Washington (Caasimada Online) — Xildhibaan Ilhaan Cumar ayaa shaaca ka qaaday in weerarka bahalnimada ah iyo hadallada kulul ee Madaxweyne Trump uu la beegsanayo jaaliyadda Soomaaliyeed ee Minnesota aanay wax kale ahayn, balse ay tahay xeelad siyaasadeed oo lagu indho-sarcaadinayo shacabka Mareykanka.

Wareysi gaar ah oo ay Khamiistii siisay raadiyaha NPR, ayay xildhibaanadda xisbiga Dimoqraadigu ku tilmaantay tallaabada madaxweynaha mid uu ku qarinayo fashilka maamulkiisa iyo dhibaatooyinka sharciga ah ee haysta, isagoo adeegsanaya luuqad naceyb xambaarsan si uu dareenka dadweynaha u jeediyo.

Ilhaan ayaa sheegtay in dhaqanka Madaxweynuhu uu yahay mid horay looga bartay. Waxay aaminsan tahay in mar kasta oo Trump uu wajaho cadaadis ama su’aalo adag, uu isku dayo inuu mawduuca beddelo isagoo weerar ku qaadaya dad kale. Sida ay tiri Ilhaan, Madaxweynuhu wuxuu haatan ku sugan yahay xaalad quus ah (desperate), wuxuuna doonayaa inuu indhaha ka leexiyo liis dheer oo dhibaatooyin culus ah.

Waxay farta ku fiiqday fadeexooyin dhowr ah oo uu isku dayayo inuu dadka ka qariyo.

Waxay ustay in Madaxweynaha iyo Xoghayihiisa Difaaca ay hadda wajahayaan eedeymo la xiriira suurta-galnimada dambiyo dagaal. Sidoo kale, waxay soo hadal qaadday xaaladda dhaqaale ee dalka, iyadoo sheegtay in maciishaddu ay qaaliowday, tirada shaqo abuurkuna aanay waafaqsanayn ballanqaadkiisii.

Intaas waxaa dheer, Ilhaan waxay ku eedeysay Trump inuu isku dayayo inuu qariyo “Faylasha Epstein” si uu u difaaco shakhsiyaadka ku lugta leh fadeexaddaas. Waxay ku doodday in maadaama Trump ay haystaan su’aalo badan oo uusan rabin inuu ka jawaabo, uu doortay inuu beddelkeeda weeraro soo-galootiga.

Xildhibaanaddu kama aysan gaban inay si adag u qeexdo madaxweynaha, iyadoo hadalladiisa dhowaan soo yeeray ku tilmaantay “wax laga yaxyaxo,” madaxweynahana ku sifeysay “oday maan-doorsoomay oo is-xakamayn waayay” (deranged old man). Waxay sheegtay in “fatahaadda iyo hadallada aan loo meel dayin” ee kasoo yeeraya ay ceeb ku yihiin ma aha isaga oo keliya, balse guud ahaan dalka Mareykanka.

Weerarka Madaxweynaha ayaa soo bilowday Arbacadii markii uu ka hadlayay kiisas musuq-maasuq oo ka dhacay Minnesota. Wuxuu soogalootiga Soomaalida ah ku tilmaamay “qashin,” isagoo sheegay inay “burburiyeen dalkeenna.”¹ Wuxuu sidoo kale soo jeediyay in dalka laga masaafuriyo xildhibaan Ilhaan, in kastoo ay tahay muwaadinad Mareykan ah. 

Mar ay ka hadlaysay kiisaska musuq-maasuqa ee Trump uu cuskaday, Ilhaan waxay qirtay xaqiiqada jirta. Xeer-ilaaliyeyaasha Minnesota ayaa dacwad kusoo oogay 86 qof oo lagu eedeeyay inay lunsadeen lacago loogu talagalay barnaamijyada cuntada iyo hoyga, kuwaas oo badankoodu yihiin dad asalkoodu Soomaali yahay.

Ilhaan way cambaareysay falkaas, waxayna tiri: “Waan ku faraxsanahay in sharcigu jiro oo la ciqaabo kuwa xadaya hantida canshuur-bixiyayaasha; dadka dambiyada galayna waa inay xabsi muddo dheer ah galaan.”

Hase yeeshee, Ilhaan waxay si adag u diidday, una gaashaanka u daruurtay isku dayga Madaxweynaha ee ah inuu dembiga shakhsiyaad kooban dusha ka saaro guud ahaan bulshada Soomaaliyeed.

Waxay sharraxday in nidaamka Mareykanka, dembiga qof gaar ah uusan noqon karin mid loo saariyo bulsho dhan. Waxay difaacday dadka laga soo doorto, iyadoo ku tilmaantay dad sharciga dhowra oo abaal-guda, balse la doonayo in dusha laga saaro eed aanay lahayn.

Ugu dambeyntii, Ilhaan waxay ka digtay in hanjabaadda Madaxweynuhu aysan ahayn afka baarkiisa oo kaliya. Waxay xustay in bulshadeedu ay u diyaar-garoobayso suurtagalnimada in maamulku isku dayo masaafurinta soo-galootiga, xitaa la beegsado muwaadiniinta rasmiga ah.

Inkastoo hadallada Madaxweynuhu ay abuureen jahawareer iyo qalqal, haddana Ilhaan waxay sheegtay in bulshadeedu ay is-garab taagan tahay, mana aha kuwo cagajugleyn lagu cabsigelin karo.

Boorama (Caasimada Online) – Magaalada Boorama ee xarunta gobolka Awdal waxaa xalay ka bilowday rabshado xooggan oo ka dhan ah go’aankii ay xukuumadda Somaliland ku fasaxday bandhigga xeer Ciise.

Bannaanbaxyo waaweyn oo looga soo horjeedo go’aankaasi, oo xalay soo bilowday ayaa illaa saaka ka socda magaalada Boorama, kuwaas oo haatan kusii fidaya magaalooyinka kale ee gobolka.

