulafadeeda rasmiga ah sababo la xiriira cadaadiska Beijing, xiriirka Somaliland wuxuu tusaale u yahay diblomaasiyadda Taiwan ee “ku dhisan qiyamka,” taasoo higsanaysa inay dhisto iskaashi adag oo lala yeesho dimoqraadiyado ay aragti ahaan la wadaagto.

Waxaase ka sii muhiimsan, joogitaanka saaxiibtinimo ee Gacanka Cadmeed wuxuu Taiwan siinayaa isla-miisaan ka dhan ah saldhigga militari ee weyn ee Shiinaha ku leeyahay dalka deriska ah ee Jabuuti, iyadoo gacan ka geysaneysa la socodka marinnada muhiimka ah ee Badda Cas, oo ah goobo maraakiibta caalamku adeegsadaan, isla markaana Beijing ay doonayso inay si buuxda u maamusho.

Laakiin halka Taiwan ay ka helayso saldhig istiraatiji ah, Somaliland waxay halis ugu jirtaa in laga dhigo masrax astaan uun ah ciyaar aad uga weyn – mid laga yaabo in la iska tuuro marka uu juqraafi-siyaasadeedku isbeddelo.

Jawaabta carada leh ee Beijing

Sida la filan karayay, falcelinta Beijing ee ku aaddan xiriirka sii xoogaysanaya waxay noqotay mid caro leh. Safaaradda Shiinaha ee Soomaaliya ayaa ku cambaareysay heshiiska ilaalada xeebaha inay tahay “ku xad-gudub bareer ah” oo ka dhan ah madax-bannaanideeda, waxayna uga digtay Somaliland “cawaaqib ay iyadu isu keentay.”

Tani ma ahayn hadal afka uun ah. Shiinaha wuxuu isla markiiba xoojiyay siyaasaddiisa “Hal-Soomaaliya,” isagoo sii adkeeyay isbahaysigiisa Muqdisho. Tallaabo sii hurin ah oo muhiim ah, Madaxweynaha Shiinaha Xi Jinping iyo dhiggiisa Soomaaliya ayaa ku dhawaaqay “Iskaashi Istiraatiji ah,” iyagoo si cad isugu xiraya “hadafka taariikhiga ah ee lagu gaarayo dib-u-midayn qaran oo dhammaystiran” – ee Shiinaha (iyo Taiwan) iyo Soomaaliya (iyo Somaliland).

Markay sidaas samaysay, Beijing waxay si xirfadeysan u beddeshay dalabkii aqoonsiga ee Somaliland mid sababay xoojinta cadowgeeda koowaad ee gobolka.

Halkii ay go’doomin lahayd Muqdisho, khamaarka Somaliland wuxuu si aan ula kac ahayn u xoojiyay – isagoo Shiinaha siiyay sabab xooggan oo uu ku labanlaabo taageerada militari iyo diblomaasiyadeed ee Soomaaliya.

Waddo khatar badan oo hortaalla

Khataraha horyaalla Somaliland waa kuwo baaxad weyn leh oo dhinacyo badan leh. Dhanka diblomaasiyadda, markay ka gudubtay “khadka cas” ee Beijing ee Taiwan, waxay dammaanad qaadday diidmada qayaxan (veto) ee Shiinaha ee dalab kasta oo xubinnimada Qaramada Midoobay ah, taasoo si wax ku ool ah uga xirtay albaabka aqoonsi sharci ah oo buuxa (de jure).

Dhaqaale ahaan, Hargeysa waxay lumisay maalgashi suurtagal ahaa oo Shiinuhu sameyn lahaa, waxayna dhaqaalaheeda jilicsan u bandhigtay halis caga-juglayn. Kiiska Lithuania, oo la kulantay cunaqabateyn labaad oo Shiinaha ka timid kaddib markay xoojisay xiriirka Taiwan, ayaa ah digniin adag.

