Beledxaawo (Caasimada Online) – Faah-faahinno kala duwan ayaa waxaa laga helayaa dagaal goordhow dib uga qarxay duleedka degmada Beledxaawo ee gobolka Gedo, kaas oo u dhexeeyo ciidamada dowladda iyo kuwa Jubaland, iyada oo la’isku adeegsanayo hubka noocyadiisa kala duwan.

Dagaalka ayaa si gaar ah uga socda aagga xerada UK oo uu ku sugan yahay Cabdirashiid Janan oo hoggaaminayo ciidamada dowladda ee ku sugan halkaasi, kadib markii loo magacaabay taliyaha Nabadsugidda ee Jubaland, kadibna uu sidaas ku tegay Gedo.

Xaaladda ayaa haatan ah mid kacsan, waxaana lasoo warrinayaa in ciidamada gurmadyo ah oo ka kala yimid degmooyinka Doolow iyo Ceelwaaq ay gaareen degmada Beledxaawo, taas oo uu uga sii dareyso dagaalka haatan ka socda duleedka magaaladaasi.

Wararka ayaa intaasi kusii daraya in dadka deegaanka ay intooda ka badan ka barakaceen xaafadahooda, si ay uga fogaadaan waxyeello kasoo gaarta dagaaka dib u qarxay.

Jubaland oo goor sii horreysay qoraal soo saartay ayaa dagaalka Beledxaawo ku eedeysay dowladda dhexe, waxayna sheegtay in lasoo weeraray ciidamadeeda.

“Goor hore oo shalay ah, ciidamadaasi waxay mar kale si toos ah u weerareen magaalada Beledxaawo, oo ay gacanta ku hayaan Ciidamada Dowladda Jubaland. Weerarkaasi wuxuu sababay barakac baahsan, burbur hantiyeed oo xooggan, iyo cabsi laga dhaxlay hub culus, oo si aan loo meel dayin loogu garaacay gudaha magaalada. Intaa kaliya kuma ekaan, ee ciidamadaasi waxay sidoo kale biliilaaysteen guryo ay dadkii lahaa ka qaxeen, taasoo si cad u muujinaysa in aanay wax dan ah ka lahayn shacabka iyo deegaanka” ayay tiri Jubaland.

Dagaalkan waxaa ka horreeyay mid kale oo xalay ka dhacay gudaha degmada Doolow, kaas oo ay ka qayb qaateen ciidamada Itoobiya, kadib markii ay weerareen saldhig ay ku sugnaayeen ciidamada NISA, halkaas oo ay cagta mariyeen, kadibna ay gubeen xerada.

Sidoo kale, ciidamada Itoobiya ayaa gebi ahaanba waxay la wareegeen xerada, waxayna gacantana ku dhigeen Taliyihii ciidanka Nabadusgida ee Doolow iyo qaar ka mid ah ilaaladiisa.

Arrimahan ayaa kusoo aadayo, iyada oo haatan Madaxweynaha Soomaaliya iyo Taliya NISA ay ku sugan yihiin magaalada Addis Ababa, halkaas oo ay wada-hadallo kula leeyihiin madaxda dalka Itoobiya, iyada oo wada-hadalladaas lagu soo qaaday arrinta gobolka Gedo.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynihii hore ee dowladdii KMG ahayd ee Sheekh Shariif Sheekh Axmed oo warsaxaafadeed soo saaray ayaa si adag uga hadlay qabsashadii degmada Maxaas ee gobolka Hiiraan, isagoo tilmaamay in halis ku tahay amniga qaranka.

Sheekh Shariif ayaa marka hore ka tacsiyeeyay askarta ku geeriyootay dagaalkaasi oo ugu dambeyn sababay in ciidamada dowladda iyo kuwa Macawisleyda ay kasoo baxaan gudaha magaalada Maxaas oo muddo 13 sanno ahayd saldhig wayn oo laga hago dagaalka Shabaab.

Shariifka oo boggaadiyay dadaalka ciidamada isbaheysanaya ayaa haddana dhanka kale weeraray madaxda dowladda, isagoo ku eedeeyay inay ka gaabiyeen doorkooda dagaalka.

“Waxaa bogaadin muddan naf-hurnimada ciidamada xoogga dalka Soomaaliyeed iyo xoogaga difaaca shacabka ee gobolka Hiiraan oo si adag ula dagaalamaya argagixisada duullaanka ah ee caadeysatay daadiinta dhiiga ummadda Soomaaliyeed” ayuu yiri Shariif.

Madaxweynihii hore oo hadalkiisa sii wata ayaa xusay in qabsashada degmada Maxaas ay ku timid dayac la sameeyay, ayna sidoo kale tahay halis taabaneysa amniga qaranka.

