Muqdisho (Caasimada Online) – Safiirka Itoobiya ee Soomaaliya, Suleiman Dedefo, ayaa weerar culus ku qaaday Ururka Jaamacadda Carabta isaga oo ku eedeeyay inuu noqday aalad u adeegta siyaasadda arrimaha dibadda ee Masar, halkii uu ka wajihi lahaa dhibaatooyinka ka dhex jira xubnihiisa.

Hadalladiisa ayaa yimid maalmo yar kadib markii madaxweynihii hore ee Somaliland, Muuse Biixi Cabdi, uu markii ugu horreysay qirtay in olole diblomaasiyadeed oo Soomaaliya hoggaamisay uu ku qasbay Itoobiya inay ka tanaasusho heshiiskii taariikhiga ahaa ee marin-badeedka oo ay la gashay Hargeysa.

Dedefo, oo baraha bulshada ku qoray qoraallo toos u weeraray Jaamacadda Carabta, ayaa ku dhaliilay ururka inuu si joogto ah uga soo horjeedo Itoobiya sababo la xiriira isticmaalka Webiga Nile, isaga oo indhaha ka qarsanaya colaadaha, barakaca iyo macluusha ka jirta dalalka Carabta.

“Runtii Jaamacadda Carabta ma mid u taagan Dalalka Carabta baa, mise waa Jaamacad fulisa siyaasadda Masar ee ka dhanka ah Itoobiya?” ayuu yiri, isagoo ku dooday in ururku “uu si xun isu kashifay oo aanu matalin dalalka kale ee Carabta.”

Hadalladan ayaa daba socday bayaan kasoo baxay Jaamacadda Carabta oo lagu cambaareeyay Itoobiya oo ku sii adkaysanaysa dhismaha Biyo-xireenka Weyn ee Horumarka Itoobiya (Grand Ethiopian Renaissance Dam – GERD) iyadoo aan la gaarin heshiis biyaha lagu wadaagayo oo sharci ahaan qabanaya.

Qaahira waxay muddo dheer ku doodaysay in biyo-xireenku uu halis ku yahay sugnaanteeda biyaha, halka Addis Ababa ay ku adkaysanayso inay isticmaalayso xaqa ay u leedahay madaxbannaanideeda ee ka faa’iidaysiga kheyraadkeeda.

Dedefo wuxuu meesha ka saaray welwelka Masar isagoo ku tilmaamay “mid aan sal iyo raad toona lahayn,” wuxuuna carrabka ku adkeeyay in Itoobiya ay sii wadi doonto dhismaha biyo-xireenno cusub mustaqbalka. “Hoggaamiyayaasha Masar waa inay qirtaan in riyadooda aan dhammaan ee carqaladeynta Itoobiya aysan waligeed hirgeli doonin, isla markaana ay ku noqdaan wadashaqeyn faa’iido u leh shacabka labada dal,” ayuu ku gooddiyay.

Dhicista qorshaha Itoobiya iyo guusha Soomaaliya

Hadallada safiirka Itoobiya waxay imanayaan xilli cadaadis diblomaasiyadeed oo xooggan lagu hayo Addis Ababa. Dabayaaqadii toddobaadkan, madaxweynihii hore ee Somaliland, Muuse Biixi, wuxuu qirtay in olole ballaaran oo ay Soomaaliya qaadday uu fashiliyay qorshihii halista weyn lahaa ee Itoobiya ee ahaa inay kireysato qeyb ka mid ah xeebaha Somaliland, taasoo beddelkeeda ay ku heli lahayd aqoonsi suurtagal ah oo la siinayo madaxbannaanida Somaliland.

Wareysigii ugu horreeyay ee weynaa ee uu bixiyo tan iyo markii uu xafiiska ka tagay, ayuu Biixi shaaca uga qaaday in codsiyada joogtada ah ee Muqdisho ay u dirtay hay’adaha caalamiga ah iyo kuwa gobolka — oo ay ku jiraan Midowga Afrika (AU), Jaamacadda Carabta iyo Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC) — ay Itoobiya ku rideen go’doon siyaasadeed.

Wuxuu sheegay in Masar ay hormuud ka ahayd ololaha ka dhex socday Jaamacadda Carabta, halka OIC-du ay si aqlabiyad ah ula safatay Soomaaliya. Marxalad ka mid ah marxaladaha, Itoobiya waxaa xitaa loogu digay in Midowga Afrika uu ka fiirsan karo inuu xaruntiisa ka raro Addis Ababa, taasoo ahayd hanjabaad ku qasabtay Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed inuu dib u gurto.

“Anaga dhankeenna diyaar ayaan u ahayn, balse Itoobiya ma sii socon karin,” ayuu yiri Muse Biixi. “Anigu iyo Abiy Ahmed midna ma fileynin in arrintu sidan ku dhammaan doonto.”

Burburka heshiiskii is-afgarad (MoU) ee la saxiixay 1-dii Janaayo 2024 wuxuu ahaa guul weyn oo diblomaasiyadeed u soo hoyatay madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, kaas oo isla markiiba ku tilmaamay heshiiska weerar lagu qaaday madax-bannaanida Soomaaliya, islamarkaana uu kiciyay taageero caalami ah oo lagu hakiyo.

Isku soo wada duuboo, weerarka afka ah ee Dedefo uu ku qaaday Jaamacadda Carabta iyo qirashada cad ee Biixi waxay iftiiminayaan culeyska diblomaasiyadeed ee sii kordhaya ee saaran Itoobiya. Dhinac, Addis Ababa waxaa dhaleecayn uga imaanaysaa arrinta Niilka; dhanka kalena, waxaa lagu qasbay inay ka laabato damaceedii ahaa inay hesho marin-badeed ay muddo dheer raadinaysay oo ay ka rabtay Somaliland.

Ra’iisul Wasaare Abiy, oo ku tilmaamay ku tiirsanaanta Itoobiya ee dekedaha Jabuuti “xabsi juqraafiyeed,” ayaa wajahaya dharbaaxo muujinaysa sida ay Soomaaliya iyo saaxiibadeeda ugu go’an tahay inay xannibaan damacyada Itoobiya.

Xilli Addis Ababa ay isu diyaarinayso inay xarigga ka jarto biyo-xireenka GERD — oo loo arko astaan qaran oo sharaf iyo isku duubni ah — Itoobiya waxay la kulmeysaa xaqiiqo adag: dadaalladeeda ku saabsan amniga biyaha iyo marin-badeedka ayaa si toos ah ula galayo siyaasadda gobolka, taasoo ku reebaysa kalinimo sii xoogeysanaysa.