Si kastaba ha ahaatee, Somaliland ma haysato difaaca Midowga Yurub ee caawiyay Vilnius inay ka gudubto duufaantaas. Go’aankii diblomaasiyadeed ee Nauru ay dhawaan uga wareegtay Taipei kuna biirtay Beijing – oo la rumeysan yahay inuu salka ku hayo dhiirrigelin dhaqaale – ayaa muujinaya awoodda muruqa dhaqaale ee Shiinaha.

Tan ugu muhiimsan, Somaliland ma haysato qorshe kale oo u degsan. Dhaqaalaheedu waa nugul, dadaalladeeda raadinta aqoonsiga way istaageen, ammaankeeduna wuxuu ku tiirsan yahay quwado aan weli ballan-qaad cad samayn. Haddii uu dhaco dhaqdhaqaaq isku dubbaridan oo dhaqaale ama militari ah oo kaga yimaada Beijing iyo Muqdisho, Somaliland waxaa laga yaabaa inay noqot mid si khatar ah u go’doonsan – iyadoo aan haysan taageero dibadeed oo ku filan.

Hase yeeshee, halista ugu daran waa amni-darrada. Waxaa jira cabsi la aamini karo oo ah in Shiinuhu si weyn u kordhin karo taageerada militari ee Soomaaliya, taasoo ku dhiirrigelin karta Muqdisho inay raadiso xal militari.

Tani ma aha mala-awaal; sannadkii 2023, Beijing waxaa lagu eedeeyay inay hurisay dagaal wakaaladeed oo ka dhacay magaalada Laascaanood, kaasoo lagu fashiliyey dhoollatus militari oo weyn oo Mareykanku qorsheynayay inuu ka sameeyo Dekedda Berbera.

Dhacdadan waxay muujinaysaa hubaal la’aanta ku jirta tiirsanaanta Somaliland ee taageerada Mareykanka. Siyaasadda Washington waa mid si khatar laba-wajiile ah – Golaha Amniga Qaranka iyo Wasaaradda Difaaca (Pentagon) oo taageersan, una arka Somaliland mid istiraatiji ahaan looga hortago Shiinaha, iyo Wasaaradda Arrimaha Dibedda oo taxaddar badan leh, si rasmi ahna ugu dheggan “Siyaasadda Hal-Soomaaliya.”

Kala qaybsanaantani waxay keentay dhiirigelin aan lahayn dammaanad. Mareykanku wuxuu u muuqdaa inuu Somaliland u adeegsado sidii gabal-ciyaareed qiimo jaban, si uu ugu tijaabiyo saamaynta Shiinaha, balse rabitaankiisa ah inuu dib u gurto marka uu la kulmo iska-hor-imaad dhab ah – sida ka muuqatay dhoollatuskii la baajiyay – wuxuu Hargeysa uga tagayaa meel khatar ah.

Markay ku tiirsanaatay siyaasad Maraykan oo aan caddayn, ayna ka xanaajisay falcelin Shiineys ah oo la saadaalin karay, Somaliland waxaa laga yaabaa inay isku ridday xaaladdii ugu xumayd: inay colaysato quwad weyn iyadoo ku kalsoon garab-siin aan la isku hallayn karin.

Cagajiidka Midowga Afrika

Dhanka kale, Midowga Afrika weli wuu curyaansan yahay. Ururka qaaradda waxaa xakameynaya cabsi laga qabo dhiirrigelinta dhaqdhaqaaqyada gooni-u-goosadka ah, mabda’aas oo ku hoggaamiyay inuu iska indho-tiro warbixintii xaqiiqo-raadinta ee uu sameeyay sannadkii 2005, taasoo lagu ogaaday in kiiska Somaliland ee soo celinta madax-bannaanideedii hore uu yahay “mid taariikh ahaan gaar ah oo iskeed isu caddaynaysa.” Tallaabo la’aantaasi waxay abuurtay bannaanbax goboleed, taasoo u oggolaatay in loollannada juqraafi-siyaasadeed ay sii daba-dheeraadaan.