“Waxaa halkaas nooga muuqato masuuliyad darro culus oo ka imaaneyso dhinaca dowladda Federaalka iyadoo ay muuqato dayac iyo halis taabanayso amniga qaranka, isla-markaana madaxda dowladdu ay dhagaha ka xirteen talloyiinka muhiimka ah” ayuu sii raaciyay.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo dowladda Soomaaliya si weyn loogu dhaleeceeyay qabsashada Maxaas iyo magaalooyinkii kale ee ka horreeyay ee ay la wareegeen Shabaab, taas oo niyad jab ku keeneyso niyadda ciidamada oo horay u keenay guullo waawayn.

Kooxda ayaa horay ula wareegtay deegaanno iyo degmooyin muhiim ah oo ku yaalla Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe, waxaana ugu dambeeyay Moqokori oo illaa iyo hadda ay haysato kooxda.

Si kastaba, la wareegitaanka degmada Maxaas oo 13 sano ahayd saldhig muhiim ah oo laga hago dagaalka ayaa muujineyso guul-darro kale oo soo gaartay ciidamada isbaheysanaya, maadaama ay ahayd degmo laga hoggaamiyo abaabulka ka dhanka ah Al-Shabaab ee deegaannada maamul-goboleedyada dariska ah ee HirShabelle iyo Galmudug.

Beledxaawo (Caasimada Online) – Wararka naga soo gaaraya gobolka Gedo ayaa sheegaya in haatan ciidamada Itoobiya ay toos ugu biireen dagaalka ka socda gobolkaasi ee u dhexeeya ciidamada dowladda Soomaaliya iyo kuwa Jubaland ee ku wada sugan halkaasi.

Ilo wareedyo xilkas ah ayaa innoo sheegay in ciidamada Itoobiya ay la safteen ciidamada Daraawiishta Jubaland, iyaga oo xalay weeraray xero ciidamada NISA ay ku leeyihiin gudaha degmada Doolow ee gobolka Gedo.

Weerarka ciidamada Itoobiya oo ahaa madaafiic ayaa la sheegay inay ku gubeen saanad ciidan oo ay lahayd Hay’adda NISA, isla markaana taalay gudaha xerada uu dagaalka ka dhacay, taas oo keentay in xaaladda ay kasii darto.

Sidoo kale wararka ayaa intaasi ku daraya inay gebi ahaanba Ciidamada Itoobiya ay la wareegeen xerada, gacantana ku dhigeen Taliyihii ciidanka Nabadusgida ee Doolow iyo qaar ka mid ah ilaaladiisa.

Dagaalkan waxaa sidoo kale ka dhashay khasaare kala duwan oo isugu jiro dhimasho iyo dhaawac, kadib markii dhinacyada ay is weydaarsadeen rasaas iyo madaafiic.

Waxaa kale oo weerakan ku dhaawacmay saraakiil ciidan oo ku sugnaa goobta, walow aan tirada rasmiga ah la ogeyn.

Dhinaca kale, ma jiro wax hadal ah oo kasoo baxay Dowladda Federaalka Soomaaliya oo ku aadan dagaalka ka dhex qarxay ciidamada dowladda iyo kuwa Itoobiya ee ku sugan gobolka Gedo.

Dagaalkan oo sii hurinayo xiisadda ka taagan gobolka, ayaa kusoo aadaya, iyada oo haatan Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud iyo Taliyaha NISA, Mahad Salaad ay ku sugan yihiin magaalada Addis Ababa, halkaas oo ay wada-hadallo kula yeesheen madaxda dalka Itoobiya.

Wada-hadallada ayaa waxaa lagu soo qaaday arrinta Gedo, iyada oo wafdiga Madaxweyne Xasan ay Abiy si gaar ah ugala hadleen qorshahooda ku aadan xaaladda gobolkaasi.

Kismaayo (Caasimada Online) – Warsaxaafadeed kasoo baxay maamulka Jubaland ayaa waxaa looga hadlay xaaladda gobolka Gedo, gaar ahaan dagaalladii ugu dambeeyay ee xalay iyo shalay ka dhacay degmooyinka Doolow iyo Beledxaawo ee gobolkaasi.

Jubaland ayaa shaaca ka qaaday in dagaal xalay ka dhacay gudaha degmada Doolow ay soo qaadeen ciidamada Nabad-sugidda ee dowladda, isla markaana beegsaday xarumaha ciidamada Jubaland ee magaaladaasi, sida lagu sheegay qoraalka.

Sidoo kale Jubaland ayaa tilmaamtay in weerarkan uu qayb ka yahay qorshaha Villa Somalia ‘ee ay xasilooni darrada uga abuureyso’ Ged, sida ay hadalka u dhigtay.

Dhinaca kale waxaa warsaxaafadeedka lagu soo qaaday dagaalkii shalay ka dhacay Beledxaawo, iyada oo Jubaland ay sheegtay in lasoo weeraray ciidamadeda, ayna ka dambeeyeen ciidanka dowladda ee ku sugan xerada UK ee duleedka magaaladaasi.

