New York (Caasimada Online) — Diblomaasigii rug-caddaaga ahaa ee u dhashay dalka Koonfur Afrika, Nicholas Haysom, kaas oo muddo-xileedkiisii gaabnaa balse qalalaasaha watay ee uu ahaa ergeyga Qaramada Midoobay ee Soomaaliya uu raad ma guuraan ah ku reebay siyaasadda dalka, ayaa Arbacadii ku geeriyooday magaalada New York isagoo 73 jir ah, sida ay Khamiistii xaqiijiyeen mas’uuliyiin ka tirsan Qaramada Midoobay.
Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay Antonio Guterres ayaa ku tilmaamay Haysom, oo ahaa qareen ku takhasusay dastuurka iyo dhex-dhexaadiye xilliyadii dambe madax ka ahaa hawlgalka Qaramada Midoobay ee Koonfur Suudaan, inuu ahaa “nabad-doon aan daalin.”
Xirfaddiisa diblomaasiyadeed ayaa ka soo bilaabatay xafiisyadii dowladdii cusbeyd ee dimoqraadiga ahayd ee Nelson Mandela ee Koonfur Afrika, isagoo gaaray qaar ka mid ah furimaha colaadaha ee ugu adag uguna jilicsan caalamka.
Balse gudaha Soomaaliya, Haysom waxaa si weyn loogu xusuustaa inuu sababay mid ka mid ah khilaafyadii diblomaasiyadeed ee ugu darnaa ee soo kala dhex gala Muqdisho iyo Qaramada Midoobay taariikhda dhow.
Isku-dhicii Muqdisho iyo QM
Guterres ayaa bishii September 2018 u magacaabay Haysom inuu noqdo wakiilkiisa gaarka ah ee Soomaaliya. Xilligaas, Hawlgalka Kaalmaynta Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNSOM) ayaa door udub-dhexaad ah ku lahaa taageerada siyaasadda, isku-duwidda amniga iyo dhismaha dowladnimada dalka oo ka soo kabanayay bur-bur. Balse waqtigiisii Muqdisho ayaa si lama filaan ah ku soo idlaaday bilo gudahood.
1-dii Janaayo 2019, dowladda federaalka Soomaaliya ayaa ku dhawaaqday inuu yahay shakhsi aan dalka laga rabin (Persona non grata), iyadoo ku amartay inuu si degdeg ah dalka isaga baxo, kuna eedaysay inuu si bareer ah u farageliyay arrimaha gudaha iyo madax-bannaanida dalka.
Khilaafkan qaraar ayaa dhashay kadib markii Haysom uu si toos ah u soo dhexgalay xiisad ka dhalatay xariggii bishii Diseembar 2018 loo geystay Mukhtaar Roobow, oo horay u ahaa ku-xigeenkii iyo afhayeenkii kooxda Al-Shabaab balse markii dambe isku soo dhiibay dowladda, kana mid noqday siyaasiyiinta u tartamaysay xilka madaxweynenimada maamul-goboleedka Koonfur Galbeed.
Ciidamo Itoobiyaan ah oo ka tirsan hawlgalka Midowga Afrika (AMISOM) ayaa soo xiray Roobow, taas oo dhalisay banaanbaxyo rabshado wata oo dhiig ku daatay oo ka dhacay magaalada Baydhaba.
Warqad adag oo uu u diray madaxda dowladda Soomaaliya, ayuu Haysom si furan su’aal uga keenay saldhigga sharciga ah ee xariggaas, wuxuuna weydiiyay tallaabooyinka ay dowladdu qaadday si loo baaro rabshadihii dhimashada sababay ee xariggaas xigay.
Xiisadda ayaa si degdeg ah isugu beddeshay isku-dhac fagaare ah oo u dhexeeya dowladda Soomaaliya iyo Qaramada Midoobay. Arrintan ayaa walaac qoto dheer ka abuurtay beesha caalamka, xilli dalka Geeska Afrika dhaca uu weli la tacaalayay dagaal adag oo lagula jiro kooxaha hubeysan, isla markaana uu isku dayayay inuu cago adag u yeelo hay’adaha jilicsan ee dowladda federaalka.
