Jabuuti (Caasimada Online) – Madaxweynaha Jabuuti, Ismaaciil Cumar Geelle, oo xilka hayay tan iyo 1999-kii, ayaa u tartami doona muddo xilleedkii lixaad doorashada sanadka soo socda, sida ay ilo siyaasadeed u sheegeen wakaaladda wararka ee AFP.

Tallaabadan ayaa timid ka dib markii baarlamaanku uu meesha ka saaray caqabad dastuuri ah oo horay uga hor istaagtay inuu mar kale tartamo.

Dalkan yar ee ku yaalla Geeska Afrika waa dal xasiloon oo ku dhex yaalla gobol ay inta badan rabshado ka jiraan. Waxa uu leeyahay dekad weyn oo ay saldhigyo militari ku leeyihiin dalalka Maraykanka, Faransiiska, Shiinaha, Japan iyo Talyaaniga.

“Waxa uu oggolaaday inuu musharrax ka noqdo doorashada madaxweynaha ee sanadka soo socda, wax walbana si habsami leh ayay u dheceen,” ayuu Guddoomiyaha Golaha Shacabka Dileita Mohamed Dileita u sheegay AFP, ka dib shirweynihii xisbiga talada haya ee RPP.

Musharaxnimada madaxweynaha oo 77 jir ah waxaa sidoo kale u xaqiijiyay AFP ka qeybgale kale oo ka mid ahaa shirweynaha, kaasoo codsaday inaan magaciisa la sheegin. Si kastaba ha ahaatee, Madaxtooyada ayaan weli si rasmi ah ugu dhawaaqin arrintan.

Geelle ayaa noqonaya hoggaamiyihii ugu dambeeyay ee ka mid ah madaxda da’da ah ee Afrika ee doonaya inay xukunka sii hayaan. Waxaa ka mid ah Paul Biya oo 92 jir ah oo hoggaamiya Cameroon, iyo Alassane Ouattara oo 83 jir ah oo ka taliya Ivory Coast.

Dib u doorashadiisa ayaa ah mid ku dhow hubaal.

Waxa uu doorashadii ugu dambeysay ee 2021-kii ku guuleystay 97 boqolkiiba codadkii la dhiibtay. Dhanka kale, isbahaysigiisa, Midowga Aqlabiyadda Madaxweynaha (Union for the Presidential Majority), ayaa haya inta badan kuraasta baarlamaanka.

Ururka Caalamiga ah ee Xuquuqda Aadanaha (FIDH) ayaa doorashooyinkaas ku tilmaantay “kuwo aan xor ahayn”.

Tallaabadan ayaa timid wax kayar toddobaad kadib markii Baarlamaanku uu u codeeyay in Dastuurka laga saaro xaddidaadda da’da 75-ka sano ee musharraxiinta madaxweynaha.

Sannadkii 2010-kii, Dastuurka ayaa wax ka beddel lagu sameeyay si meesha looga saaro xaddidaadda labada xilli.

Dalka Jabuuti ayaa si joogto ah ay hay’adaha xuquuqda aadanaha u dhaliilaan cabburinta codadka ka soo horjeeda dowladda.

Waxay kaalinta 168-aad kaga jirtaa 180 dal oo ku jira tusmada Xorriyadda Saxaafadda Adduunka ee 2025 ee ay soo saarto hay’adda Suxufiyiinta aan Xuduudda Lahayn (RSF).

Hay’adda ayaa sheegtay in “saxaafadda dalka ay gebi ahaanba gacanta ugu jirto dowladda oo ay ku kooban tahay warbaahinta dowladda oo keliya.”

Geelle ayaa xilka kala wareegay Xasan Guuleed Abtidoon, oo ah aabbaha madaxbannaanida Jabuuti, sannadkii 1999-kii. Wuxuu ka soo shaqeeyay agaasimaha madaxtooyadiisa muddo 22 sano ah.

Ku dhawaaqistiisa ma ahayn mid la yaab leh.

Wuxuu albaabka u furay xilli lixaad oo shan sano ah mar uu wareysi siiyay majaladda Africa Report bishii May.

“Waxa kaliya ee aan kuu sheegi karo waa inaan dalkayga aad u jeclahay oo aanan ku kici karin fal aan mas’uuliyad lahayn oo sababa kala qeybsanaan,” ayuu yiri mar la weydiiyay wax ku saabsan musharraxnimadiisa.

Waxa uu sidoo kale ka hadlay wararka joogtada ah ee ku saabsan caafimaadkiisa, isagoo qirtay in “malaha” uu u baahan yahay “inuu lumiyo xoogaa miisaan ah.”

“Marka laga reebo taas, wax walba waa hagaagsan yihiin,” ayuu yiri.

Dalka Jabuuti waxaa ku nool qiyaastii hal milyan oo qof oo kaliya, laakiin waxa uu ku yaallaa marrin ganacsi oo istiraatiiji ah oo ah Baab al-Mandab ee Badda Cas. 

Muqdisho (Caasimada Online) – Qaar kamid ah Culimada Soomaaliyeed ayaa si kulul uga hadlay dhacdooyinkii ugu dambeeyay ee argagaxa lahaa ee ka dhacay qaar kamid ah gobollada dalka, kuwaas oo sii huriyay colaad beeleeyada ka taagan qaybo kamid ah dalka.