Waxaa kale oo ay intaasi kusii dartay in dagaalkaas uu ka dhashay burbur xooggan oo hantiyeed iyo barakac ay sameeyeen dadka deegaanka ee ku dhaqan halkaasi.

Hoos ka akhriso warsaxaafadeedka oo dhameystiran;-

Muddo ku dhow toddobaad, magaalada Beledxaawo waxay wajahaysay weerarro isdaba joog ah oo kaga imaanaya ciidamo ku sugan xerada UK ee duleedka magaaladaas, iyadoo shakhsiga hoggaaminaya damacan gurracan oo aan ka tirsanayn CXD, diyaarad dagaal uu eedaysane Xasan Sheekh Maxamuud ku geeyay xerada UK xili inta badan garoomada diyaaradaha gobolka ay cunoqabateyn saaran tahay oo loo diiday dadka shacabka ah inay ka dhoofaan iyadoo aalad dagaal loo adeegsanayo awoodda maamulka hawada Soomaaliya.

Goor hore oo shalay ah, ciidamadaasi waxay mar kale si toos ah u weerareen magaalada Beledxaawo, oo ay gacanta ku hayaan Ciidamada Dowladda Jubaland. Weerarkaasi wuxuu sababay barakac baahsan, burbur hantiyeed oo xooggan, iyo cabsi laga dhaxlay hub culus, oo si aan loo meel dayin loogu garaacay gudaha magaalada. Intaa kaliya kuma ekaan, ee ciidamadaasi waxay sidoo kale biliilaaysteen guryo ay dadkii lahaa ka qaxeen, taasoo si cad u muujinaysa in aanay wax dan ah ka lahayn shacabka iyo deegaanka.

Dhanka kale, ciidamada nabadsugidda ee ka amar qaata eedaysane Xasan Sheekh Maxamuud ee fadhiigoodu yahay magaalada Doolow, ayaa xalay weerar gardarro ah ku qaaday xarumaha ciidamada Dowladda Jubaland ee magaaladaasi. Weerarkan wuxuu astaan u yahay damaca sii fidaya ee ah in la carqaladeeyo xasilloonida Jubaland, iyadoo la adeegsanayo awood ciidan oo sharci darro ah isla markaana colaado daba dheeraada laga abuuro deegaanka.

Dowladda Jubaland waxaa ka go’an ilaalinta amniga shacabka, difaaca dhulka Jubaland, iyo ka hortagga dhammaan qorshayaasha gurracan ee ay wadaan taliska eedaysane Xasan Sheekh Maxamuud.

Weerarada uu eedaysane Xasan Sheekh Maxamuud kusoo qaaday Jubaland waxay si toos ah u wiiqayaan dagaalka ka dhanka ah Khawaarijta, waxayna carqaladeynayaan jihadii mideysnayd ee lagula dirirayey argagixisada. Jubaland waxay si weyn uga xun tahay in kooxda Khawaarijta ay la wareegto degmada Maxaas, taasoo muujinaysa halista ay leeyihiin khilaafaadka siyaasadeed ee lagu hagayo awood ciidan oo aan sharciyad lahayn halkii xoogga laga saari lahaa dagaalka Khawaarijta.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Shiinaha ayaa si adag u cambaareysay waxa ay ugu yeertay “isbahaysi” dhexmaray Somaliland iyo Taiwan, iyadoo ku adkaysanaysa “mabda’eeda hal China” isla markaana ka digtay in tallaabooyinka noocan oo kale ah ay “si bareer ah u xadgudbayaan” madax-bannaanideeda. Cambaarayntan ayaa si toos ah uga soo baxday afhayeen u hadlay safaaradda Shiinaha ee Soomaaliya, kaas oo ku nuuxnuuxsaday in “Taiwan ay tahay qayb aan laga goyn karin dhulka Shiinaha.”

War-saxaafadeedkan adag ayaa daba socda warar sheegaya in madaxa arrimaha dibadda ee Somaliland uu dhawaan heshiis “iskaashi dhanka ciidamada ilaalada xeebaha ah” la saxiixday Taiwan. Faahfaahinta heshiiskan la sheegay laguma xusin bayaanka safaaradda.

“Tallaabada maamulka goboleedka Somaliland waxay si bareer ah ugu xadgudubtay mabda’a hal China, waxayna dhaawacday madax-bannaanida, midnimada, iyo wadajirka dhuleed ee Shiinaha,” ayuu yiri afhayeenka safaaradda Shiinaha. “Dhinaca Shiinuhu si adag ayuu uga soo horjeedaa tallaabadan.”

Isagoo sii adkeynaya mowqifka soo jireenka ah ee Beijing, ayuu afhayeenku ku celiyay, “Waxaa jira hal Shiine oo keliya adduunka, Taiwan waa qayb aan laga goyn karin dhulka Shiinaha, Dowladda Jamhuuriyadda Shacbiga Shiinahuna waa dowladda keliya ee sharciga ah ee matasha guud ahaan Shiinaha.”