Go’doominta sii kordhaysa ee Somaliland ee qaaradda ayaa laga yaabaa inay sii qoto dheeraato haddii dowladaha Afrika badankood ay la saftaan mowqifka Beijing. Markay ka baxday is-afgaradkii Midowga Afrika, Somaliland waxay halis ugu jirtaa inay iska fogayso xulafada iman karta ee ka baqaya caqabadaha gooni-u-goosadka ee ka jira dalalkooda.

Somaliland waxay si guul leh uga faa’iidaysatay xiriirkeeda Taiwan si ay meel uga hesho masraxa caalamka. Waxay ku beddeshay riyadii fogayd ee aqoonsi guud, faa’iidooyin la taaban karo oo ka yimaada iskaashiga dunida dimoqraadiga ah. Hase yeeshee, markay ku ciyaartay dabka tartanka quwadaha waaweyn, waxay colaysatay quwad weyn, xoojisay cadowgeeda gobolka, masiirkeedana gelisay gacanta garab-siin aan la isku hallayn karin.

Markay sidaas samaysay, waxaa laga yaabaa inay ku wayday ammaan istiraatiji ah oo mustaqbalka fog iyadoo raadinaysa guulo astaan ah oo dhow. Haddii aan aqoonsigu soo raacin – oo reer Galbeedkuna aanu difaacin – tallaabadan geesinimada leh waxaa loo xusuusan doonaa, maaha horumar, ee waa khalad taariikhi ah.

Hargeysa waxay samaysay khamaarkeedii khatarta badnaa; adduunkuna hadda wuu daawanayaa haddii ay xakamayn karto dabka ay shidday.

Muqdisho (Caasimada Online) – Magaalada istaraatiijiga ah ee Doolow, oo ku taalla xuduudda Soomaaliya, ayaa mar kale noqotay goob uu ka qarxay xiisadda ugu cakiran uguna adag ee ka taagan Geeska Afrika. Ciidamada Difaaca Qaranka Itoobiya (ENDF) ayaa Isniintii ay isku dhaceen saraakiil ka tirsan hay’adda sirdoonka Soomaaliya.

Isku dhacaas, oo la is-weydaarsaday rasaas isla markaana uu ku dhintay ugu yaraan hal askari oo ka tirsan ciidanka federaalka, laguna xiray taliyihii sirdoonka deegaanka, ma ahayn mid si kadis ah u dhacay. Wuxuu ahaa awood-muujin hore loo qorsheeyay, oo si qoto dheer ugu xiran loollan siyaasadeed oo ka dhex jira gudaha Soomaaliya, isla markaana si xeeladaysan loogu beegay xilli uu madaxweynaha Soomaaliya ku sugnaa Addis Ababa, halkaas oo ay ka socdeen wadahadallo diblomaasiyadeed.

Dhacdadan ayaa ahayd tii ugu dambeysay ee taxane xadgudubyo ah oo sababay in Muqdisho ay soo saarto cambaareyn kulul, iyadoo ku eedeysay Itoobiya “gardarro cad” iyo ku tumasho bareer ah oo lagula kacayo madax-bannaanideeda. Hase yeeshee, inkasta oo ay jirto caro xooggan, Soomaaliya si joogto ah ayay uga gaabsatay inay si buuxda u jarto xiriirka. Is-diiddadan ayaa dhalinaysa su’aal muhiim ah: maxay tahay sababta qaran madax-bannaanidiisa si bareer ah loogu xadgudbayo uu weli ula macaamilayo gardarroole?

Jawaabtu waxay ku jirtaa xaqiiqo xanuun badan oo ka dhalatay ku-tiirsanaan amni oo curyaamin ah, dildilaac siyaasadeed oo gudaha ah oo Itoobiya si xirfadeysan uga faa’iideysato, iyo istaraatiijiyad is-bedbedel ah—inkasta oo ay xanuun badan tahay—oo loogu talagalay badbaadada qaranka. Soomaaliya si indha la’aan ah uguma daawanayso xadgudubyadan; waxay dhex dabaalanaysaa xaalad qalafsan oo aysan awoodin inay sii huriso.