Shacab careysan ayaa xirtay waddooyinka halbowlayaasha ah ee magaalada, iyagoo gubay goobo uu kamid yahay bankiga dhexe, waxaana la maqlayaa dhawaaqa noocyada kala duwan ee hubka oo ay ciidamada boolisku u adeegsanayaan shacabka.

Inkasta oo aan tiro sugan la shaacin, haddana warar soo baxaya ayaa sheegayaa in ay dhinteen in ka badan 3 qof, halka dhaawacu uu kor u dhaafayo 10 ruux, waxaana la tilmaamaya in khasaaruhu intaas ka badan karo.

Sidoo kale, waxaa jira jabhad hubaysan oo ka dilaacday gobolka, taas oo ka dhan ah go’aanka ay xukuumadda Somaliland ku fasaxday bandhigga xeer Ciise, oo ay sheegtay in 14-ka December 2025 lagu qabanayo magaalada Saylac.

Xukuumadda Somaliland ayaa ciidamo dheeraad ah kusoo daadbineysa magaalada Boorama, halka dibadbaxayaashu ay sheegeen in aanay aqbali doonin in buugga lagu soo bandhigo magaalada Saylac.

Si kastaba ha ahaatee, xaaladda ayaa laga cabsi qabaa inay faraha kasii baxdo, ayna rabshaduhu isu beddelaan kacdoon looga go’ayo maamulka Somaliland, sidii hore uga dhacday magaalada Laascaanood oo haatan uu ka taliyo maamulka Woqooyi Bari.

Wixii kasoo kordha, kala soco Caasimada Online.

Minneapolis (Caasimada Online) – Howlgallo culus oo ay waddo Laanta Socdaalka iyo Kastamada (ICE), kuwaas oo si gaar ah loogu beegsanayo soo-galootiga Soomaaliyeed, ayaa haatan si toos ah uga socda gobolka Minnesota, gaar ahaan Magaalooyinka Mataanaha ah (Twin Cities). 

Tallaabadan xawliga lagu dardargeliyay ayaa timid maalin qura kadib markii Madaxweyne Trump uu si cad u yiri: “Ma rabo in [Soomaalidu] ay dalkeenna sii joogto.”

Toddobaadkii hore, xilli lagu guda jiray munaasabadda Thanksgiving-ka, Trump waxa uu weerar afka ah ku qaaday barasaabka Minnesota Tim Walz isagoo adeegsanaya erayo takoor ah oo lagu liidayo dadka naafada ah. Qoraalkaas ayuu Trump sidoo kale ku sheegay in qaxootiga Soomaalida ahi ay “si buuxda u qabsadeen, una beddeleen wajigii wanaagsanaa ee gobolka Minnesota.”

Trump kuma joogsan intaas, balse wuxuu hore amar ugu bixiyay in dib-u-eegis adag lagu sameeyo dhammaan dadka haysta kaararka deggenanshaha (Green Card) ee ka soo jeeda Soomaaliya iyo dalal kale, isagoo ku hanjabay inuu gebi ahaanba meesha ka saari doono Maqaamka Magangalyada Kumeelgaarka ah (TPS) ee ay ku joogaan Soomaalida Minnesota.

Sarkaal sare oo Maraykan ah ayaa Talaadadii xaqiijiyay in hay’adda ICE ay qorsheynayso inay cududdeeda iyo agabkeedaba isugu geyso aagga Minneapolis-St. Paul, si ay u fuliso hawlgallo ka dhan ah shakhsiyaadka ay u yaallaan amarrada masaafurinta. Ilo xog-ogaal ah oo la socda qorshahan ayaa tilmaamay in boqolaal qof la filayo in lagu beigsado hawlgalkan.

Hase yeeshee, xaqiiqdu waxay tahay in inta badan Soomaalida ku dhaqan gobolka ay yihiin muwaadiniin Maraykan ah ama dad haysta degganaansho rasmi ah, taas oo ka dhigaysa tirada dadka sharcigu qaban karo ee la masaafurin karaa kuwo aad u kooban.

Dhanka kale, cimilada barafka iyo dhaxanta daran ee xilligan jirta ayaa la filayaa inay caqabad ku noqoto, xaddiddo-na baaxadda hawlgallada iyo ugaarsiga ay wadaan wakiilada socdaalku.”

Xaaladdan cakiran darteed, xubnaha bulshada iyo culimada diinta ayaa galabnimadii Khamiista isugu soo baxay kulan duco iyo garab istaag ah oo ka dhacay xaafadda Cedar-Riverside.

“Maanta waxaan halkan idiin kugu nimid annagoo quluubteennu ay midaysan tahay, kana buuxo jacayl iyo walaac weyn oo aan u qabno ehelkeenna iyo dhiiggeenna Soomaaliyeed,” ayay tiri Amber Jones oo ka tirsan Kaniisadda Fellowship Missionary Baptist.

Taliyaha Ciidanka Booliiska Minneapolis, Brian O’Hara, oo goobjoog ka ahaa kulankaas, ayaa qiray xanuunka jira, wuxuuna yiri: “Xaqiiqdu waxay tahay, dadka bulshadeenna ku dhex nool maanta aad bay u damqanayaan.”

Guddoomiyaha Gobolka Minnesota, Tim Walz, ayaa si kulul u weeraray hadallada naceybka xambaarsan ee Madaxweyne Trump, isagoo ku tilmaamay “been abuur, naceyb qaawan, iyo sharaf-dil lagu hayo walaalaheen reer Minnesota.”

“In Donald Trump uu dariskeenna Soomaaliyeed ku tilmaamo ‘qashin’, gobolka Minnesotana uu ugu yeero ‘godka naarta’, waa arrin ugub ku ah taariikhda madaxweyne Mareykan ah,” ayuu yiri Walz. “Maanta waxaan leenahay carruur yaryar oo iskuulada aadaya, iyagoo og in madaxweynahoodii uu ku tilmaamay qashin.”