Dhacdadan ayaa iftiimisay xiisado hoose oo u dhexeeyay Muqdisho iyo maamul-goboleedyada. Madaxda deegaannada ayaa si isdaba joog ah ugu eedeynayay dowladda federaalka ee uu xilligaas hoggaaminayay Madaxweyne Maxamed Cabdullaahi Maxamed (Farmaajo) inay isku dayayso inay qaabeyso natiijooyinka siyaasadda dowlad-goboleedyada iyo inay awoodda isugu geyso bartamaha.
Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa markii dambe muujiyay qoomamo qoto dheer oo ku aaddan go’aankii aan horay loo arag ee Soomaaliya ay dalka uga eriday ergeygii ugu sarreeyay ee QM, iyagoo dib u xaqiijiyay taageeradooda hawlgalka UNSOM balse carabka ku adkeeyay xasaasiyadda faragelinta caalamiga ah ee khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya.
Dhaxal nabad-doon
Inkastoo xilkiisii Soomaaliya uu ahaa mid kooban, wuxuu noqday mid ka mid ah cutubyada ugu muhiimsan ee waayihiisa diblomaasiyadeed ee dheeraa ee gobolka. Wuxuu markii dambe noqday la-taliye gaar ah oo qaabilsan Suudaan iyo koonfurta Afrika.
Sanadkii 2021, Qaramada Midoobay ayaa u magacawday madaxa Hawlgalka Qaramada Midoobay ee Koonfur Suudaan (UNMISS), waana xilkiisii ugu dambeeyay ee sare ee uu ka qabto QM.
Mudadii uu joogay caasimadda Juba, Haysom wuxuu si joogto ah ugu boorriyay madaxda is-khilaafsan ee dalkaas inay fuliyaan heshiis nabadeed oo gaabis ahaa, ayna u diyaar-garoobaan doorashooyin muddo dheer dib u dhacay, isagoo inta badan Golaha Ammaanka uga digayay cawaaqibka ka dhalan kara fadhiidnimada siyaasadeed.
Geeridiisa ayaa ku soo beegmaysa xilli xiriirka Soomaaliya iyo Qaramada Midoobay uu galayo weji aad uga ka duwan kii hore. Hawlgalkii siyaasadeed ee muddada dheer soo socday ee UNSOM ayaa si rasmi ah u soo idlaaday bishii Oktoobar 2024, isagoo booska u banneeyay hawlgal xilliga kala-guurka ah oo kooban, kadib markii xukuumadda Muqdisho ay ku guuleysatay inay dhinto saameynta siyaasadeed iyo hawlgallada beesha caalamka ee gudaha dalka.
Kahor inta uusan ku biirin Qaramada Midoobay, Haysom wuxuu door muhiim ah ka qaatay isbeddelkii taariikhiga ahaa ee dimoqraadiyadda Koonfur Afrika.
Xilligii midab-takoorka (Apartheid), wuxuu ahaa qareen caan ah oo u dooda xuquuqda aadanaha, isagoo difaacay dacwado waaweyn oo ka dhan ah nidaamkii caddaanka tirada yaraa.
Wuxuu markii dambe noqday la-taliyaha sare ee dhanka sharciga iyo dastuurka ee madaxweynihii hore Nelson Mandela intii u dhaxaysay 1994 ilaa 1999, isagoo gacan weyn ka geystay qorista dastuurka dalkaas ee sida weyn loo ammaanay. Wuxuu sidoo kale si ballaaran uga shaqeeyay geeddi-socodka nabadda ee Burundi iyo Suudaan.
Balse gudaha Soomaaliya, Nicholas Haysom waxaa inta badan lagu xusuusan doonaa inuu ahaa ergeygii aan la gabban hadalka, kaas oo ku-adkeysigiisii difaaca xuquuqda aadanaha iyo habraaca caddaaladda uu isku dhac weyn kala kulmay dowlad xilligaas soo koreysay oo ay ka go’neyd inay muujiso madax-bannaanideeda iyo awoodeeda qaran.