Laakiin waqtigii dulqaadka istaraatiijiga ah wuxuu u muuqdaa mid gabaabsi ku dhow. Gacan-laabashada joogtada ah waxay halis gelinaysaa in xadgudubyada Itoobiya ay noqdaan wax la caadeysto, taasoo meesha ka saaraysa nuxurka madax-bannaanida Soomaaliya. Haddii dhacdooyinkan aan laga bixin jawaab cad, waxay noqon doonaan tusaale khatar ah—oo muujinaya in xuduudaha Soomaaliya iyo shaqaalaheeda milateri lagu xadgudbi karo iyadoo aan lala xisaabtamin.

Qaran u afduuban amnigiisa

Sababta ugu weyn ee Soomaaliya aysan u awoodin inay gebi ahaanba jarto xiriirka diblomaasiyadeed, sida ay dad badani ku doodaan, waa ku-tiirsanaanta qotoda dheer ee ay ku qabto isla militariga ay ku eedeynayso gardarrada. In ka badan toban sano, Itoobiya waxay laf-dhabar u ahayd dagaalka lagula jiro Al-Shabaab, kooxda ku xiran Al-Qaacida ee weli ka talisa dhul ballaaran oo ka tirsan miyiga Soomaaliya, kuna ah khatar weyn jiritaanka dowladnimada.

Itoobiya waxay joogitaan militari oo awood leh oo isku-dhafan ku leedahay gudaha Soomaaliya, iyadoo u maraysa laba waddo oo is barbar socda. Marka hore, qiyaastii 2,500 oo askari oo ENDF ah ayaa si rasmi ah uga mid ah hawlgalka nabad-ilaalinta Midowga Afrika, oo hadda loo yaqaan AUSSOM, iyagoo kaalin rasmi ah ka qaata howlgallada ay la fulinayaan Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed (SNA).

Marka labaad—oo ah tan ka muhiimsan—waxaa jira ciidamo dheeraad ah oo tiradooda lagu qiyaaso 5,000 ilaa 7,000 oo Itoobiyaan ah oo ku sugan Soomaaliya, kuwaas oo ku jooga heshiisyo laba geesood ah oo gaar ah. Ciidamadani, oo aan ka tirsanayn Midowga Afrika, waxay ku shaqeeyaan madax-bannaani dheeraad ah, gaar ahaan gobollada xuduudaha ee Gedo, Bakool, iyo HirShabelle, iyagoo abuuraya aag difaac oo qoto dheer si Itoobiya uga ilaaliso weerarro xuduudeed.

Ciidankan isku-dhafka ah ee ka badan 10,000 oo askari oo khibrad leh waa kuwo aan laga maarmin. Mas’uuliyiin goboleed oo Soomaaliyeed, gaar ahaan kuwa Koonfur Galbeed iyo Jubaland, ayaa si fagaare ah u sheegay in bixitaanka degdegga ah ee ciidamada Itoobiya ay noqon lahayd masiibo, taasoo abuureysa firaaq amni oo kaliya ay ka faa’iideysan karto Al-Shabaab. Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed, oo weli ku jira marxalad dhisid, gabi ahaanba diyaar uma aha inuu buuxiyo booskaas bannaan.

Siyaasadda wakiilnimada Itoobiya ee Gedo

Marka laga soo tago doorkeeda milatari ee aan laga maarmi karin, Itoobiya waxay si xeeladaysan u adeegsatay dildilaacyada siyaasadeed ee salka dheer ku leh nidaamka federaalka Soomaaliya. Loollanka awoodda ee u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada xubnaha ka ah Federaalka (FMS) ayaa Addis Ababa u suurtageliyay inay sii ballaariso saameynteeda siyaasadeed.