Walz ayaa ugu baaqay siyaasiyiinta kale inay cod dheer ku cambaareeyaan hadallada gurracan ee Trump.

“Qof kasta oo gobolkan ku sugan, gaar ahaan madaxda la doortay, haddii aad awoodi weydaan inaad cambaareysaan weerarkan foosha xun ee lagu hayo dariskeenna iyo gobolkeenna, idinkuna toos baad qayb uga tihiin dembiga,” ayuu yiri Walz. “Arrintani kama socon doonto Minnesota.”

Dhanka kale, Ku-xigeenka Guddoomiyaha Minnesota, Peggy Flanagan, oo subaxnimadii Arbacada ka hadashay telefishinka CNN, ayaa sheegtay in joogitaanka ciidamada federaalka ee la kordhiyay ay cabsi weyn ku beertay bulshada, taasina ay wiiqayso amniga guud.

“Si degdeg ah ayay u soo galayaan, dadkana way gurayaan. Wararkaas ayaan ka helaynaa dadka goobta jooga, laakiin ujeedka dhabta ah waa in argagax la geliyo quluubta reer Minnesota,” ayay tiri Flanagan.

Wareysigaas oo qaatay saddex daqiiqo, ayay Flanagan ku xustay in inta badan Soomaalida Minnesota ay yihiin muwaadiniin sharci buuxa ku jooga dalka, waxayna ku eedeysay maamulka Trump inay khalkhal gelinayaan nidaamka badbaadada dadweynaha ee Minnesota.

“Ugu dambeyn, waxaan qabaa in tani tahay mashquulin indhaha lagaga jeedinayo diiwaanka fashilmay ee Donald Trump. Dadku waxay hadda aad uga walwalsan yihiin nolosha qaaliyowday. Isagu ma rabo inuu taas ka hadlo, wuxuuna rabaa inuu naga jeediyo. Toddobaadkan waxaa bilowday hadal haynta dambiyada dagaalka, markaasuu leeyahay: ‘Bal aan raadinno koox dhan oo aan shaydaan ka dhigno si aan eedda dusha uga saarno,'” ayay tiri Flanagan.

“Tani waa buuggiisa siyaasadda iyo xeeladdiisa caadiga ah, waxayna dhammaanteen naga dhigaysaa kuwo aan amni haysan.”

Nairobi (Caasimada Online) – Kenya ayaa Soomaaliya u dhoofisa inta u dhaxaysa 13 ilaa iyo 17 tan oo qaad ah maalin kasta, sida uu xaqiijiyay wasiirka beeraha Mutahi Kagwe.

Waxa uu meesha ka saaray wararka sheegaya in in ka badan 40 tan ay dalka ka baxaan maalin kasta, isaga oo ku tilmaamay tirooyinkan kuwa “aad loo buunbuuniyay oo aanay jirin cadaymo la xaqiijiyey oo taageeraya.”

Wasiirku waxa uu u nisbeeyay kala duwanaanshaha xadiga dhoofinta la soo sheegay ee isbedbeddelka suuqa, farqiga awoodda xamuulka, iyo dhaqdhaqaaqa isbeddellada suuqyada.

Kagwe ayaa u xaqiijiyay baarlamaanka in dowladdu ay is waafajisay diiwaannada dhoofinta ee guud ahaan Hay’adda Beeraha iyo Cuntada (AFA), KenTrade, iyo Hay’adda Dakhliga Kenya iyada oo la isugu keenay hal madal kombiyuutar oo midaysan.

“Markii ugu horreysay, xogta dhoofinta qaadka waa mid shaqaynaysa ayadoo aan loo jeedin, la xaqiijin karo, oo dhammaan hay’adaha oo dhanna ay ku wada midaysan yihiin” ayuu yiri.

Wargayska The Star ayaa qoray in sida laga soo xigtay AFA, Kenya ay Soomaaliya u dhoofisay in ka badan 17 milyan oo kiilogaram oo qaad ah tan iyo bishii Luulyo 2022, markii suuqa uu dib u furmay ka dib toban sano oo xayiraad ay ka saarnayd Yurub.

Qaadku waa dalagga muhiimka ah ee Kenya, kaasoo ay beertaan ku dhawaad 110,000 beeraley ah ku dhawaad 360,940 eekar oo dhul ah, taas oo taageerta nolosha qoysas badan.

Waxa uu waddanku soo saaraa qiyaastii 32,000 metrik tan sannadkii, oo lagu qiimeeyay 13 bilyan oo shilinka Kenya ah, iyadoo 80-90 boqolkiiba gudaha laga isticmaalo. Soomaaliya ayaa weli ah meesha ugu badan ee loo dhoofiyo.

Wargayska The Star oo warkan daabacay ayaa sheegaya in si loo xoojiyo sugnaanshaha xogta iyo ilaalinta dakhliga, Wasaaraddu ay soo saartay kontaroolo adag oo dhoofinta.

Waxaa ka mid ah soo gudbinta sharci ahaan khasabka ah ee ruqsadda duullimaadyada hawada iyo warqadaha duulimaadka, kormeerka qasabka ah ee KEPHIS ee dhammaan shixnadaha, diyaarinta kormeerayaasha dalagyada AFA ee bakhaarada dhoofinta, iyo warbixin bille ah oo ay shirkadaha diyaaraduhu u gudbiyaan Maamulka Garoomada Kenya.

“Waxaan dooneynaa inaan baabi’inno mala awaalka oo aan hubinno in kiilo kasta oo dalka ka baxaysa la diiwaan-geliyo” ayuu yiri Kagwe.

Dawladda waxay sidoo kale sahaminaysaa wadooyin kale oo dhoofinta ah si loogu saldhigo dhoofinta qaadka loona yareeyo kharashaadka loojiistikada.