Sheekh Cali Maxamuud Xasan (Wajiis) oo kamid ah golaha sare ee Culimada ayaa wareysi uu siiyay Telefishinka Qaranka uga hadlay dilalka foosha xun ee ka dhacay aagga degmada Wanlaweyn iyo qaybo kamid ah gobollada dhexe ee dalka, isaga oo cambaareeyay falalkaasi.

Cali Wajiis ayaa tilmaamay in loo baahan yahay in la qaado tallaabooyin deg-deg ah oo looga hortegayo in si micno darro ah loo laayo dad Muslimiin ah oo aan waxba galabsan.

“Runtii dhacdooyinka aadka foosha xun ee beryahan iska soo daba dhacayay oo kuwii ugu dambeeyay shalay ka dhacay, illaa maantana waxyaala kale oo daba socda ay ka dhacaayaan degmada Wanlaweyn iyo kuwa isbuucii hore ka dhacay gobollada dhexe dhammaan waa acmaal jaahiliya” ayuu wareysiga ku yiri Sheekh Cali Wajiis.

Sidoo kale wuxuu intaasi ku daray in dambi kale oo wayn ay tahay in qof Muslim ah oo aan gaysan wax dhibaato ah la baneysto dhiigiisa, loona dilo aano qabiil darteed.

“Waxaa dambi labaad sii ah dilkana sii wehliya haddii waxa qofka loo dilaayo ay tahay isagoo weliba bari ah inuu reer hebel yahay ama deegaan loo beegsado” ayuu sii raaciyay.

Dhankeeda Sheekh Faadumo Caale ayaa iyana si adag uga hadashay dhacdooyinkan, waxayna tilmaamay in wax laga xumaado ay tahay in la laayo dad masaakin ah.

Faadumo ayaa soo hadal qaaday ninkii lagu gubay Wanlaweyn, iyada oo xustay in falkaas oo uu ahaa mid ka baxsan bani’aadanimada iyo islaanimada.

“Ma aqanao waxay soo kordhineyso inaan Masaajida ka wacdino, Islaam-nimada aan sheeganeyno ma waxay mareysaa inaan nolosha isku gubno oo ilmaha waayeelka iyo haweenka isaga aarsano xitaa dadkaas dilkooda ma banaano marka jihaadka lagu jiro” ayay iyana tiri Sheekh Faadumo Caadle.

Jowhar (Caasimada Online) – Madaxweynaha maamul-goboleedka HirShabelle, Cali Guudlaawe Xuseen (Guudlaawe) ayaa maanta si rasmi ah u furay Shirka Madasha Arrimaha Bini’aadannimada Soomaaliya oo meertadan lagu qabtay magaalada Jowhar ee xarunta gobolka Shabeellaha Dhexe.

Shirka waxaa ka qeyb galaya Guddoomiyaha Hay’adda Maareynta Musiibooyinka Qaranka (SoDMA), Mudane Maxamuud Macalin Cabdulle, wasiirrada gargaarka ee dowlad-goboleedyada dalka, gobolka Banaadir, wakiillo ka socda Qaramada Midoobay, ururrada samafalka, bulshada rayidka, hoggaamiyeyaal maxalli ah, iyo xubno ka socda hay’adaha caalamiga ah.

Shirka oo ay soo qaban-qaabisay Hay’adda Maareynta Musiibooyinka Qaranka (SoDMA), ayaa ah madal muhiim ah oo ay ku kulmaan hey’adaha dowladda, dowlad-goboleedyada, ururrada maxalliga ah, iyo kuwa caalamiga ah, si ay uga wada hadlaan dardar-gelinta jawaabaha bani’aadannimo iyo qorsheyaasha looga hortagayo xaaladaha musiibooyinka ee dalka.

Madaxweynaha oo munaasabadda hadal ka jeediyay ayaa soo dhaweeyay marti sharafta, wuxuuna sheegay inuu ku faraxsan yahay in shirkii 9-aad ee arrimaha bani’aadanimada lagu qabto caasimada dowlad-goboleedka Soomaaliyeed HirShabell ee Jowhar

Sidoo kale, wuxuu soo hadal qaaday xaaladaha ka jira deegaannada HirShabelle, gaar ahaan saameynta ka dhalatay fatahaadaha, abaaraha, iyo dhibaatada ay Al-Shabaab ku hayaan shacabka.

Dhankiisa, Guddoomiyaha SoDMA Maxamuud Macallin ayaa uga mahadceliyay Madaxweyne Cali Guudlaawe soo dhoweynta diirran, isagoo xusay in Madasha CHF ay muhiim u tahay mideynta dadaallada gurmadka iyo iskaashiga hay’adaha samafalka ee Soomaaliya.

Inta uu socdo shirweynahan ayaa waxaa lagu falanqeyn doonaa xaaladda bini’aadannimo ee dalka, gaar ahaan abaaraha xoogan ee dalka ka taagan iyo in la isku waafajiyo qorshayaasha horumarineed ee mustaqbalka dhow.

Si kastaba, shirka ayaa ah fursad muhiim ah oo lagu mideeyo dadaallada gargaarka, laguna xoojiyo wada-shaqeynta hay’adaha samafalka, dowladda dhexe, iyo dowlad-goboleedyada, si loo xaqiijiyo in jawaabta bini’aadanimo ee dalka ay noqoto mid waafaqsan baahiyaha shacabka Soomaaliyeed.