Tusaale cad oo arrintaas ah waa gobolka Gedo—xudunta isku dhaca Doolow. Inkasta oo Gedo uu magac ahaan ka tirsan yahay maamulka Jubaland, haddana wuxuu muddo dheer ahaa goob iska horimaadyo siyaasadeed iyo qabiil salka ku haya.

Dowladda Federaalka waxay muddo dheer ku howlanayd wiiqidda awoodda madaxweynaha Jubaland, Axmed Madoobe, oo ay u aragto caqabad ku ah qorshaheeda awood-urursi. Itoobiya, dhankeeda, waxay xulafo dhow la noqotay Madoobe iyo maamulka Jubaland, iyadoo siinaysa taageero milatari iyo siyaasadeed, si ay ugu hortagaan Al-Shabaab iyo DFS labadaba.

Iska horimaadyadii Doolow waxay ahaayeen natiijo toos ah oo ka dhalatay xaaladdan. Dhacdadii dhoweyd, iyo tii hore ee bishii Diseembar 2024, ciidamada Itoobiya waxay si cad u taageereen xulafadooda Jubaland, iyadoo si toos ah uga hortimid ciidamada federaalka. Tani waxay ahayd farriin awood leh oo loo diray Muqdisho—mid muujinaysa in awooddeeda ku saabsan gobollada qaarkood ay tahay mid aad u xaddidan.

Dadka dhaleeceeya waxay ku doodayaan in ololaha joogtada ah ee dowladda federaalka ee ka dhanka ah Jubaland uu abuuray firaaq siyaasadeed iyo mid amni oo Itoobiya uga faa’iideysatay faragelinteeda. Waxaa sidoo kale laga dayrinayaa in dadaalladan ay weecinayaan kheyraadkii muhiimka ahaa ee lagula dagaalami lahaa Al-Shabaab.

Laakiin marka faragelinta wakiilnimadu dhaafdo xadka, Itoobiya ma noqonayso saaxiib dhex-dhexaad ah ee waxay isu beddeshaa awood goboleed oo dani ka gal tahay dhibaatooyinka gudaha Soomaaliya si ay u ilaaliso saameynteeda istaraatiijiyadeed. Muqdisho ma sii eegi karto xaaladdan iyadoo indhaha ka laabanaysa. Waxaa degdeg loogu baahan yahay olole diblomaasiyadeed oo joogto ah—heer gobol iyo heer caalami—si Itoobiya loogu muujiyo inay tahay awood khatar ah, halkii laga arki lahaa saaxiib nabad-dhalin ah.

Ilaalinta xarigga diblomaasiyadeed

Soomaaliya, iyadoo la tacaalaysa caqabado siyaasadeed iyo amni, waxay qaadatay istaraatiijiyad diblomaasiyadeed oo xeeladaysan, iskuna darsata mudaharaad iyo pragmatism. Xiisadda hadda taagan waxay salka ku haysaa dhacdadii Janaayo 2024, markii Itoobiya ay la saxiixatay is-afgarad muran dhaliyay oo ay la gashay Somaliland, iyadoo u yaboohday aqoonsi suurtagal ah si ay ugu beddesho saldhig badeed muddo 50 sano ah.

Arrintaas ayaa caro weyn ka dhalisay Muqdisho, taasoo keentay in safiirka Itoobiya laga eriyo lagana digay in ciidamada Itoobiya laga saari doono hawlgalka cusub ee Midowga Afrika. Tallaabadan geesinimada leh waxay kor u qaaday arrinta, si ay caalamka ugu muujiso in madax-bannaanida Soomaaliya aan la ciyaari karin.

Bishii Diseembar 2024, Turkiga ayaa dhex-dhexaadiyay heshiis lagu magacaabay “Caddayntii Ankara”, kaasoo Itoobiya ku qiratay madax-bannaanida Soomaaliya, halka Soomaaliya ay aqoonsatay baahida Itoobiya ee marin-badeed iyo kaalinta ay ciidamadeedu kaga jiraan dagaalka Al-Shabaab. Tani waxay u oggolaatay Muqdisho inay si sharaf leh uga laabato hanjabaadda, iyadoo aan luminin wejigeeda diblomaasiyadeed.