Qorshayaashaas waxaa ka mid ah furitaanka goobo dheeraad ah oo laga dejiyo qaadka tagaya Soomaaliya, in la hawlgeliyo waddooyinka la mariyo qaadka la dhoofinayo ee waqooyiga Kenya, iyo in la bilaabo duullimaadyo xamuul oo toos ah oo ka yimaada Isiolo ilaa Jasiiradda Manda si loo yareeyo ciriiriga garoonka dayaaradaha JKIA.

Si loo taageero beeralayda, Wasaaraddu waxay maalgelisay waraabka, dakhliyada ka soo xarooda suuqyada, ceelasha riigga ah, iyo biyo-xireennada dhulka ee guud ahaan gobollada Meru, Embu, iyo Tharaka Nithi. Iskaashatooyinka qaadka waxay heleen lacag dhan 220 milyan oo Shilin.

Laga soo bilaabo 2023, dawladdu waxay soo aruurisay 67.9 milyan oo shilin oo canshuur ah taasoo ka soo xarootay qaadka, ayadoo dib loogu maalgalinayo cilmi baarista, ballaarinta suuqa iyo horumarinta kaabayaasha.

“Dowladda waxaa si buuxda uga go’an in ay xirfad u yeelato silsiladda qiimaha qaadka iyo furitaanka suuqyo cusub oo ay beeralaydeennu u dhoofiyaan ” ayuu yiri Kagwe.

Isha: BBC

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa kordhisay muddada diiwaan-gelinta kaarka aqoonsiga qaranka uu sii ahaanayo bilaashka.

Hay’adda Diiwaan-gelinta iyo Aqoonsiga Qaranka (NIRA) ayaa Talaadadii ku dhawaaqday in waqtiga cusub ee lagu daray inuu bilaash sii ahaado kaarka aqoonsigu uu ku egyahay 31-ka Janaayo 2026, kaddib markii waqtigii hore uu ku dhammaaday 30-kii November.

Sidoo kale waxay sheegtay in kordhinta muddadan ay ugu talo gashay in muwaadiniin badan oo Soomaaliyeed ay helaan fursad ay ku qaataan kaarka aqoonsiga qaranka.

Hay’addu ma sheegin inta ay la’eegtahay lacagta laga qaadayo qofka u baahan kaarkaan haddii uu haleeli waayo waqtiga kooban ee ka haray muddada ay qabatay NIRA.

Kaarka aqoonsiga qaranka ayaa muhiim ah muwaadinka, waxaana dhawaan dowladda Soomaaliya ay waajib ka dhigtay qaadashada kaarkan oo ay ku xirtay adeegyada hay’adaha dowladda iyo shirkadaha sida gaarka ah ee loo yahay, iyada oo fartay in aysan u adeegin qof aan wadan kaarka NIRA.

“Ciddii u adeegta qof aan waddan kaarka NIRA waxaan u arkaynaa inay wax u fududeysay Khawaarijta waana lala xisaabtamayaa,” ayuu yiri Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud oo horay ugu dhawaaqay go’aanka lagu dhaqan-gelinayo kaarka NIRA.

Tallaabadan ayey dowladdu ku sheegtay mid qayb ka ah dadaalka qaran ee lagu doonayo in lagu casriyeeyo maamulka guud, laguna tayeynayo adeegyada bulshada, iyadoo lagu xoojinayo amniga, laguna xaqiijinayo in Soomaali kasta si sax ah loo aqoonsado loona diiwaan-geliyo.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud ayaa maanta soo xiray Shirweynaha 6-aad ee hoggaanka iyo hal abuurka Soomaaliya.

Madaxweynaha oo khudbad dhinacyo badan taabanaysa ka jeediyay xiritaanka shirweynaha ayaa soo bandhigay qorsheyaasha ay dowladdu ku awood siineyso dhalliyarada Soomaaliyeed.

Qorshayaashan ayuu sheegay inay ka mid yihiin dib u habeynta waxbarashada, dhiirri-gelinta barnaamijyada dhallinyarada iyo hirgelinta doorashada dadweynaha, taas oo suurta-gelinaysa in ay door firfircoon ku yeeshaan talada dalka.

Madaxweynaha oo dhagaystay talooyinka iyo aragtida dhallinyarada Soomaaliyeed ee dowladnimada ayaa ku adkeeyey in ay mideeyaan maskaxdooda, hal abuurkooda, cududdooda iyo dadaalkooda, si dalkeenna uu ula tartamo dalalka horumary ee caalamka.

“Maanta waxaan u baahanahay in aan deg deg u dhaqaaqno oo aan horumarno. Dhallinyarada Soomaaliyeed ayaa laga rabaa in ay la yimaadaan hal abuur ku saleysan abaabul, wadajir, wacyi sarreeya iyo hoggaan mideysan. Isbeddel kasta oo dhaca dhallinyarada ayaa keenta,” ayuu yiri Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Sidoo kale wuxuu bogaadiyay dhabar adaygga iyo kartida dhllinyarada Soomaaliyeed oo dhiiggood u huray gobanimada iyo difaaca dalka.

Madaxweynaha ayaa ugu dambeyntiina waxa uu dhalinyarada ku boorriyey barashada xirfadaha casriga ah, gaar ahaan tiknoolijiyadda oo qeyb weyn ka qaadan karta kobcinta dhaqaalaha, maalgashiga, hal abuurka iyo isku filnaashaha dalka.

Hargeysa (Caasimada Online) – Xukuumadda Somaliland ayaa goordhoweyd ku dhawaaqday inay fasaxday qabashada bandhigga xeerka Ciise, kaasi oo qabashadiisa ay xiisad xooggan ka abuurtay gudaha gobolka Awdal iyo Selel.

Wasiirka Warfaafinta Somaliland, Axmed Yaasiin Sheekh Cali Ayaanle oo shir jaraa’id ku qabtay magaalada Hargeysa ayaa ku dhawaaqay in xukuumadda ay fasaxday bandhiga xeer Ciise.