Muqdisho (Caasimada Online) – Maamulka Gobolka Banaadir ayaa iska fogeeyay eedeyn uga timid Guddiga Madaxa-bannaan ee Doorashooyinka Qaranka iyo Soohdimaha, taas oo la xiriirtay in shaqaalaha gobolka lagu qasbayo inay ku biiraan ururro siyaasadeed.

“Maamulka gobolka Banaadir waxa uu shacabka Soomaaliyeed iyo guddiga doorashooyinka u caddeynayaa in uusan wax lug ah ku lahayn eedeymaha ku saabsan in shaqaalaha gobolka lagu qasbayo inay iska diiwaan-geliyaan ururro siyaasadeed,” ayaa lagu yiri war-saxaafadeed kasoo baxay maamulka gobolka.

Maamulka ayaa caddeeyay inuu aqoonsan yahay muhiimadda weyn ee ay qaranka u leedahay hirgelinta dimuqraadiyadda, nidaamka xisbiyada badan iyo doorashooyinka qof iyo codka ah, kuwaas oo dhammaantood tixgelin siinaya xorriyadda iyo doonista madax-bannaan ee uu muwaaddinka.

“Maamulka gobolka waxa uu qaatay kaalín ku kooban dhiirrigelinta ololaha wacyigelinta dadweynaha ee isdiiwaangelinta codbixiyaasha, waana waajib qaran oo aan ku garab-siinaynay guddiga doorashooyinka,” ayaa sidoo kale lagi yiri war-saxaafadeedka.

Maamulka ayaa guddiga usoo jeediyay inuu ka dhawrsado eedeymaha aan sal iyo raad toona laheyn, isla markaana eedeymaha noocan ah loo maro hannaan sharci ah, si xaqiiqda loo ogaado ka hor inta aan warbaahinta la marin.

“Annaga oo ixtiraam iyo qaddarin weyn u hayna Guddiga, waxaan soo-jeedinaynaa in eedeymaha noocan ah loo maro hannaan sharci ah, waxna laga weydiiyo dhinaca ay khusayso ka hor inta aanan bulshada lala wadaagin.”

War-saxaafadeedka maamulka gobolka Banaadir ayaa imanaya xilli uu maanta Guddoomiyaha Guddiga Doorashooyinka uu sheegay in guddiga ay soo gaartay fariimo sheegaya in shaqaalaha gobolka lagu qasbayo in ay kamid noqdaan ururada diiwaan-gashan, taas oo uu ula jeedo xisbiga tallada haya ee JSP.

Guddoomiyaha ayaa sheegay in arrintani ay tahay sharci-darro, isla markaana aan la aqbali karin in shaqaale dowladeed lagu qasbo inay ka mid noqdaan ururo siyaasadeed. Maamulka gobolka Banaadir ayaa caawa si buuxda u beeniyay eedeyntaan.

Hoos ka aqriso war-saxaafadeedka:

Maamulka Gobolka Banaadir waxa uu shacabka Soomaaliyeed iyo Guddiga Madaxa-bannaan ee Doorashooyinka Qaranka iyo Soohdimaha u caddeynayaa in uusan wax lug ah ku lahayn eedeymaha ku saabsan in shaqaalaha Gobolka Banaadir lagu qasbayo inay iska diiwaangeliyaan Ururro Siyaasadeed.

Maamulka waxa uu aqoonsan yahay muhiimadda weyn ee ay Qaranka u leedahay hirgelinta Dimuqraadiyadda, Nidaamka Xisbiyada badan iyo Doorashooyinka Qof iyo Codka ah oo dhammaantood tixgelin siinaya xorriyadda iyo doonista madax-bannaan ee uu muwaaddinku ugu biirayo ama ugu codeynayo cidda uu siyaasaddeeda ku qanco.

Maadaama ay hirgelinta Doorasho Xor iyo Xalaal ah tahay himilo ay shacabka Soomaaliyeed muddo dheer u hanqal-taagayeen, Maamulka G/Banaadir waxa uu qaatay kaalín ku kooban dhiirrigelinta ololaha wacyigelinta dadweynaha ee isdiiwaangelinta codbixiyaasha, waana waajib qaran oo aan ku garab-siinaynay GMDQ.

Annaga oo ixtiraam iyo qaddarin weyn u hayna Guddiga, waxaan soo-jeedinaynaa in eedeymaha noocan ah loo maro hannaan sharci ah, waxna laga weydiiyo dhinaca ay khusayso ka hor inta aanan bulshada lala wadaagin.

Maamulka G/Banaadir waxa uu bogaadinayaa wada shaqaynta ku dhisan sharciga ee kala dhexaysa Guddiga Doorashooyinka, waxa uuna sii balanqaadayaa in uu ka maamul ahaan guto dhinaciisii wixii waajib wada shaqayn iyo iskaashi ah ee uu la leeyahay Guddiga Doorashooyinka.

Hargeysa (Caasimada Online) – Dhacdo argagax leh ayaa maanta ka dhacday magaalada Hargeysa, kadib markii aabbe uu gubay afar caruur ah oo uu dhalay.