Si kastaba ha ahaatee, iska horimaadyadii Doolow ee dambe ayaa muujinaya in heshiisyadaas ay awoodi waayeen inay meesha ka saaraan xaqiiqooyinka dhabta ah ee dhulka ka jira. Itoobiya waxay si joogto ah u muujinaysaa in saamaynteeda milatari iyo siyaasadeed aysan meesha ka bixin—waxaana cad in Heshiiskii Ankara aysan la imaanin wax isbeddel ah oo muuqda.

Qodobada taageeraya jawaab adag

Soomaaliya waxay ku jirtaa marxalad kala-guur ah oo taariikhi ah. Aqbalaadda gardarrada Itoobiya waxay khatar ugu jirtaa in xadgudubyadaas laga dhigo wax la aqbalo, taasoo caqabad ku noqon karta suurtagalnimada in mustaqbalka wax laga beddelo. Haddii Muqdisho ay sii waddo inay iska liqdo xadgudubyadaas, iyadoo aan cawaaqib laga keenin, waxay diraysaa farriin khaldan oo ah in madax-bannaanida Soomaaliya la iska dhaafi karo.

Jawaab cad oo istaraatiijiyadeed hadda waa lama huraan—waa arrin ku saabsan badbaadada qaranka iyo sharafta dastuuriga ah. Halista jira ma koobna Doolow ama Jubaland oo keliya; waxay gaarsiisan tahay aasaaska awoodda Soomaaliya ee is-maamulkeeda, ilaalinta xuduudaheeda, iyo sharcinimada hay’adaha dowladeed.

Muqdisho waa inay billowdaa dhisidda kaabayaasha sharci, diblomaasiyadeed, iyo kuwa goboleed ee lagama maarmaanka u ah in Itoobiya lala xisaabtamo. Tani waxay ka mid noqon kartaa:

• Cadaadis rasmi ah oo lagu saaro Midowga Afrika iyo IGAD si ay u furaan baaritaan ku saabsan xadgudubyada ENDF ee Doolow;
• Qorshe marxaladaysan oo lagu dhimayo ciidamada Itoobiya ee aan ka tirsanayn Midowga Afrika;
• Dib-u-eegis ballaaran oo ku saabsan joogitaanka militariga Itoobiya ee gudaha Soomaaliya.

Waxaa kale oo muhiim ah in la xalliyo khilaafaadka gudaha. Inta hay’adaha federaalka ay kala qaybsan yihiin, Itoobiya waxay sii wadi doontaa inay ka faa’iideysato dildilaacyadaas. Dhisidda hannaan federaal oo midaysan ayaa si weyn u xaddidi doona faragelinta Itoobiya, isla markaana xoojin doona awoodda gorgortan ee Soomaaliya.

Dhinaca kale, Soomaaliya waa inay si firfircoon u raadisaa iskaashi istaraatiiji ah oo qoto dheer oo ay la yeelato saaxiibbo la isku halleyn karo sida Turkiga, Qatar, iyo dowlado kale oo ixtiraama madax-bannaanideeda, islamarkaana bixin kara taageero amni oo aan lahayn shuruudo dhaawacaya madax-bannaanidaas.

Madax-bannaanida Soomaaliya ma ahan wax ay Itoobiya oggolaaneyso—mana aha inay sidaas noqoto. Inta Muqdisho ay dib u dhigeyso tallaabo-qaadista, waa inta ay sii qotominayso saamaynta Itoobiya—ha ahaato Gedo ama guud ahaan fagaaraha siyaasadeed ee dalka. Waqtiga lala tacaalayo arrintan waa hadda—iyada oo la adeegsanayo degganaansho, xeelad, balse si aan leexleexad lahayn.