“Xukuumaddu waxay si rasmi ah u go’aamisay in Jamhuuriyadda Somaliland ay marti-geliso munaasabadda xuska xeerka Ciise oo ka qabsoomi doonta magaalada Saylac 14-ka December 2025,” ayuu yiri Wasiir Axmed Yaasiin.

Wasiirka ayaa sheegay in xukuumadda Somaliland ay qaaday mas’uuliyada amniga ee bandhiga xeer Ciise, xilli ay beelaha Gadabuursi ay hore si adag uga horyimaadeen qabsoomida bandhigan oo dhowr jeer dib u dhac ku yimid.

“Xukuumadda Somaliland ayaa iska leh mas’uuliyadda hagista, maamulista, fududeynta, la socodka diyaarinta qaban-qaabada munaasabadda iyo sugida ammaanka, iyadoo ilaalineysa xeerarka dalka habraacyada amniga, sinaanta bulshada iyo qaranimada Jamhuuriyadda Somaliland,” ayuu yiri Wasiirka.

Sidoo kale wuxuu sheegay in Madaxweynaha Somaliland, Cabdiraxmaan Cirro uu gogal nabadeed oo ballaaran u fidiyay bulshada walaalaha ee ku dhaqanka gobollada Awdal iyo Selel, gaar ah beelaha wada dega degmada Selel.

Somaliland ayaa gebi ahaanba diiday in gudaha deegaanadeeda laga sameyn karin xuduudo beeleed, isla markaana aan la aqbali doonin xuduud qabiileed oo ka dhex sameyn gudaha Somaliland.

Go’aankan ayaa imanaya xilli muddooyinkii dambe magaalada Saylac iyo guud ahaan gobollada Awdal iyo Selel ay ka taagneyd xiisad ka dhalatay qabashada bandhiga xeer Ciise, oo si adag uga horyimaadeen beelaha Gadabuursi.

Ankara (Caasimada Online) — Dowladda Turkiga ayaa shaaca ka qaadday inay qorsheynayso in sanadka 2026-ka ay si rasmi ah u billowdo qodista ceelasha shidaalka iyo gaaska ee ku jira xeebaha Soomaaliya.

Tallaabadan ayaa ka dambeysay kadib markii la soo gabagabeeyay, natiijo wanaagsanna laga helay sahankii dhuleed ee laga sameeyay qeybo ka mid ah biyaha Soomaaliya, sida uu warbaahinta u xaqiijiyay Wasiirka Tamarta ee Turkiga, Alparslan Bayraktar.

Xukuumadda Ankara ayaa bishii Oktoobar ee sanadkii hore u dirtay Soomaaliya markabka cilmi-baarista ee Oruc Reis, kaas oo sameeyay sahan saddex-cabir ah (3D seismic study) oo laga fuliyay saddex aag oo loo qoondeeyay shirkadda Batroolka Turkiga (Turkish Petroleum).

Mas’uuliyiinta Turkiga ayaa rajo weyn ka qaba in xogta laga ururiyay saddexdan aag—oo midkiiba ku fadhiyo bed dhan 5,000 oo kiiloomitir oo isku wareeg ah—ay muujin doonto jiritaanka keyd shidaal oo baaxad leh.

“Sanadkan waxaan fulinnay howlgalladii sahanka, waxayna u badan tahay in 2026-ku uu noo noqon doono sanadkii qodista ee xeebaha Soomaaliya,” ayuu yiri Wasiir Bayraktar oo warbaahinta la hadlayay Arbacadii.

Wasiirka ayaa intaas ku daray in shaacinta rasmiga ah ee arrintan la sameyn doono bisha koowaad ee sanadka cusub ee Janaayo. Sidoo kale, sarkaal Turkish ah oo xog-ogaal u ah arrintan ayaa shabakadda Middle East Eye u sheegay bishii hore in natiijada rasmiga ah ee sahanka ay si buuxda u soo bixi doonto isla bisha Janaayo.

Maraakiib cusub iyo howlgal culus

Bayraktar ayaa tilmaamay in Ankara ay goobta u diri doonto maraakiib casri ah oo ay dhowaan soo iibsatay dowladda, si ay u fuliyaan howsha qodista iyo soo saarista kheyraadka ku jira badda gunteeda.

Wuxuu qiray in qodista shidaalka badda ay noqon doonto mid farsamo ahaan aad u adag, maadaama laga shaqeynayo biyo aad u qoto dheer oo gaaraya illaa 3,000 oo mitir.

Xeebaha Soomaaliya ayaa sidoo kale leh caqabado dhanka amniga ah, taas oo keentay in markabkii Oruc Reis ay muddo ku dhow toban bilood galbinayeen maraakiibta dagaalka ee Turkiga illaa intii uu shaqada ka dhameysanayay.

Heshiiska dhex maray Turkiga iyo Soomaaliya kuma koobna oo kaliya badda, balse wuxuu sidoo kale dhigayaa in shirkadaha Turkigu ay qodis iyo soo-saar ka sameyn karaan dhulka berriga ah.

Si kastaba ha ahaatee, Wasiir Bayraktar ayaa xusay in weli ay jiraan caqabado waaweyn oo u baahan in wax laga qabto ka hor inta aan la gaarin heerka soo-saarista.

“Xitaa ma jirto waddo la isku halleyn karo oo lagu tago goobta. Sidaa darteed, waxaa waajib nagu ah inaan dhisno kaabayaashii dhaqaale ee loo baahnaa. Amnigu waa caqabad kale, waana ku howlanahay sidii aan arrimahaas u xalin lahayn,” ayuu yiri Wasiirku.

Wuxuu intaas raaciyay: “Sanadka 2026-ka waxaan higsaneynaa inaan billowno howlgallada, markanna ma noqon doonto sahan oo kaliya, balse waxay noqon doontaa qodis toos ah oo laga sameeyo aagga berriga ee Soomaaliya.”