Sida uu sheegay Taliska Ciidanka Dab-demuska Somaliland, Aabahan ayaa caruurta ku gubay guri jiingada oo ku yaala xaafada October ee degmada Axmed Dhagax ee Magaalada Hargeysa.

Ciidanka Dab-demiska Hargeysa oo goobtaas gaaray, isla markaana gurmad u fidiyay ayaa waxay dabka ka xakameeyeen gurigii iyo guryo isku raran ahaa oo kale, iyadoo intaa kadibna maydka caruurta laga soo saaray guriga.

Caruurta ayaa kala ahaa saddex wiil iyo gabadh yar, oo dhamaantood ka yaraa da’ada 10 jirka, sida lagu sheegay qoraal kasoo baxay Taliska Ciidanka Dab-demiska Somaliland.

Guriga lagu gubay caruurtan ayaa ahaa jiingad laba qol iyo barande ka koobnaa, taas oo markiiba dabku wada qabsaday. Maydka caruurta ayaa waxaa la gaadhsiinayaa Cisbitaalka weyn ee Magaalada Hargeysa.

“Aabaha caruurta dhalay ayaa dabka qabadsiiyay caruurta, waxaana aabaha iyo hooyada caruurta dhashay ka dhaxeeyay khilaaf, iyagoo iskula jiray maxkamada,” ayaa lagu yiri qoraalka dab-demiska.

Sidoo kale waxaa la xaqiijiyay in gabadha weyn ee qoyska, oo uur leh, ay ka badbaaday dhacdada, iyadoo haatan lagu daawaynayo isbitaal ku yaalla magaalada.

Aabihii falkan arxandarada ah geystay ayaa la soo qabtay, isagoo baxsanaya waxaana hadda lagu hayaa laanta dambi baarista ee CID-da.

“Ciidanka Dab-demisku wuxuu halkan fariin adag uga dirayaa bulshada Somaliland inay ka digtoonaadaan wax kasta oo sababi kara dab. Sidoo kale caruurta kaga tagin guryaha, taasoo waayadan dambe caruur badani ku geeriyoodeen,” ayaa lagu yiri qoraalka kasoo baxay taliska ciidanka dab-demiska.

Waxa intaas lagu sii daray “Taliyaha Ciidanka Dabdamiska iyo Samatabixinta Somaliland sareeye guuto Axmed Maxamed Xasan Sawaaxili wuxuu murugada la qaybsanayaa qoyskaa geeridu ku dhacday, waxaan Alle uga baryaynayaa in baddel kheyr qaba siiyo. Aamiin Aamiin Aamiin.”

Dhacdadan naxdinta leh ayaa gilgishay bulshada magaalada Hargeysa, iyadoo si xooggan uga hadleen culimada, madaxda deegaanka iyo ururrada bulshada, kuwaas oo ku baaqay in la adkeeyo tallaabooyinka sharci ee ka hortagga rabshadaha qoyska, si aysan usoo laaban dhacdo noocaan ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddiga Arrimaha Gudaha, Dib-u-heshiisiinta, Arrimaha Federaalka iyo Xiriirka Dowladaha Xubnaha ka ah Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa maanta xafiiskooda ugu yeeray masuuliyiinta Wasaaradda Arrimaha Gudaha.

Mas’uuliyiinta loo yeeray ayaa waxaa hoggaaminayay Wasiir Ku-xigeenka Wasaaradda, Cabdikariin Xasan Ashkir iyo xubno kale oo ka tirsan Wasaaradda Arrimaha Gudaha Soomaaliya.

Kulanka oo ay guddoomisay Guddoomiyaha Guddiga, Senator Deeqa Xasan Xuseen ayaa diiradda lagu saaray arrimaha la xiriira sharciga dad-dhigista iyo tirikoobka xaaladaha madaniga ahm

Mas’uuliyiinta wasaaradda ayaa laga codsaday inay bixiyaan faah-faahin iyo fasiraad dheeraad ah oo ku saabsan qodobada sharcigaas iyo sidoo kale inay ka jawaabaan su’aalo iyo talooyin ay xubnaha guddiga ka keeneen sharciga dad-dhigista.

Inta lagu guda jiray kulanka, Wasiir ku-xigeenka iyo xubnaha kale ee la socday ayaa si mid mid ah uga jawaabay dhammaan su’aalihii iyo faah-faahinta dheeraadka ah ee ay xubnaha guddigu uga baahdeen sharciga dad-dhigista iyo tirikoobka xaaladaha madaniga ah.

Dhinaca kale, isla maanta waxaa xarunta guddoonka iyo guddiyaea ee Vulla Hargeysa ka dhacay kulan ay yeesheen guddiyada arrimaha dibadda iyo iskaashiga caalamiga iyo sidoo kale guddiga garsoorka caddaaladda awqaafta iyo arimaha diinta ee Golaha Shacabka.

Kulankan ayaa waxaa si wadajira u shir ah u guddoominayay guddoomiye ku-xigeenka guddiga arrimaha dibadda iyo iskaashiga caalamiga ee Golaha Shacabka, Xildhibaan Aweys Xuseen Macalin iyo guddoomiyaha gudiga garsoorka, caddaaladda awqaafta iyo arimaha diinta ee Golaha Shacabka Xildhibaan Cali Xaaji Daahir.