Hordhac

Muqdisho waa caasimadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, waana xarunta ugu weyn ee siyaasadeed, dhaqaale, iyo dhaqan. Iyadoo ay sidaas tahay, haddana magaalada waxa ay la tacaaleysaa dhibaatooyin badan oo la xiriira in aysan lahayn maamul dhameystiran, faragelin siyaasadeed, iyo maqnaanshiyaha sharci qeexaya maqaamkeeda.

Maqaalkaan waxaan ku iftiimineynaa mudnaanta ay leedahay in Muqdisho loo aqoonsado inay noqoto magaalo dowlad-goboleed ah (City-State) oo leh awood sharci-dejin, fulin, iyo garsoor u gaar ah, sida ay u leeyihiin dowlad-goboleedyada kale ee dalka iyadoo la ilaalinayo dareenka midnimada qaranka. Tani waxay noqon kartaa furaha lagu xallin karo caqabadaha Muqdisho ka taagan, laguna horumarin karo adeegyada bulshada, amniga, iyo xasilloonida siyaasadeed ee dalka.

1. Wadciga iyo caqabadda jirta

Muddo dheer, Muqdisho waxaa laga xukuma Maamulka Gobolka Banaadir oo hoos yimaada Xafiiska Madaxweynaha. Ma jiro sharci qeexaya maqaamkeeda sida dowlad-goboleed, taasoo keentay:

• Khilaaf iyo jahawareer ku saabsan awoodaha maamulka iyo miisaaniyadda;
• Faragelin siyaasadeed oo aan kala joogsi lahayn;
• Qorshe la’aan xagga horumarinta magaalooyinka;
• Cabasho bulsho oo salka ku haysa in dadka reer Muqdisho aanay helin matalaad siyaasadeed oo cadaalad ah.

Haddii xaaladdan aan la xallin, waxay sii wiiqi doontaa kalsoonida shacabka, waxqabadka dowlad dhexe, iyo hirgalinta nidaamka federaalka ee Soomaaliya.

2. Ujeeddooyinka siyaasadda

Ujeeddooyinka qormadaan siyaasadeed waa:

• In Muqdisho loo aqoonsado magaalo dowlad-goboleed ah (City-State) oo leh sharciyad buuxda.
• In Muqdisho ku yeelato matalaad siyaasadeed oo buuxda labada gole ee Baarlamaanka Federaalka.
• In maamulka magaalada lagu saleeyo doorashooyin dimoqraadi ah iyo matalaad deegaanka.
• In la hormariyo adeegyada, amniga, iyo wax ka qabashada baahiyaha degmooyinka gudaha magaalada.

3. Saldhigga dastuuriga ah

Qodobka 9aad ee Dastuurka KMG ah ee Soomaaliya wuxuu tilmaamayaa in Maqaamka magaalo-madaxda Federaalka Soomaaliya go’aan looga gaari doono dib-u-eegidda Dastuurka, iyo in sharci gaar ah ay ka soo saari doonaan labada aqal ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya.

Sidoo kale Qodobka 49 (1) ee dastuurka KMG wuxuu qorayaa sidan: Tirada iyo xuduudaha dawladaha xubinta ka ah Dawladda Federaalka cusub waxaa go’aaminaya Golaha Shacabka ee Baarlamaanka Federaalka. Haddaba Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa iska leh go’aaminta iyo sharciyeynta dhismaha iyo unkidda maamul goboleed kasta ee cusub. Sidaas darteed, maqaamka magaalada Muqdisho waxaa lagu go’aamin doonaa sharci gaar ah oo uu meel mariyo Baarlamaanka Federaalka.

Tani waxay fure u tahay siinta Muqdisho sharciyad maamul u gaar ah oo u dhiganta sida Berlin (Germany), oo leh status gaar ah oo ay ku maamusho arrimaheeda iyadoo la ilaalinayo midnimada qaranka.