Ilo-wareed Soomaali ah oo la hadlay Middle East Eye ayaa sheegay in dhowaan la bixin doono qandaraaska dhismaha waddooyinka loo maro goobaha shidaalka, lana filayo in kaabayaashaas ay diyaar noqdaan ka hor inta aan la billaabin howlgallada qodista.

Kharashka iyo baaxadda kheyraadka

Sida lagu xusay warbixino kasoo baxay dowladda Mareykanka, Soomaaliya waxaa la aaminsan yahay inay leedahay ugu yaraan 30 bilyan oo fuusto oo isugu jira keyd shidaal iyo gaas. Si kastaba ha ahaatee, in kheyraadkan la horumariyo waxay u baahan tahay maalgashi aad u ballaaran oo qaadan kara inta u dhaxeysa saddex illaa shan sano.

Khabiir dhanka tamarta ah oo sanadkan 2024 la hadlay warbaahinta ayaa saadaaliyay in Turkiga looga baahan yahay inuu ku bixiyo nus-bilyan doollar si uu u dhameystiro sahanka iyo qodista hordhaca ah ee biyaha Soomaaliya. Horumarinta keydka shidaalka iyo gaaska ee buuxa ayaa iyaduna la filayaa inay ku kacdo dhowr bilyan oo doollar oo dheeri ah.

Xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya ayaa si weyn u xoogeystay wixii ka dambeeyay sanadkii 2011, xilligaas oo xukuumadda Madaxweyne Recep Tayyip Erdogan ay gurmad bini’aadanimo oo qiimihiisu ka badnaa $1 bilyan u fidisay dadka Soomaaliyeed ee ay abaaruhu saameeyeen.

Turkiga ayaa haatan Muqdisho ku leh safaaradda ugu weyn ee uu caalamka ku leeyahay, iyo saldhig milatari oo ballaaran.

Sidoo kale, shirkadaha Turkiga ayaa maamula garoonka diyaaradaha iyo dekedda Muqdisho, iyadoo dowladda Turkiguna ay tababartay kumanaan askari oo Soomaali ah, kuwaas oo qiyaastii ka dhigan saddex meelood oo meel ciidanka xoogga dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoomiyaha hay’adda maareynta musiibooyinka qaranka, Maxamuud Macalin Cabdulle ayaa maanta kulan muhiim ah la yeeshay deeq-bixiyayaal ka socday dalalka Midowga Yurub, Mareykanka iyo Qaramada Midoobay.

Kulankan oo ka qabsoomay dhanka aaladda Zoom-ka ayaa diiradda lagu saaray xaaladda abaarta dalka oo haatan maraysa heer khatar ah.

Xaaladda taagan ayaa saameyn ballaaran ku yeelatay gobollada kala duwan ee Soomaaliya, sida uu sheegay guddoomiyaha hay’adda maareynta musiibooyinka qaranka.

Guddoomiye Maxamuud ayaa deeq-bixiyayaasha si faah-faahsan ugu warbixiyay sida abaartu u kala culus tahay gobollada dalka, isagoo xusay in gobollo badan ay ku jiraan xaalad adag oo u baahan gargaar bini’aadannimo oo deg-deg ah.

Deeq-bixiyayaasha ayaa dhankooda muujiyay walaac iyo dareen ku aaddan halista abaarta Soomaaliya oo kasii dareysa.

Sidoo kale waxay ballan-qaadeen inay sii xoojin doonaan taageerada iyo iskaashiga ay la leeyihiin Soomaaliya si wax looga qabto xaaladda adag ee ka taagan dalka.

Xaaladda abaareed ee ka taagandalka ayaa laga deyrinayaa, iyadoo guddoomiyaha hay’adda SODMA uu baaq dheer u diray qeybaha kala duwan ee bulshada Soomaaliyeed iyo beesha caalamka.

Guddoomiyaha ayaa sheegay in loo baahan yahay in si wadajir ah loo dardar-geliyo hawlaha lagu badbaadinayo dadka ay abaaruhu saameeyeen.

Wuxuu tilmaamay in dalka ay ka jirto abaar ba’an oo si weyn u saamaysay bulshooyinka nugul, taas oo u baahan gurmad deg-deg ah iyo dadaal mideysan.

Sidoo kale wuxuu sheegay in hay’adda SODMA ay diyaarisay qorshayaal cad oo hagaya gurmadka, isagoo ugu baaqay qurbo-joogta Soomaaliyeed inay kaalin weyn ka qaataan gurmadka, maadaama ay weli yihiin laf-dhabarka dhaqaalaha iyo dib u dhiska dalka.

Laascaanood (Caasimada Online) – Madaxweynaha Maamulka Woqooyi Bari Soomaaliya, Cabdulqaadir Firdhiye ayaa maanta socdaalkiisii ugu horreeyey tan iyo doorashadiisii bishii August ku tegaya magaalada Muqdisho.

Firdhiye ayaa ku biiraya shirka Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada taabacsan, oo shalay ka furmay magaalada Muqdisho ee caasimadda dalka.

Shirkan ayaa diiradda lagu saarayaa arrimaha doorashooyinka qof iyo cod, kuwaas oo muddooyinkii dambe muran xooggan ka taagnaa.

Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud oo furay shirka maamullada kala dhaxeeya ayaa waxaa ka qeyb-galay madaxweynayaasha maamullada Koonfur Galbeed, Galmudug iyo HirShabelle.

Madaxda saddexdan maamul goboleed ayaa maalmihii la soo dhaafay waxay ka biyo-diideen ololaha siyaasadeed ee deegaannadooda ee qaar ka mid ah siyaasiyiinta xisbiga dowladda ee JSP.

Xasan Sheekh ayaa hadda xoogga saaraya in aanu lumin dowlad-goboleedyada safkiisa ah, si ay dowladda federaalka ugu sii socoto hannaanka doorashadeeda ee qof iyo cod, oo weli si adag u diidan yihiin siyaasiyiinta mucaaradka iyo maamullada Jubaland iyo Puntland.