Beijing waxay u aragtaa Taiwan, oo ah dimoqraadiyad iskeed isu maamusha, inay tahay gobol go’ay oo ay waajib tahay in mar uun dib loogu mideeyo dhulweynaha, haddii loo baahdana xoog lagu soo celiyo. Taiwan, oo si rasmi ah loogu yaqaan Jamhuuriyadda Shiinaha, waxay ku adkaysanaysaa inay tahay waddan madax-bannaan.

Sheegashada Shiinaha ee Taiwan

Bayaanka ayaa si ballaaran u soo xigtay tusaalooyin taariikhi ah si loogu nuuxnuuxsado sheegashada Shiinaha ee Taiwan. Wuxuu iftiimiyay “sannad-guuradii 80-aad ee guushii Dagaalkii Dadka Shiinaha ee iska caabinta gardarradii Japan iyo Dagaalkii Adduunka ee La-dagaallanka Faashiistaha,” iyo sidoo kale “sannad-guuradii 80-aad ee dib u soo ceshadka Taiwan.”

Afhayeenka safaaradda ayaa intaa ku daray, “Baaqii Qaahira ee 1943-kii iyo Bayaankii Potsdam ee 1945-kii waxay qayb muhiim ah ka ahaayeen nidaamkii caalamiga ahaa ee ka dambeeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka, waxayna sidoo kale dhanka sharciga ka xaqiijiyeen maqaamka Taiwan inay tahay dhul Shiineys ah oo aan laga goyn karin.”

Intaa waxaa dheer, bayaanka wuxuu tixraacay Qaraarka Golaha Guud ee Qaramada Midoobay ee tirsigiisu yahay 2758, kaas oo la ansixiyay sannadkii 1971, kaas oo u aqoonsaday Jamhuuriyadda Shacbiga Shiinaha inay tahay “wakiilka keliya ee sharciga ah ee Shiinaha u matala Qaramada Midoobay.”

Beijing waxay ku doodaysaa in qaraarkani uu diidayo abuurista “laba Shiine” ama “hal Shiine, hal Taiwan”, iyadoo ku adkaysanaysa inuu hoosta ka xariiqayo aqoonsiga beesha caalamka ee mabda’a “hal Shiine.”

Maqaamka Somaliland

Somaliland, oo ku taalla waqooyiga Soomaaliya, waxay madax-bannaani ku dhawaaqday sannadkii 1991-kii ka dib burburkii dowladdii dhexe ee Soomaaliya. In kasta oo ay leedahay dowlad, lacag, iyo ciidan u gaar ah, haddana ma aysan helin aqoonsi caalami ah oo ballaaran.

Isku daygeeda ah inay xiriir diblomaasiyadeed oo madax-bannaan la yeelato dhinacyada sida Taiwan, ayaa Beijing u aragtaa inay tahay caqabad toos ah oo ku wajahan wadajirkeeda dhuleed iyo jebin mabda’a “hal Shiine.”

“Somaliland waa qayb ka mid ah dhulka Soomaaliya,” ayuu xaqiijiyay afhayeenka safaaradda Shiinaha, isagoo la jaan-qaadaya mowqifka guud ee beesha caalamka ee ah in Somaliland ay weli tahay qayb muhiim ah oo ka tirsan Soomaaliya. “Dhinaca Shiinuhu wuxuu si adag uga soo horjeedaa in Somaliland iyo maamulka Taiwan ay isku martigeliyaan xarumo ama ay yeeshaan nooc kasta oo isdhexgal rasmi ah, magac kasta ama marmarsiiyo kasta ha ku yimaadeene.”

Safaaraddu waxay hadalkeeda kusoo gabagabaysay digniin, iyadoo ku boorrisay “maamulka goboleedka Somaliland inay yeeshaan dareen dhab ah oo xaqiiqada ku qotoma ayna ka waantoobaan inay ka hor yimaadaan isbeddelka taariikhda, si ay uga badbaadaan cawaaqib xumo ay iyagu isku keenaan.” Luuqaddan adag waxay muujinaysaa suurtagalnimada cawaaqib diblomaasiyadeed ama mid dhaqaale haddii Somaliland ay sii waddo la macaamilkeeda Taiwan.

Khilaafkan diblomaasiyadeed wuxuu iftiiminayaa siyaasadda juqraafiyeed ee cakiran ee Geeska Afrika, oo quwadaha waaweyn ee caalamka, oo uu ku jiro Shiinuhu, ay si isa soo taraysa uga dhex muuqdaan. Shiinuhu wuxuu si weyn u ballaariyay saamayntiisa dhaqaale iyo istiraatiiji ee qaaradda Afrika, isagoo si joogto ah ugu ololeeya danihiisa asaasiga ah ee madax-bannaanida iyo mabda’a “hal China.” 