4. Qaab-dhismeedka maamul ee la soo jeedinayo

Fulinta:

• Madaxweynaha Magaalada (ama Maayarka Guud), oo si toos ah ay u doortaan shacabka Magaalada.
• Golaha Fulinta oo uu magacaabo Maayarka, isla markaana ansixiyo Golaha Wakiilada Magaalada.

Sharci-dejinta:

• Golaha Wakiilada Magaalada oo ka kooban xubno laga soo doortay degmooyinka gobolka, lehna awood sharci-dejin maxalli ah.

Garsoorka:

• Maxkamado u gaar ah magaalada, oo la jaanqaadaya nidaamka garsoorka ee heer federaal.

Amniga:

• Boolis u gaar ah magaalada, hoos tagaya maamulka rayidka ah ee Magaalada Muqdisho.

5. Faa’iidooyinka muhiimka ah

• Dhexdhexaadnimo siyaasadeed: Muqdisho waxay noqon kartaa magaalo u adeegta dhammaan shacabka Soomaaliyeed iyada oo aan lagu xirin awood siyaasadeed oo gaar ah.
• Maamul wanaag: Awoodaha iyo waajibaadka waxaa si cad u kala xadidi doona sharci gaar ah, taasoo meesha ka saaraysa isku dhacyo awoodeed.
• Horumar dhaqaale: Maqaam rasmi ah wuxuu sahlayaa in la helo maalgelin caalami ah, kobaca dhaqaalaha, iyo canshuuro maxalli ah.
• Ka Qaybgal dimoqraadi ah: Shacabka Muqdisho waxay heli doonaan codkooda oo muuqda si ay u doortaan maamulka magaalada.

6. Khataraha jira iyo istaraatiijiyadda lagu xalinayo

Khatar: Mucaarad siyaasadeed oo ka yimaada heer federaal ama dowlad-goboleedyada kale.
Istaraatiijiyad lagu xalinayo: In la sameeyo wadahadallo qaran iyo sharci gaar ah oo dastuuri ah.

Khatar: Khilaafaad ku saleysan qabiil/beelo.
Istaraatiijiyad lagu xalinayo: In la sameeyo dastuur magaalada u gaar ah oo dammaanad qaadaya awood qaybsiga.

Khatar: Isku dhac awoodeed oo u dhexeeya dowladda dhexe iyo maamulka magaalada
Istaraatiijiyad lagu xalinayo: In la sameeyo sharci si cad u qeexaya awoodaha labada dhinac.

7. Talooyin siyaasadeed

1. In Baarlamaanka Federaalka uu ansixiyo sharci gaar ah oo dejinaya maqaamka Muqdisho, sida ku cad Qodobka 49(1).
2. In la dhiso Guddi Qaran oo diyaariya dastuurka Magaalada Muqdisho (City-State).
3. In la qabto doorashooyin deegaanka ah oo lagu soo doorto Golaha Wakiilada iyo Maamulka Magaalada.
4. In la dejiyo nidaam caddaalad ku dhisan oo lagu qeybsado dakhliga laga helo canshuuraha dowladda dhexe.
5. In laga hawlgalo wacyigelinta bulshada iyo talo-qaadashada dhammaan daneeyayaasha: haweenka, dhallinyarada, ganacsatada, culimada, iyo bulshada rayidka ah.

Gunaanad

Siinta Muqdisho maqaam dowlad-goboleed ah (City-State) waxay ka jawaabeysaa baahi siyaasadeed, maamul, iyo bulsho oo muddo dheer taagnayd. Waxaa lagu gaari karaa nidaam dowladnimo oo cadaalad ah, maamul daahfuran, iyo caasimad u shaqeysa si siman dadka Soomaaliyeed oo dhan. Waxaa sidoo kale laga hortagi karaa khilaafaadka siyaasadeed ee soo noqnoqda iyadoo Muqdisho laga dhigayo magaalo federaal ah oo dhexdhexaad ah, lehna awood u gaar ah oo ay kula jaanqaado dowlad-goboleedyada kale.

W/Q: Avv. Omar Dhagey