Dowladda Federaalka ayaa cagaha la gashay loolanka doorashada qof iyo cod, iyadoo xubnaha Madasha iyo hoggaamiyeyaasha Jubaland iyo Puntland ay qorsheynayaan inay shirweyne ku qabsadaan magaalada, kaas oo la filayo inay uga dhawaaqaan in dalka la badbaadiyo, xilli ay bilooyin kooban ka harsan yihiin muddo xileedka Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Si kastaba, socdaalka Madaxweyne Firdhiye ayaa imanaya xilli muddo bilo ah uu maamulkiisu sugayo in ay caleema-saarto Dowladda Federaalka oo iyadu dhistay.

Muqdisho (Caasimada Online) – Bankiga Horumarinta Afrika (AfDB) ayaa si rasmi ah u meelmariyay qorshe dheeri ah oo lagu cafiyo deynta Soomaaliya, tallaabadaas oo waddada u xaaraysa in gebi ahaanba la tirtiro deymihii uu dalka ku lahaa Sanduuqa Horumarinta Afrika (ADF) intii u dhaxeysa sannadaha 2024 ilaa 2039.

Go’aankan, oo kusoo beegmaya xilli ay Soomaaliya si guul leh u soo dhammaystirtay shuruudihii Barnaamijka Deyn-cafinta Waddamada Saboolka ah ee Deyntu Daashatay (HIPC), ayaa hoos u dhigi doona deynta dibadda ee Soomaaliya lagu leeyahay qiyaastii $17.68 milyan.

Tani waxay dowladda u abuureysaa fursad maaliyadeed (fiscal space) oo muhiim u ah maalgelinta adeegyada aasaasiga ah iyo mudnaan-siinta horumarka qaranka.

Barnaamijka HIPC, oo ay Kooxda Bankiga Adduunku daah-furtay sannadkii 1996-kii, ayaa ujeeddadiisu tahay in culeyska deynta laga dulqaado waddamada soo buuxiya shuruudaha adag ee hufnaanta maaliyadda iyo la-dagaallanka saboolnimada, si ay diiradda u saaraan kobaca dhaqaalaha.

Sidoo kale, sannadkii 2005, waxaa barnaamijkan lagu kabay Hindisaha Cafinta Deymaha ee Dhinacyada Badan (MDRI), kaas oo dammaanad qaaday in boqolkiiba boqol la tirtiro deymaha u qalma ee ay waddamadaas ku leeyihiin Hay’adda Lacagta Adduunka (IMF), Bankiga Adduunka, iyo Sanduuqa Horumarinta Afrika.

Ansixinta deyn-cafintan cusub ayaa ka dhalatay horumarka ballaaran ee ay Soomaaliya ka sameysay dib-u-habeynta dhaqaalaha guud, maamulka maaliyadda dadweynaha, kobcinta dakhliga gudaha, iyo dowlad-wanaagga.

Waxaa intaas dheer, in dowladda Soomaaliya ay fulisay ballanqaadkeedii ku aaddanaa yareynta saboolnimada, iyadoo sare u qaadday tayada adeegyada bulshada isla markaana ballaarisay barnaamijyada daryeelka bulshada ee lagu caawiyo qoysaska nugul.

Bubacarr Sankareh, oo ah La-taliyaha Sare ee Hawlgallada Soomaaliya u qaabilsan Kooxda Bankiga, ayaa yiri: “Soomaaliya waxay guushan ku muteysatay dhabar-adeyg iyo u-hoggaansamidda shuruucda maaliyadda. Deyn-cafintani waxay albaabada u fureysaa dhismaha hay’ado dowladeed oo xooggan, adeegyo bulsho oo tayo leh, iyo rajo cusub oo u dhalata muwaadiniinta Soomaaliyeed—waana guul saameynteeda laga dareemi doono fasallada waxbarashada, rugaha caafimaadka, beeraha, iyo suuqyada ganacsiga ee dalka oo dhan.”

Dowladda Soomaaliya ayaa hadda laga filayaa inay kheyraadka soo xarooda u weeciso maalgelinta adeegyada bulshada, dib-u-dhiska kaabayaasha dhaqaalaha, iyo barnaamijyada bulshada ee daruuriga ah.

Dhaqaalahan ayaa sidoo kale loo adeegsan doonaa qorista macallimiin tayo leh, biyo-gelinta, iyo soo-noolaynta nidaamka caafimaadka ee gobollada ay saameeyeen abaaraha iyo colaadaha. Deyn-cafintu waxay sidoo kale xoojin doontaa adkeysiga dhaqaale ee dalka.

Sidoo kale, tallaabadan ayaa sare u qaadi doonta sumcadda deyn-qaadasho ee Soomaaliya (creditworthiness), waxayna soo celin doontaa kalsoonidii ay hay’adaha horumarintu ku qabeen dalka, iyadoo la furayo waddooyin cusub oo lagu helo maalgelin iyo deymo fudud oo loo adeegsado dib-u-dhiska muddada fog.

Maadaama culeyskii deynta uu si weyn hoos ugu dhacay, dowladda ayaa hadda dardargelin karta qorshayaasha qaranka ee mudnaanta leh, oo uu kamid yahay Qorshaha Qaran ee Isbeddelka (National Transformation Plan – NTP-1), iyo u-guuridda nidaam ku dhisan horumar waara oo ay dowladdu hoggaamineyso, halkii laga tiirsanaan lahaa gargaarka bini’aadannimo.

Xusuusin ahaan, bishii Maarso 2020, Soomaaliya waxay si guul leh isaga bixisay deymihii raagay (arrears) ee ay ku lahayd Kooxda Bankiga, kuwaas oo lagu qiyaasay $122.6 milyan. Intaas kadib, dalku wuxuu fuliyay dib-u-habeyn ballaaran oo loogu gogol-xaarayay dhammaystirka hannaanka HIPC.