Kulankan ayaa labada guddi waxa ay wax iska weydiiyeen heshiisyada iskaashiga caalamiga ah ee garsoorka islamarkaana u dhaxeeya Soomaaliya iyo Turkiga oo akhrinta koowaad ka soo gudbay islamarkaana sugaya akhrinta labaad si ay xildhibaanadda golaha uga doodaan.

Intaasi kadib labada guddi oo ka dooday qodobada heshiisyadan ayaa isku raacay in ay kulan la qaataan wasaaraddaha cadaaladda iyo arrimaha dastuurka.

Sidoo kale waxaa la isku raacay in loo yeero mas’uuliyiinta wasaaradda arrimaha dibadda iyo iskaashiga caalamiga ah, si su’aallo looga weydiyo qodobada qaar ee ku jira heshiisyada.

Labada guddi ay hoosta ka xariiqay muhiimadda in si dhab ah loo dul istaago qodabada heshiisyadaasi ku qoran, iyaga oo ku ballamay in kulamada ay sii socdaan, isla markaana labada wasaaradna sida ugu dhaqsiyaha badan loogu yeero.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya ayaa shaacisay in Shariif oo loo yaqaanay Amiir, kana mid ahaa xubnaha muhiimka ah ee kooxda Al-Shabaab uu u dhintay dhaawacyo culus oo kasoo gaaray howl-gal ka dhacay gobolka Baay.

Howl-galkan oo ay fuliyeen Ciidanka Xoogga Dalka ayaa waxa uu si gaar ah uga dhacay tuulada Waro Mintaaniya, oo 14 KM Koonfur-bari kaga beegan deegaanka Burjeet ee gobolka Baay.

Wasaaradda ayaa xaqiijisay in howl-galkan sidoo lagu dilay xubin kale oo muhiim ah oo lagu magacaabo Yaxye (Abuu Khaalid), oo ka mid ahaa abaabulayaasha weerarrada argagixisada.

Wasaaradda Gaashaandhigga ayaa bogaadisay geesinimada iyo naf-hurnimada Ciidanka Xoogga Dalka, kuwaas oo si joogto ah uga shaqeynaya xaqiijinta nabadda iyo xasilloonida dalka.

Sidoo kale waxay mar kale ku celisay “in aysan jirin meel gabaad u noqon doonta kooxaha argagixisada iyo haraadigooda, iyadoo howl-galada lagu xasillinayo dalka oo dhan la sii dardargelin doono ilaa laga ciribtiro cadowga ummadda Soomaaliyeed.”

Howl-galkan ayaa daba socday mid kale oo xalay ka dhacay tuulada Abal, oo qiyaastii 21 KM uga beegan koofurta magaalada Xudur ee gobolka Bakool.

Howl-galkaas ayaa lagu khaarijiyay horjooge sare oo lagu magacaabi jiray Maxamed Cabdi Maxamed Nuur (Goofoow), sida ay shaacisay Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya.

Horjoogahan ayaa ahaa Amiirka Xisbada Saldhigga Tuulada Abal, wuxuuna ahaa maskaxdii ka dambeysay weerarradii argagixisada ee lagu dhibaateyn jiray shacabka gobolka Bakool.

Intii uu howl-galka socday, ciidanku waxay gacanta ku dhigeen hub iyo dukumeentiyo muujinaya qorshayaal lagu maleegayay falal amni-darro ah, sida lagu sheegay qoraal kasoo baxay Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya.

Matabaan (Caasimada Online) – Warar kala duwan ayaa kasoo baxay dagaal maanta ka dhacay qaybo kamid ah gobolka Hiiraan, kaas oo u dhexeeyay ciidamada dowladda iyo maleeshiyaad hubeysan oo ku sugan duleedka degmada Matabaan ee gobolkaasi.

Dagaalka oo muddo socday ayaa yimid, kadib markii maleeshiyaadku ay weerareen barkoontarool oo ku taalla deegaanada Dhisiqa oo hoostaga degmadaasi, waxaana kadib sidaas ku qarxay dagaalka dhex-maray labada dhinac oo sababay dhimasho iyo dhaawac

Ugu yaraan hal askari ayaa ku dhintay dagaalka, halka uu ku dhaawacmay mid kale, waxaana askariga geeriyooday lagu magacaabi jiray Cabdi Cali.

Dhanka kale, ma jiro wax hadal ah oo kasoo baxay saraakiisha laamaha amniga iyo maamulka gobolka oo ku aadan dagaalka ka dhacay bannaanka degmada Matabaan.

Xaaladda ayaa weli kacsan, waxaana dhaq-dhaqaaq iyo xiisad ka dhalatay dagaalka haatan laga dareemayaa qaybo kamid ah gobolka Hiiraan ee bartamaha Soomaaliya.

Horay maleeshiyaadka ayaa maar badan sidaan u weeraray fariisinka ciidamada, mana cadda sababta rasmiga ah ee soo celcelisay dagaalka labada dhinac.

Arrintan ayaa sidoo kale walaac amni ku abuurtay dadka deegaanka oo baqdin ka qaba in ay saameyn ku yeeshaan iska hor imaadyada soo laa laabtay ee ka dhacay halkaasi.

Minneapolis (Caasimada Online) – Duqa magaalada Minneapolis ee xisbiga Dimoqraadiga, Jacob Frey, oo dhawaan dib loo doortay, ayaa la kulmaya dhaleecayn iyo caro uga imanaysa Jamhuuriyiinta iyo muxaafidka Mareykanka.