Garoowe (Caasimada Online) – Puntland ayaa si kulul u cambaareysay weerarkii ay kooxda Al-Shabaab ku qaaday degmada Maxaas ee gobolka Hiiraan, kaas oo sababay in ciidamada dowladda Federaalka iyo kuwa deegaanka ay ka baxaan magaalada, taasoo keentay in Al-Shabaab si buuxda ula wareegto gacan ku haynteeda Axaddii shalay.

War-saxaafadeed kasoo baxay Puntland ayaa ku tilmaamay weerarka mid “waxuushnimo ah oo si toos ah u beegsanaya shacabka Soomaaliyeed iyo geesiyaasha difaaca dalka u taagan”. Puntland waxay sidoo kale tacsiyo tiiraanyo leh u dirtay ehelada dadkii ku naf waayay weerarkaasi, iyadoo ammaanay halganka iyo geesinimada ciidamada ku sugnaa Maxaas.

Puntland waxay sidoo kale si gaar ah u bogaadisay doorka ay qaateen ciidamada deegaanka ee iska caabiyay weerarka, inkasta oo ugu dambeyn ay dib uga gurteen magaalada.

Maxaas oo gashay gacanta Al-Shabaab

Dagaalka ayaa bilaabmay gelinkii hore ee Axadda, waxaana uu xoogiisu ka dhacay bannaanka sare ee magaalada Maxaas, gaar ahaan xadka ay wadaagaan gobollada Hiiraan iyo Galgaduud. Goobjoogeyaal ayaa u sheegay warbaahinta in qaraxyo ismiidaamin ah laga maqlay duleedka magaalada, taasoo muujinaysa sida uu weerarku u ahaa mid abaabulan oo xooggan.

Dagaalka kaddib, wararka ayaa sheegaya in ciidamada dowladda iyo kuwa deegaanka ay si buuxda uga baxeen magaalada, taasoo sababtay in Al-Shabaab ay la wareegto degmada. Al-Shabaab ayaa si degdeg ah u shaacisay sheegashada la wareegidda magaalada, iyadoo baraha bulshada ku faafisay qoraal arrintaas lagu caddeeyay.

Illaa hadda, dowladda Federaalka ayaan weli si rasmi ah uga hadlin dhacdadan, taasoo sare u qaadaysa walbahaarka shacabka ku nool deegaanka iyo su’aalaha ku saabsan habsami-u-socodka amniga gobollada dhexe.

Caasimada Online ayaa sidoo kale xaqiijisay in dagaalkii Maxaas uu sababay khasaare culus, iyadoo la xaqiijiyay dhimashada saraakiil sare oo ka tirsan hay’adaha ammaanka, kuwaasoo ay ka mid tahay taliyaha Nabad-sugidda degmada Cadaado.

Xaaladda guud ee gobolka Hiiraan ayaa wali ah mid kacsan, iyadoo dhaq-dhaqaaqyo milatari laga dareemayo deegaanno dhowr ah oo hoos taga gobolka, si looga hortago weerarro dheeraad ah.

Baahida qorshe qaran oo wadajir ah

Puntland ayaa sheegtay in dhacdada Maxaas ay markale muujisay baahida degdegga ah ee loo qabo iskaashi dhab ah oo dhex mara dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada, si loo helo qorshe mideysan oo looga hortago khatarta Al-Shabaab.

Bayaanka Puntland ayaa lagu yiri: “Xaaladda gobollada dhexe ee Soomaaliya waxay u baahan tahay qorshe qaran oo wadajir ah, si looga hortago halista sii kordheysa ee kooxda Al-Shabaab.”

Puntland waxay sidoo kale muujisay welwel xooggan oo ay ka qabto kororka weerarada kooxda Al-Shabaab, gaar ahaan isku dayadooda ay ku doonayaan in ay dib ula wareegaan deegaanno muhiim ah oo horey looga xoreeyay. Bayaanku wuxuu si gaar ah u xusay degmooyin sida Sabiib, Caanole iyo Moqokori – kuwaasoo hadda gacanta ugu jira kooxda.

Puntland waxay ugu dambeyn ugu baaqday beesha caalamka in ay si buuxda u garab istaagto dowladda Federaalka Soomaaliya iyo dowlad-goboleedyada xubnaha ka ah, iyadoo ka codsatay taageero muuqata oo dhinacyada amniga, sirdoonka iyo qalabka dagaalka ah.

Bayaan ku saabsanaa arrintan ayaa lagu yiri: “Si loo xoojiyo dagaalka lagula jiro kooxaha xagjirka ah, waxaa lagama maarmaan ah in beesha caalamka ay si dhab ah u garab istaagto dadaallada dowladda Federaalka iyo kuwa dowlad-goboleedyada.”