Ugu dambeyntii, guushii ay Soomaaliya ka gaartay barta kama-dambeysta ah ee HIPC bishii Disembar 2023, ayaa u dirtay farriin cad deyn-bixiyeyaasha caalamiga ah—oo ay ku jiraan AfDB, IMF, iyo IDA—inay bixiyaan qaybtooda deyn-cafinta buuxda. Tani waxay wadarta guud ee deynta dibadda ee Soomaaliya ka dhigeysaa mid hoos uga soo dhacda $5.2 bilyan (sannadkii 2018) ilaa $557 milyan oo kaliya marka la dhammaystiro hannaanka cafinta.

Muqdisho (Caasimada Online) – Golaha Wasiirrada Xukuumadda Federaalka Soomaaliya oo maanta yeeshay kulankoodii toddobaadlaha ahaa ayaa ansixiyey shuruuc iyo heshiisyo muhiim u ah dalka.

Shirka golaha oo uu guddoomiyay Ra’iisul Wasaare Xamza Cabdi Barre ayaa sharciyada lagu meel-mariyay waxaa ka mid ah sharciga ciqaabta Soomaaliyeed.

Sharcigan ayaa la sheegay inuu kasoo gudbay la-tashiyo ballaaran oo lagala yeeshay culumada, bulshada rayidka ah iyo sharci yaqaano, lana waafajiyay Diinta Islaamka, dastuurka dalka iyo xeerarka caalamiga ah ee dhanka xuquuqda aadanaha.

Golaha ayaa si qotodheer uga dooday sharciga dhismaha hay’adda maaraynta deegaanka oo markii ugu horeysay uu dalka yeelanayo, xilli doorsoonka cimiladda uu sii xoogeysanayo, dalkana uu ka jiro xaaluf ba’an.

Sharciyada iyo heshiisyada golaha ansixiyay waxaa ka mid ah:

1.⁠ ⁠Heshiis ss-afgarad oo u dhexeeya dowladaha Soomaaliya iyo Aljeeriya, kaas oo ku saabsan iskaashiga batroolka, gaaska iyo macdanta.

2.⁠ ⁠Hindise sharciyeedka dhismaha hay’adda qaran ee maareynta deegaanka.

3.⁠ ⁠Hindise sharciyeedka sharciga ciqaabta Soomaaliya.

4. Axdiga caalamiga ah baadi-goobka iyo samatabixinta badda [Axdiga Sar 1979].

5. Axdiyada Geneva – 12 August 1949 [Additional Protocols].

Golaha Wasiirrada ayaa sidoo kale dhageystay warbixino la xiriira horumarada laga sameeyay amniga iyo arrimaha doorashooyinka ee qof iyo cod, taas oo weli uu ka taagan muran xooggan.

Ugu dambeyntiina, Ra’iisul Wasaare Xamza ayaa golaha faray in kaalin laga geysto hawlaha dhex-dhexaadinta iyo nabadeynta colaadaha beelaha ee ka taagan qeybo ka mid ah dalka, iyada oo hawshan si gaar ah loogu xilsaaray wasaaradda arrimaha gudaha.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa xalay shir xasaasi ah la yeeshay madaxweynayaasha maamullada Koonfur Galbeed, Galmudug iyo HirShabelle.

Madaxda saddexdan maamul goboleed ayaa maalmihii la soo dhaafay waxay ka biyo-diideen ololaha siyaasadeed ee deegaannadooda ee qaar ka mid ah siyaasiyiinta xisbiga dowladda ee JSP.

Madaxweyne Xasan ayaa hadda xoogga saaraya in aanu lumin dowlad-goboleedyadan safkiisa ah, si ay dowladda federaalka ugu sii socoto hannaanka doorashadeeda ee qof iyo cod, oo weli si adag u diidan yihiin siyaasiyiinta mucaaradka iyo maamullada Jubaland iyo Puntland.

Dowladda Federaalka ayaa cagaha la gashay loolanka doorashada qof iyo cod, iyadoo xubnaha Madasha iyo hoggaamiyeyaasha Jubaland iyo Puntland ay qorsheynayaan inay shirweyne ku qabsadaan magaalada, kaas oo la filayo inay uga dhawaaqaan in dalka la badbaadiyo, xilli ay bilooyin kooban ka harsan yihiin muddo xileedka Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed oo ay ku mideysan yihiin maamullada Jubbaland, Puntland, iyo xubnaha mucaaradka ee Madasha Samatabixinta ayaa dhawaan si cad u sheegay inay ka soo horjeedaan in muddo kororsi loo sameeyo Madaxwyene Xasan Sheekh Maxamuud, iyaga oo digniin culus kasoo saaray.

Sidoo kale, golaha ayaa si adag u diiday wax ka beddalka lagu sameeyay dastuurka iyo qabashada doorasho aan heshiis lagu ahayn oo ka dhacda dalka

“Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed wuxuu caddeynayaa in uu si cad uga soo horjeedo tallaabo kasta oo horseedaysa muddo-kororsi ay sameystaan hay’adaha dowladda federaalka, natiijo kasta oo ka dhalata doorasho aan heshiis lagu aheyn, iyo wax-ka-baddel kasta oo aan sharci ahayn oo lagu sameeyay ama lagu sameyn doono Dastuurkii heshiiska lagu ahaa ee 2012” ayaa lagu yiri bayaan kasoo baxay Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed.

Golaha ayaa markaas farriin culus u diray dadka Soomaaliyeed, oo ugu baaqay inay u istaagaan badbaadinta dalka iyo inay adkeeyaan midnimadooda iyo wadajirkooda.

“Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed wuxuu dadka Soomaaliyeed ugu baaqayaa in ay u diyaar garoobaan ka qayb-galka badbaadinta mustaqbalka dalka oo ay ugu horreyso sidii ay dalka uga dhici lahayd doorashada hay’adaha federaalka Soomaaliya.”