Dhaleeceyntan ayaa salka ku haysa kaddib markii uu khudbadii guusha ku jeediyay af-Soomaali, isla markaana uu sheegay in Minneapolis ay soo dhowaynayso Soomaalida.

Muuqaal laga duubay khudbadda oo la soo geliyay baraha bulshada, ayaa muujinaya Frey oo ku dhawaaqaya halku-dhigyo af-Soomaali ah, iyadoo dadkii goobta joogay ay ka daba-oranayeen sacabna u tumayeen.

Paul Szypula, oo ka mid ah kooxaha midigta-fog islamarkaana caan ka ah baraha bulshada, ayaa si kulul u weeraray duqa magaalada, isagoo qoray, “Kalgacal-raadinta halkan ka socotaa waa mid xad-dhaaf ah.”

“Maayar Jacob Frey, markii uu ku guulaystay dib-u-doorashada, waxa uu ku hadlay ku dhowaad hal daqiiqo af Soomaali, kaddibna waxa uu yiri Minneapolis waxaa iska leh Soomaalida,” ayuu yiri Szypula.

Wareeggii labaad ee codbixinta doorashada-kala-xulashada (ranked-choice voting), ayuu Frey si dirqi ah kaga adkaaday Senetarka gobolka ee Minneapolis, Omar Fateh, oo ah hantiwadaag dimqoraadi ah. Fateh waa Soomaali-Mareykankii ugu horreeyay iyo Muslimkii ugu horreeyay ee ka mid noqda Aqalka Senate-ka ee gobolka.

Fateh waxa uu taageero ka haystay qaybta Twin Cities ee ururka Hantiwadaagga Dimoqraadiga ee Ameerika (Democratic Socialists of America) iyo xildhibaan Ilhaan Cumar, oo ku matasha Minneapolis Aqalka Wakiillada Mareykanka.

Guddoomiyaha Minnesota Tim Walz, oo sanadkii hore u ahaa musharaxa madaxweyne ku xigeen ee Kamala Harris, isla markaana sanadka soo socda u tartamaya dib-u-doorasho, iyo Senetar Amy Klobuchar, ayaa taageeray ololaha Frey ee sanadkan.

Isagoo la hadlayay dadweyne Soomaali ah oo deegaanka ah kaddib guushiisii, ayuu Frey si isdaba joog ah ugu mahadceliyay dadkii goobta joogay isagoo ku hadlaya af Soomaali.

“Dadka sharafta leh ee Minneapolis, taasna waxaan u idhi si ula kac ah, sababtoo ah meel kasta oo aad ka timaaddo, Minneapolis waa inay noqotaa meel aad ku faani karto inaad ugu yeerto gurigaaga,” ayuu yiri.

Kaddib waxa uu sii waday inuu magacaabo dhowr gobol oo Soomaaliya ka tirsan, isagoo yiri, “Haddii aad ka timid Boosaaso ama Muqdisho, haddii aad ka timid Hargeysa ama Garoowe, haddii aad ka timid Beledweyne ama Koonfur-Galbeed, Minneapolis waa meel aad u timaaddaan inaad barwaaqo ka raadsataan, oo aad qoyskiinna ku korisaan.”

“Waa tan waxa ay doorashadani ka dhigan tahay. Doorashadani waxay ka dhigan tahay in kani yahay xilli midnimo, oo ay dhammaan bulshada Soomaaliyeed isu imaan karaan oo ay dhihi karaan, ‘Kuwaani waa dadkeenna. Tani waa magaaladeenna. Waan isku duubannahay oo is-taageeraynaa,” ayuu yiri.

Falanqeeyaha muxaafidka ah Gerry Callahan ayaa dhaleeceeyay khudbadda Frey, isagoo yiri, “Kani waa siyaasi Mareykan ah, ku soo barbaaray Mareykanka, wax ku bartay Mareykanka, oo u muuqda inuu matalayo Mareykan, balse isku hor tuuraya koox ajaaniib ah. Waxay noqon kartaa waxa ugu ceebta badan ee aan abid arko.”

Matt Walsh, oo sidoo kale ka mid ah kooxaha midigta-fog, ayaa isaguna ka dhiibtay ra’yigiisa, wuxuuna qoray, “Sida aan marar badan sheegay, siyaasiyiinta dalkan waa in sharcigu ku qasbaa inay ku hadlaan Ingiriisi marka ay si rasmi ah ula hadlayaan dadweynaha. Marna ma habboona in ay timaaddo xilli uusan Mareykanku fahmi karin waxa ay hoggaamiyayaashooda la doortay ay leeyihiin.”

Nick Sortor ayaa qoray, “Ma aqaan inta uu le’eg yahay joogitaanka ICE ee Minneapolis, laakiin waxay u baahan tahay inay noqoto mid aad, aad u weyn.”

Ma ahan markii ugu horreysay ee Frey uu dhaleecayn kala kulmo farriimaha siyaasadeed ee af-Soomaaliga ku baxa. Waxaa sidoo kale si weyn loo dhaleeceeyay bishii Sebtembar kaddib markii uu soo saaray olole xayaysiin ah oo af-Soomaali ku qoran.

Frey, oo xafiiska la wareegay 2018, ayaa loo doortay Talaadadii xilligiisii saddexaad ee duqa magaalada Minneapolis.