La wareegidda Maxaas, oo muddo sanado ah ahayd saldhig muhiim ah oo dagaalka lagaga hagayo gobollada dhexe, ayaa loo arkaa in ay dhaawac weyn u geysatay dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab. Xaaladdan ayaa markale muujineysa in kooxda ay wali awood u leedahay weerarro istaraatiiji ah, haddii aan la helin istaraatiijiyad mideysan iyo taageero joogto ah oo qaran.

Doha (Caasimada Online) – Wasiirka Arrimaha Dibadda Soomaaliya Cabdisalaan Cabdi Cali, ayaa maanta hadal ka jeediyay shirka heer wasiir ee Kooxda Xiriirka Soomaaliya ee Ururka Iskaashiga Islaamka, kaas oo lagu qabtay magaalada Dooxa ee dalka Qatar, isagoo ka hadlay arrimaha dhismaha ciidanka qaranka.

Wasiirka ayaa hadal jeedintiisa ku soo bandhigay guulaha ugu dambeeyay ee laga gaaray qorshaha horumarinta amniga Soomaaliya, oo ay kamid yihiin wareejinta 23 saldhig ciidan oo caalami ah oo lagu wareejiyay ciidamada qaranka.

Sidoo kale, Wasiirka ayaa sheegay in dowladdu ay dhistay 20,000 (Labaatan kun) oo askari oo cusub.

Waxa uu sidoo kale ku codsaday in si xooggan loo taageero Soomaaliya, gaar ahaan dhinacyada saadka, agabka ciidanka, daba-galka iyo raad-raaca, iyo nidaamka ka hortagga walxaha qarxa.

Sidoo kale, Wasiirka ayaa iftiimiyay isbeddelka dhaqaale ee dalka ka socda, kadib markii laga cafiyay deymihii caalamku kulahaa Soomaaliya, isagoo ku baaqay in la helo maalgashi la jaanqaadaya Qorshaha Isbeddelka Qaranka (2025–2035) iyo Hiigsiga 2060-ka.

Wasiirka Arrimaha Dibadda ayaa xusay in hadda uu jiro koror ku yimid maalgashiga tooska ah ee shisheeye, isagoo tilmaamay fursadaha ballaaran ee ka jira kaabayaasha dhaqaalaha iyo qaybaha tamarta ee Soomaaliya, kuwaas oo u baahan in la maalgashado.

Markii uu ka hadlayay arrimaha siyaasadda, Wasiirku wuxuu tilmaamay horumarka laga sameeyay geedi-socodka federaaleynta, qabyo-tirka dastuurka, iyo diyaar-garowga doorashada guud ee la filayo in ay qabsoonto sanadka 2026.

Waxa uu sidoo kale soo dhoweeyay taageerada loo fidinayo waxbarashada iyo caafimaadka, isaga oo caddeeyay in dowladda ay ka go’an tahay horumarinta guud, gaar ahaan xoojinta kaalinta dhalinyarada iyo haweenka.

Wasiirku waxa uu khudbaddiisa ku xusay in Dowladda Federaalka Soomaaliya ay soo dhaweysay hirgelinta nidaamka sanduuqyada bini’aadantinimo ee Ururka Iskaashiga Islaamka, oo uu ka mid yahay Sanduuqa Gaarka ah ee Horumarinta Soomaaliya, isagoo ku baaqay in la dedejiyo hirgelintiisa.

Sidoo kale, waxa uu soo jeediyay in la sameeyo guddi daba-gal ah oo ka tirsan Kooxda Xiriirka, si ay ula socdaan geeddi-socodka isla markaana kor loogu qaado wadashaqeynta.

Gabagabadii, Wasiirka ayaa u mahadceliyay Dowladda Qatar iyo dalalka xubnaha ka ah Ururka Iskaashiga Islaamka, taageerada joogtada ah ee ay u hayaan Soomaaliya, isaga oo carabka ku adkeeyay in Soomaaliya ay ka go’an tahay in ay noqoto dal nabad ah, isku filan, una jihaysan xasillooni waarta.

Shirkaan oo socday inta u dhexeysay 27–28 Luulyo, waxaa martigelisay Dowladda Qatar, waxaa si rasmi ah u furay Wasiiru-Dawlaha Arrimaha Dibadda ee Qatar, Mudane Sultan bin Saad bin Sultan Al Muraikhi.

Kooxda Xiriirka Soomaaliya ee Ururka Iskaashiga Islaamka ayaa la aas-aasay sanadkii 2007, si ay u noqoto madal lagu abaabulo taageerada isku dubbaridan ee nabadda, horumarka, iyo wax ka qabashada xaaladaha bini’aadantinimo ee Soomaaliya. Kulanka sanadkan ayaa diiradda lagu saaray xoojinta iskaashiga, wada-shaqeynta, iyo dib-u-eegista horumarka laga gaaray arrimaha muhiimka ah, sida amniga, dib-u-habaynta dhaqaalaha, iyo maamulka loo dhan yahay.