Kismaayo (Caasimada Online) – Isbaheysiga mucaaradka Soomaaliya ee Golaha Mustaqbalka Soomaaliya ayaa qorsheynaya inuu shirweynihiisii ugu horreeyay ku qabto Kismaayo kahor dhammaadka 2025. Kulankan ayaa lagu tilmaamay mid muhiimad weyn u leh siyaasadda dalka ka hor doorashooyinka 2026.

Golahan oo lagu asaasay Nairobi horraantii Oktoobar 2025, ayaa wuxuu mideynayaa Madasha Badbaadada Qaran iyo Dowlad Goboleedyada Xubnaha ka ah Federaalka ee Puntland iyo Jubaland.

Hadafyadiisa lagu dhawaaqay waxaa ka mid ah in la mideeyo xoogagga mucaaradka, la ilaaliyo hannaanka dimoqraadiyadda Soomaaliya, iyo in laga hortago isku day kasta oo lagu kordhinayo muddada xilheynta ee maamulka hadda jira ama lagu wiiqayo nidaamka dastuuriga ah.

Guddiga Farsamada ee Fulinta ee Golaha, oo ka kooban lix xubnood, ayaa kulankiisii ugu horreeyay ee rasmi ah ku yeeshay Nairobi 5-tii Nofeembar 2025. Kulanka oo uu shir guddoominayay Madaxweynaha Jubaland Axmed Madoobe, waxaa ka soo qayb galay xubno sare oo ka tirsan Madasha Badbaadada Qaran, oo ay ku jiraan Guddoomiye ku-xigeenka Cabdi Faarax Shirdoon (Saacid) iyo ra’iisul wasaarayaashii hore Xasan Cali Khayre iyo Maxamed Xuseen Rooble.

Xubnuhu waxay diiradda saareen khariidad-waddo hordhac ah, qorshe-hawleed, iyo hababka isku-dubbaridka. Waxay si mideysan isugu raaceen in Golaha Guud ee ugu horreeya lagu qabto Kismaayo, oo ah xarunta siyaasadeed ee Jubaland, oo ah dowlad si joogto ah uga soo horjeesatay siyaasadaha Villa Somalia.

Kulanka Nofeembar wuxuu daba socday shirkii aasaaska ee 2-dii Oktoobar 2025, kaasi oo ay isugu yimaadeen hoggaamiyeyaal siyaasadeed oo Soomaaliyeed oo muhiim ah: Madaxweynaha Jubaland Axmed Maxamed Islaam (Axmed Madoobe), Madaxweynaha Puntland Siciid Cabdullaahi Deni, iyo wakiillo ka socda Madasha Badbaadada Qaran, oo ay ku jiraan ra’iisul wasaarayaashii hore Xasan Cali Khayre iyo Cabdi Faarax Shirdoon (Saacid), iyo sidoo kale xildhibaan Cabdiraxmaan Cabdishakuur.

Sida ku cad baaqii aasaaska, dooduhu waxay diiradda saareen xaaladda guud ee siyaasadda iyo amniga Soomaaliya, iyadoo xoogga la saaray mustaqbal deggan, dimuqraadi ah, oo dhaqaale ahaan isku filan. hoggaamiyeyaashu waxay go’aamiyeen:

Xulashada Kismaayo, beddelkii Muqdisho ama Nairobi, waxay muujinaysaa loollan cad oo lagula jiro maamulka federaalka ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, oo wajahaya eedeymo sii kordhaya oo ah inuu doonayo inuu xilka sii hayo wixii ka dambeeya xilliga dastuuriga ah ee Mey 2026.

Shirka Kismaayo ayaa la filayaa in lagu soo gabagabeeyo qaab-dhismeedka hoggaanka ee hoggaamin doona mucaaradka inta lagu guda jiro kala-guurka siyaasadeed iyo hannaanka doorashada 2026. Laba hindise oo muhiim ah ayaa laga doodayaa:

In la dhiso nidaam hoggaamineed oo wadajir ah oo ay Dowlad Goboleedyada iyo Madasha Badbaadada Qaran ku wadaagaan awoodda fulinta. Taasi waxaa ku jirta in madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed loo magacaabo guddoomiyaha shirweynayaasha guud ee Golaha, halka guddiga farsamada uu kormeerayo isku-dubbaridka iyo fulinta.

Xubnaha Golaha waxay sheegayaan in hindisahan uusan ahayn mid siyaasadeed oo kaliya, balse uu yahay dadaal dastuuri ah oo lagu soo celinayo la-xisaabtanka iyo in looga hortago awood-maroorsi xisbi kaliya.

Golaha Mustaqbalka Soomaaliya wuxuu si degdeg ah u noqday isbahaysi mucaarad oo la isku hallayn karo, isagoo isku muujinaya xarun awoodeed oo beddel ah oo qaabayn karta kala-guurka soo socda. Soo bixitaankiisa ayaa muujinaya kala-qaybsanaan sii ballaaranaysa oo u dhaxaysa Villa Somalia iyo dowlad goboleedyada muhiimka ah, gaar ahaan xilli ay hadal-haynta muddo-kordhinta Madaxweyne Xasan Sheekh ay ku dhex wareegayso saaxadaha siyaasadda Muqdisho.

Haddii uu si guul leh u qabsoomo, shirka Kismaayo wuxuu noqon doonaa mid muhiim u ah dhanka abaabulka iyo sidoo kale muujin calaamad ah oo awoodeed, taasi oo ah caddayn ah in hannaanka dimuqraadiyadda Soomaaliya aan la iska maan-doorsan karin.

Iyadoo 2026 ay soo dhowdahay, isku-dheellitirka awoodda ee u dhexeeya dowladda federaalka iyo maamul goboleedyada ayaan weli la hubin. Si kastaba ha ahaatee, soo bixitaanka Golaha wuxuu muujinayaa in mucaaradku ay hadda ka isku-dubbaridan yihiin kana go’an yihiin sidii ay ahaan jireen sanadihii la soo dhaafay.

Iyadoo Kismaayo ay isu diyaarinayso martigelinta shirka masiiriga ah ee Golaha, waxaa jira hal farriin oo ka dhex dhacaysa saaxadda siyaasadda, taasi oo ah in jidka loo marayo doorashooyinka 2026 uusan kaliya qaabayn doonin Villa Somalia, balse ay sidoo kale qaabayn doonto codka mideysan ee ku loollamaya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Warsaxaafadeed kasoo baxay wasaaradda arrimaha gudaha Soomaaliya ayaa waxaa looga hadlay dhacdooyinkii ugu dambeeyay ee foosha xumaa lahaa ee ka dhacay qaa kamid ah gobollada oo ay kasoo kordheen dilal argagax leh.

Wasaaradda arrimaha gudaha ayaa ugu horreyn baaq nabadeed kasoo saartay colaadaha, dilalka iyo beegsiga ka baxsan Diinta Islaamka iyo Dhaqanka Soomaaliyeed ee ka dhacaya gudaha dalka.

Warsaxaafadeedka ayaa waxaa lagu sheegay in uu falalkan ay yihiin kuwa aad uga fog bani’aadantinimada, nabadda iyo wada-noolaanshaha bulshada.

Waxaaa kale oo ay wasaaraddu sheegtay in ay ka xuntahay colaadaha iyo beegsiga dadka maatada ah ee aan waxbo galabsan ee haddana la beegsanayo.

“Waxay fareysaa hay’aha amniga in si deg-deg ah loola xisaabtamo kuwa ku lugta leh falalkaasi foosha xun ee ku kacaya iska horkeenidda shacabka” ayaa lagu yiri qoraalka.

Wasaaradda arrimaha gudaha aya sidoo kale farriin u dirtay madaxda maamul-goboleedyada iyo odayaasha dhaqanka oo ay ugu baaqday inay u istaagaan wax ka qabashada colaadaha sokeeye, soona qabtaan dambiilayaasha ku lugta leh dilalka.

Bayaankan ayaa kusoo aadayo, xilli haatan qaybo badan oo kamid ah dalka ay ka taagan yihiin colaad sababay in la beegsado dadka birimageedada ah, sida carruurta iyo haweenka.

Waxaa sidoo kale arrintu ay gaartay in shalay nin odey ahaa oo dhimirka ka xanuunsan lagu gubay duleedka Wanlaweyn oo ay ka taagan tahay mid kamid ah colaad beeleedyada.

Jowhar (Caasimada Online) – Wararka naga soo gaaraya gobolka Shabeellaha Dhexe ayaa sheegaya in maanta ciidamada Burundi ee qaybta ka ah howlgalka AUSSOM ee Soomaaliya ay isku fidiyeen deegaano dhaca duleedka magaalada Jowhar ee caasimada HirShabelle.

Ciidamada ayaa howlgal culus ka sameeyay inta u dhexeysa Jowhar iyo deegaanka Buurane, halkaas oo mararka qaar ay weeraro gaadmo ah iyo qaraxyo ay ka fuliyaan Al-Shabaab.

Ujeedka howlgalka ayaa ahaa amni xaqiijin, iyada oo ciidamadu ay miino baaris ka sameeyeen hareeraha laamiga dheer ee isku xira Jowhar iyo deegaannada hoostaga.

Saraakiisha ciidanka Burundi ayaa sidoo kale intii ay ku guda jireen howlgalkooda la kulmay dadka deegaanka, waxayna kala hadleen ammaanka iyo inay wada shaqeeyaan.

Ma shaacin saraakiishu natiijada laga gaaray howlgalka maanta ka dhacay aagga magaalada Jowhar oo indhawaanahaan laga dareemayay xaalado amni oo soo kordhay.

Dagaalyahanno ka tirsan Al-Shabaab ayaa marar kala duwan si dhuumaaleysi ah ku yimid deegaannada howlgalka laga sameeyay, taas oo keentay in ciidamada heegan la galiyo, sidoo kalena la kordhiyo howlgallada roondooyinka ah ee laga sameeyo halkaas.

Xaaladda ayaa hadda deggan, mana jiro wax iska caabin ah oo ay la kulmeen ciidamada Burundi oo iyagu daggan duleedka Jowhar, isla markaana qayb ka ah dagaalka Shabaab.

Shabeellaha Dhexe ayaa waxaa weli ka socda guluf culus oo ka dhan ah Khawaarijta oo dhawaan dib ula wareegtay deegaano iyo degmooyin muhiim ah oo ku yaalla gobolkaas.