Xudur (Caasimada Online) – Madaxweynaha maamulka Koonfur Galbeed Soomaaliya, Cabdicasiis Xasan Maxamed (Laftagareen) iyo wafdi uu hoggaaminayo ayaa saaka gaaray magaaada Xudur ee xarunta gobolka Bakool, halkaas oo si diiran loogu soo dhaweeyay.

Laftagareen oo diyaarad ka qaatay Baydhaba ayaa ka daga magaaladan oo ay ka jiraaan xaalado adag oo dhanka nolosha iyo amniga ah, sidoo kalena ay go’doomiyeen Al-Shabaab.

Ujeedka Madaxweynaha Koonfur Galbeed ayaa la xiriira saddex arrimood oo kala ah dardargelinta horumarinta adeegyada Bulshada, Nabadgalyada iyo Wadatashiga Shacabka ee ku aaddan qorsheyaasha horumarineed ee magaalada Xudur ee xarunta Bakool, sida lagu sheegay warsaxaafadeed kasoo baxay Madaxtooyada maamulkaasi.

“Madaxweynaha Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed Mudane Cabdicasiis Xasan Maxamed (Laftagareen) ayaa safar shaqo oo qayb ka ah dadaallada lagu dardargelinayo horumarinta adeegyada Bulshada, Nabadgalyada iyo Wadatashiga Shacabka ee ku aaddan Qorsheyaasha horumarineed ku gaaray Magaalada Xudur ee Xarunta Gobolka Bakool” ayaa lagu yiri qoraalka.

“Madaxweynaha Cabdicasiis Laftagareen iyo Wafdigiisa ayaa si diirran loogu soo dhaweeyey Degmada Xudur, iyadoo ay halkaasi ku sugaayeen masuuliyiin heer Gobol ah, Saraakiil Ciidan, Odayaal Dhaqameed, Haween, iyo Dhalinyaro degmada” ayaa lasii raaciyay.

Sidoo kale, Laftagareen inta uu joogo degmada Xudur wuxuu kulamo la yeelan doonaa masuuliyiinta gobolka, kuwa degmada iyo qaybaha kala duwan ee bulshada oo uu kala hadli doono qorshihiisa gaarka ah iyo xaaladaha bani’aadanimo ee ka jiro halkaasi.

Waxaa kale oo Laftagareen booqan doonaa xarumaha ciidamada, isaga oo u kuurgeli doono xaaladda guud iyo sidii loo dardargelin lahaa howlgallada ka dhanka ah kooxda Al-Shabaab.

Madaxweynaha Koonfur Galbeed oo marar badan tegay Xudur ayaa horay u sheegay in loo diyaar garoobay wajiga labaad ee dagaalka Al-Shabaab, isla-markaana la dajiyay qorshihii lagu xoreyn lahaa deegaanada dowlad goboleedka Koonfur Galbeed.

“Siyaasadda dagaalka ee wajiga labaad waa la diyaariyay, waana qorsheysan tahay, waana bilaaban doontaa taas waa sugeynaa” ayuu horay u yiri madaxweynuhu.

Xudur ayaa kamid ah magaalooyinka waa wayn ee koonfurta Soomaaliya ee ay halista ku hayaan argagixsada, maadaama ay ka hareereeyeen afarta jiho magaaladaasi, taas oo keentay in xaalad go’doon ah ay muddo ka badan 10 sano galaan dadka shacabka ah.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Ciidamo Itoobiyaan ah ayaa caawa, ilaa galabta soo gaaray degmada Doolow ee gobolka Gedo, kuwaas oo dowladda federaalka Soomaaliya aysan ka warheyn dhaq-dhaqaaqooda.

Sidoo kale masuuliyiinta Jubbaland ee ku sugnaa Beledxaawo oo maanta ka xeeladeystay dagaalkii ka dhacay degmadaas ayaa sugan magaaladda Mandheera ee dalka Kenya.

Beledxaawo, wali waxaa isku hor fadhiya labada ciidan ee dowladda federaalka iyo Jubbaland, iyadoo weliba lasoo sheegayo in ciidanka dowladda ay galabta horumar ka sameeyeen dagaalka ay doonayaan inay ku qabsadaan degmadaas.

Dhanka kale madaxweynaha Soomaaliya ayaa maanta la shiray Ra’iisul wasaaraha Itoobiya, waxaana la isku soo qaaday arrimaha gobolka Gedo.

Taliyaasha Sirdoonka labada dal ee Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa sidoo kale iska arkay xaalada gobolkaas oo Itoobiya ay saameyn xasaasi ah ku leedahay.

Madaxweynaha Kenya oo isna galabta gaaray Addis Ababa Itoobiya ayaa qorsheynaya in ay is arkaan madaxweyne Xasan Sheekh, si ajandahooda arrinta gobolka Gedo iyo Jubbaland oo dhan ay uga wadahadlaan.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa dadaal badan ku bixineysa in taageerada Jubbaland ay ka heleyso Itoobiya iyo Kenya ay ka jarto, si go’doon dhab ah ay u geliso.

Dadaalladaan diblomaasiyadeed ee Jubbaland ka dhan ah waxaa barbar socda duulaan ay dowladdu ku qaaday gobolka Gedo, gaar ahaan degmooyinka ay ka joogaan ciidamada taabacsan Axmed Madoobe oo Beledxaawo ay ugu horeyso.

Dhanka kale saraakiil ka tirsan Jubbaland ayaa sheegay in ay markaan xiriirka ay la leeyihiin Kenya iyo Itoobiya uu ka sareeyo midka Muqdisho la leedahay labadaan wadan oo gobolka saamayn ku leh.

Madaxweynaha Soomaaliya ayaa horay u sheegay in hadii “qof Soomaali ah uu u cararo wadan kale uu ka cararay walaalkiis oo cadaw ku ah” isagoo taas nasiib darro na heysata ku tilmaamay.

Muqdisho (Caasimada Online) – Taliska Booliska qeybta guud ee Gobolka Banaadir ayaa soo bandhigay shaqsiyaad ku eedeysan inay baraha bulshada ku faafiyeen muuqaal been abuur ah, kuwaas oo dhamaantood ah wiilal dhallinyaro ah.

Qoraal kasoo baxay Booliska ayaa lagu yiri “Hay’adaha ammaanka Gobalka Banaadir ayaa gacanta ku soo dhigay shan (5) eedeysane oo ku lug lahaa muuqaal lagu faafiyay baraha bulshada, kaasi oo si been abuur ah u muujinayay askari dharcad ah oo dhacaya qof jalaato wareejinaya.”

Baaritaanno degdeg ah oo ay sameeyeen ciidanka booliska ayaa lagu xaqiijiyay in muuqaalku ahaa jiliin, si ula kac ah loo sameeyay.

Booliska ayaa sheegay in ujeeddada loo duubay muuqaalkaas ay ahayd sumcad-dil iyo marin habaabin ka dhan ah hay’adaha amniga.

“Shanta (5) eedeysane ayaa hadda ku jira gacanta booliska, waxaana si degdeg ah loo horgeyn doonaa maxkamadda awoodda u leh,” ayaa lagu yiri qoraal ka soo baxay Booliska.

Booliisku wuxuu intaas ku sii daray inuu uga digayo shacabka faafinta warar aan la hubin, si looga hortago dacaayado wax u dhimaya amniga iyo kalsoonida shacabka.

Cid kasta oo lagu helo abuurka, duubista ama faafinta muuqaallo noocaan ah, waxaa laga qaadi doonaa tallaabo sharci ah.

“Muwaadin waxii Cabasho ah, lasooxariir Xafiiska Gurmad ee Ciidanka Booliska Soomaaliyeed ee 991 amma” ayaa lagu soo gabagabeeyey qoralka ka soo baxay taliska qeybta guud ee booliska Soomaaliya.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Taliyaha Hay’adda Sirdoonka iyo Nabadsugidda Qaranka (NISA), Mahad Salaad, ayaa maanta kulan kula yeeshay magaalada Addis Ababa Taliyaha Sirdoonka dalka Itoobiya, Ridwaan Xuseen.

Kulankan ayaa diiradda lagu saaray iskaashiga dagaalka ka dhanka ah kooxaha argagixisada iyo xoojinta wada-shaqeynta amni ee labada dal.

Labada masuul ayaa ka wada hadlay sidii loo adkeyn lahaa xiriirka labada hay’adood, si ay ugu wada shaqeeyaan sugidda amniga gobolka iyo ciribtirka khataraha kooxaha argagixisada, sida Al-Shabaab oo halis ku ah gobolka oo dhan.

Sidoo kale, waxay isla qaateen muhiimadda iskaashiga joogtada ah ee labada dal, si loo xoojiyo dadaallada lagula dagaallamayo kooxaha nabad-diidka ah ee carqaladeynaya xasilloonida Soomaaliya, Itoobiya iyo guud ahaan Geeska Afrika.

Kulankan Addis Ababa ka dhacay ayaa qeyb ka ah dadaallada labada dal ay ku doonayaan inay ku dhisaan iskaashi amni oo wax ku ool ah, iyadoo mudnaanta la siinayo dagaalka ka dhanka ah argagixisada iyo sugidda nabadda gobolka.

Soomaaliya iyo Itoobiya oo inta badan uu ka dhexeeyo xiriir diblomaasiyadeed aan fadhin, ayaa waxay labada dhinac iska kaashadaan arrimaha amniga, gaar ahaan dagaalka Al-Shabaab oo Addis Ababa khatar amni oo waxyeello u geysan karta.